બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.10

પદાંશસહિતસ્ ત્વ્ એષ વ્યવહારઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
વિવાદકારણાન્યસ્ય પદાનિ શૃણુતાધુના ॥

ઋણાદાનપ્રધાનાનિ દ્યૂતાહ્વાનાન્તિકાનિ ચ ।
ક્રમશઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ ક્રિયાભેદાંશ્ ચ તત્ત્વતઃ ॥

ઋણં દેયમ્ અદેયં ચ યેન યત્ર યથા ચ યત્ ।
દાનગ્રહણધર્મૌ ચ ઋણાદાનમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥

અશીતિભાગો વૃદ્ધિઃ સ્યાન્ માસિ માસિ સબન્ધકે ।
વર્ણક્રમાચ્ છતં દ્વિત્રિ ચતુઃપઞ્ચકમ્ અન્યથા ॥

પરિપૂર્ણં ગૃહીત્વાધિં બન્ધં વા સાધુલગ્નકમ્ ।
લેખ્યારૂઢં સાક્ષિમદ્ વા ઋણં દદ્યાદ્ ધની સદા ॥

કુત્સિતાત્ સીદતશ્ ચૈવ નિર્વિશઙ્કૈઃ પ્રગૃહ્યતે ।
ચતુર્ગુણં વાષ્ટગુણં કુસીદાખ્યમ્ અતઃ સ્મૃતમ્ ॥

પુરાણે પણમ્ ॥

વૃદ્ધિશ્ ચતુર્વિધા પ્રોક્તા પઞ્ચધાન્યૈઃ પ્રકીર્તિતા ।
ષડ્વિધાન્યૈઃ સમાખ્યાતા તત્ત્વતસ્ તા નિબોધત ॥

કાયિકા કાલિકા ચૈવ ચક્રવૃદ્ધિર્ અતો ઽપરા ।
કારિતા ચ શિખાવૃદ્ધિર્ ભોગલાભસ્ તથૈવ ચ ॥

કાયિકા કર્મસંયુક્તા માસાદ્ ગ્રાહ્યા ચ કાલિકા ।
વૃદ્ધેર્ વૃદ્ધિશ્ ચક્રવૃદ્ધિઃ કારિતા ઋણિના કૃતા ॥

પ્રત્યહં ગૃહ્યતે યા તુ શિખાવૃદ્ધિસ્ તુ સા સ્મૃતા ।
શિખેવ વર્ધતે નિત્યં શિરશ્ચ્છેદાન્ નિવર્તતે ॥

ઋણિકેન તુ યા વૃદ્ધિર્ અધિકા સંપ્રકલ્પિતા ।
આપત્કાલકૃતા નિત્યં દાતવ્યા સા તુ કારિતા ।
અન્યથા કારિતા વૃદ્ધિર્ ન દાતવ્યા કથઞ્ ચન ॥

શિખેવ વર્ધતે નિત્યં શિરશ્ચ્છેદાન્ નિવર્તતે ।
મૂલે દત્તે તથૈવૈષા શિખાવૃદ્ધિસ્ તતઃ સ્મૃતા ॥

ગૃહી સ્તોમઃ શદઃ ક્ષેત્રાદ્ ભોગલાભઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

કાયિકા ભોગવૃદ્ધિં ચ કારિતાં ચ શિખાત્મિકામ્ ।
ચતુષ્ટયીં વૃદ્ધિમ્ આહુશ્ ચક્રવૃધ્યા તુ પઞ્ચમીમ્ ॥

શિખા વૃદ્ધિં કાયિકાં ચ ભોગલાભં તથૈવ ચ ।
ધની તાવત્ સમાદદ્યાદ્ યાવન્ મૂલં ન શોધિતમ્ ॥

હિરણ્યે દ્વિગુણા વૃદ્ધિસ્ ત્રિગુણા વસ્ત્રકુપ્યકે ।
ધાન્યે ચતુર્ગુણા પ્રોક્તા શદવાહ્યલવેષુ ચ ॥

ઉક્તપઞ્ચગુણા શાકે બીજે ઽક્ષૌ ષડ્ગુણા સ્મૃતા ।
લવણસ્વેદમ્ અદ્યેષુ વૃદ્ધિર્ અષ્ટગુણા મતા ।
ગુડે મધુનિ ચૈવોક્તા પ્રયુક્તે ચિરકાલિકે ॥

તૈલાનાં ચૈવ સર્વેષાં મદ્યાનાં મધુસર્પિષામ્ ।
વૃદ્ધિર્ અષ્ટગુણા પ્રોક્તા ગુડસ્ય લવણસ્ય ચ ॥

સ્યાત્ કોશાનાં પઞ્ચગુણા કાર્પાસસ્ય ચતુર્ગુણા ।
કાષ્ઠાનાં ચન્દનાદીનાં વૃદ્ધિર્ અષ્ટગુણા ભવેત્ ॥

ભાગો યદ્ દ્વિગુણાદ્ ઊર્ધ્વં ચક્રવૃદ્ધિશ્ ચ ગૃહ્યતે ।
પૂર્ણે ચ સોદયં પશ્ચાદ્ વાર્દ્ધુષ્યં તદ્ વિગર્હિતમ્ ॥

અશીતિભાગો વર્ધેત લાભે દ્વિગુણતામ્ ઇયાત્ ।
પ્રયુક્તં સપ્તભિર્ વર્ષૈસ્ ત્રિભાગોઅનૈર્ ન સંશયઃ ॥

તૃણકાષ્ઠેષ્ટકાસૂત્ર કિણ્વચર્માસ્થિવર્મણામ્ ।
હેતિપુષ્પફલાનાં ચ વૃદ્ધિસ્ તુ ન નિવર્તતે ॥

હિરણ્યધાન્યવસ્ત્રાણાં વૃદ્ધિર્ દ્વિત્રિચતુર્ગુણા ।
ઘૃતસ્યાષ્ટગુણા વૃદ્ધિસ્ તામ્રાદીનાં ચતુર્ગુણા ॥

શિખાવૃદ્ધિં કાયિકાં ચ ભોગે લાભં તથૈવ ચ ।
ધની તાવત્ સમાદદ્યાદ્ યાવન્ મૂલં ન શોધિતમ્ ॥

પાદોપચયાત્ ક્રમેણેતરેષામ્ ॥

સર્વેષ્વ્ અર્થવિવાદેષુ વાક્ચ્છલે નાવસીદતિ ।
પરસ્ત્રીભૂમિર્ણાદાને શાસ્યો ઽપ્ય્ અર્થાન્ ન હીયતે ।
સમવૃદ્ધિઃ સદા કુર્યાદ્ વિષમસ્ તુ નિવર્તતે ॥

વસિષ્ઠવચનપ્રોક્તાં વૃદ્ધિં વાર્દ્ધુષિકે શૃણુ ।
પઞ્ચ માષાસ્ તુ વિંશત્યા એવં ધર્મો ન હીયતે ॥

માષો વિંશતિભાગસ્ તુ પલસ્ય પરિકીર્તિતઃ ॥

તત્ર ત્વ્ ઇદમ્ ઉપેક્ષાં વા યઃ કશ્ચિત્ કુરુતે નરઃ ।
ચતુઃસુવર્ણં ષણ્ણિષ્કાસ્ તસ્ય દણ્ડો વિધીયતે ॥

સમૂહકાર્યસિધ્યર્થં રાજાદીનાં ચ દર્શને ।
તતો લભેત યત્ કિંચિત્ સર્વેષામ્ એવ તત્ સમમ્ ॥

સાન્તાનિકાદિષુ તથા ધર્મ એષાં સનાતનઃ ।
યત્નૈઃ પ્રાપ્તં રક્ષિતં વા ગણાર્થે વા ઋણં કૃતમ્ ॥

સ્વદેશસ્થો ઽપિ વા યસ્ તુ ન દદ્યાદ્ યાચિતો ઽસકૃત્ ।
સ તત્ર કારિતાં વૃદ્ધિમ્ અનિચ્છન્ન્ અપિ ચાહરેત્ ॥

ષાણ્માસ્યં માસિકં વાપિ વિભક્તવ્યં યથાંશતઃ ।
દેયં વા નિઃસ્વવૃદ્ધાર્ત સ્ત્રીબાલાતુરરોગિષુ ॥

ઋતુત્રયસ્યોપરિષ્ટાદ્ ધનં વૃદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
એવમ્ આદિષ્વ્ અશીતિ ભાગવૃદ્ધિર્ વિવક્ષિતા ॥

ન નિઃસ્રવતિ યત્ તત્ સ્યાદ્ ધનિકો મૂલભાગ્ ભવેત્ ।
દ્વિગુણાદ્ અપિ ચોત્કર્ષે કાલિકા યસ્ય ચાદિનામ્ ।
વિવાદન્યાયતત્ત્વજ્ઞૈસ્ તદા રાજા વિનિર્ણયેત્ ॥

આધિસ્ તુ ભુજ્યતે તાવદ્ યાવત્ તન્ ન પ્રદીયતે ॥

આધિર્ બન્ધઃ સમાખ્યાતઃ સ ચ પ્રોક્તશ્ ચતુર્વિધઃ ।
જઙ્ગમઃ સ્થાવરશ્ ચૈવ ગોપ્યો ભોગ્યસ્ તથૈવ ચ ॥

યાદૃચ્છિકઃ સાવધિશ્ ચ લેખ્યારુઢો ઽથ સાક્ષિમાન્ ।
અશાન્તલાભે ચ ઋણે તથા પૂર્ણે ઽવધૌ ધની ॥

યો ભુઙ્ક્તે બન્ધકં લોભાન્ ન સ લાભો ભવેત્ પુનઃ ।
ન્યાસવત્ પરિપાલ્યો ઽસૌ વૃદ્ધિર્ નશ્યતે હાપિતે ॥

દૈવરાજોપઘાતે ચ યથાધિર્ નાશમ્ આપ્નુયાત્ ।
તત્રાધિં દાપયેદ્ દદ્યાત્ સોદયં ધનમ્ અન્યથા ॥

બન્ધહસ્તસ્ય યદ્ દેયં ચિત્રેણ ચરિતેન વા ।
અદત્તે ઽર્થે ઽખિલં બન્ધં નાકામો દાપ્યતે ક્વચિત્ ॥

ભુક્તે ચાસારતાં પ્રાપ્તે મૂલહાનિઃ પ્રજાયતે ।
બહુમૂલ્યં તત્ર નષ્ટમ્ ઋણિકં તત્ર તોષયેત્ ॥

ક્ષેત્રમ્ એકં દ્વયોર્ બન્ધે દત્તં યત્ સમકાલિકમ્ ।
યેન ભુક્તં ભવેત્ પૂર્વં તસ્ય સિદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

તુલ્યકાલોપસ્થિતયોર્ દ્વયોર્ અપિ સમં ભવેત્ ।
પ્રદાને વિક્રયે ચૈવ વિધિઃ સ પરિકીર્તિતઃ ॥

આધાનં વિક્રયો દાનં સાક્ષિલેખ્યકૃતં યદા ।
એકક્રિયાનિબન્ધેન લેખ્યં તત્રાપહારકમ્ ॥

અનિર્દિષ્ટં ચ નિર્દિષ્ટં એકત્ર ચ વિશેષિતમ્ ।
વિશેષલિખિતં જ્યાય ઇતિ કાત્યાયનો ઽબ્રવીત્ ॥

હિરણ્યં દ્વિગુણીભૂતે પૂર્ણે કાલે ધૃતાવધૌ ।
બન્ધકસ્ય ધની સ્વામી દ્વિસપ્તાહં પ્રતીક્ષ્ય તુ ॥

તદન્તરા ધનં દત્ત્વા ઋણી બન્ધમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
પૂર્ણે વિધૌ સાન્તલાભે બન્ધસ્વામી તતો ભવેત્ ।
અનિર્ગતે દશાહે તુ ઋણી મોક્ષિતુમ્ અર્હતિ ॥

ગોપ્યાધિર્ દ્વિગુણાદ્ ઊર્ધ્વં કૃતકાલો યથાવિધિ ।
શ્રાવયિત્વા ઋણિકુલે ભોક્તવ્યઃ સમનન્તરમ્ ॥

હિરણ્યે દ્વિગુણીભૂતે નષ્ટે ચૈવાધમર્ણકે ।
દ્રવ્યં તદીયં સંગૃહ્ય વિક્રીણીત સસાક્ષિકમ્ ॥

રક્ષેદ્ વા કૃતમૂલ્યં તુ દશાહં જનસંસદિ ।
ઋણાનુરૂપાં પરતો ગૃહીત્વાન્યં તુ વર્જયેત્ ॥

ન ભુઙ્ક્તે યઃ સ્વમ્ આધાનં નાદદ્યાન્ ન નિવેદયેત્ ।
પ્રમીતસાક્ષી ઋણિકઃ તસ્ય લેખ્યમ્ અપાર્થકમ્ ॥

ગૃહવાર્યાપણં ધાન્યં પશુસ્ત્રીવાહનાનિ ચ ।
ઉપેક્ષયા વિનશ્યન્તિ યાન્તિ ચાસારતાં તથા ॥

સ્વધનં ચ સ્થિરીકૃત્ય ગણનાકુશલૈર્ નૃભિઃ ।
તદ્બન્ધુજ્ઞાતિવિદિતં પ્રગૃહ્ણન્ન્ આપરાધ્નુયાત્ ॥

વિવાદો ઽષ્ટાદશોપેતઃ પૂર્વોત્તરવિશેષિતઃ ।
વ્યાખ્યાતસ્ ત્વ્ અધુના સમ્યક્ ક્રિયાભેદાન્ નિબોધત ॥

પૂર્વં કૃતા ક્રિયા યા તુ પાલનીયા તથૈવ સા ।
અન્યથા ક્રિયતે યત્ર ક્રિયાભેદસ્ તદા ભવેત્ ॥

વિહાય કરણં પૂર્વં ધનિકો વાધમર્ણિકઃ ।
કુર્યાન્ ન્યૂનાધિકં તુલ્યં ક્રિયાભેદઃ સ ઉચ્યતે ॥

દ્વિકેનાર્થં સમાદાય પ્રપન્નઃ પઞ્ચકં તુ યઃ ।
લાભં તત્ર પ્રમાણં સ્યાત્ પશ્ચિમં યદ્ ધિ નિશ્ચિતં ॥

અસ્વામિના કૃતો યસ્ તુ દાયો વિક્રય એવ વા ।
અકૃતઃ સ તુ વિજ્ઞેયો વ્યવહારે યથાસ્થિતિઃ ॥

ઉત્તરોત્તરબન્ધેન પ્રાગ્બન્ધઃ શિથિલો ભવેત્ ।
યઃ પશ્ચિમઃ ક્રિયાકારઃ સ પૂર્વાદ્ બલવત્તરઃ ॥

ન્યાસં કૃત્વા પરત્રાધિં કૃત્વા વાધિં કરોતિ યઃ ।
વિક્રયં વા ક્રિયા તત્ર પશ્ચિમા બલવત્તરા ॥

કૃતં ચેદ્ એકદિવસે વિક્રયાધિપ્રતિગ્રહમ્ ।
ત્રયાણામ્ અપિ સંદિગ્ધે કથં તત્ર વિચારણા ॥

ત્રીણ્ય્ એવાત્ર પ્રમાણાનિ વિભજેયુર્ યથાંશતઃ ।
ઉભૌ ચાર્થાનુસારેણ ત્રિભાગેન પ્રતિગ્રહી ॥

સામકં કર્ષિતં તત્ સ્યાત્ તદા ન ધનભાગ્ધની ।
ઋણી ચ ન લભેદ્ બન્ધં પરસ્પરમતં વિના ॥

ધનં મૂલીકૃતં દત્ત્વા યદ્ આધિં પ્રાર્થયેદ્ ઋણી ।
તદૈવ તસ્ય મોક્તવ્યસ્ ત્વ્ અન્યથા દોષભાગ્ધની ॥

ક્ષેત્રાદિકં યદા ભુક્તમ્ ઉત્પન્નમ્ અધિકં તતઃ ।
મૂલોદયં પ્રવિષ્ટં ચેત્ તદ્ આધિં પ્રાપ્નુયાદ્ ઋણી ॥

પ્રયોજકે ઽસતિ ધનં મૂલે ન્યસ્યાધિમ્ આપ્નુયાત્ ।
પરિભાષ્ય યદા ક્ષેત્રં દદ્યાત્ તુ ધનિને ઋણી ।
તદા તચ્ છાન્તલાભે ઽર્થે મોક્તવ્યમ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

આધિસ્ તુ સોદયે દ્રવ્યે પ્રદાતવ્યં ત્વયા મમ ।
કુસીદાધિવિધિસ્ ત્વ્ એષ ધર્મ્યઃ સંપરિકીર્તિતઃ ॥

યત્રાધિકં ગૃહક્ષેત્રં ભોગેન પ્રકર્ષાન્વિતમ્ ।
તત્ર ર્ણી ચાપ્નુયાદ્ બન્ધં ધની ચૈવ ઋણં તથા ॥

પૂર્ણે પ્રકર્ષે તત્સામ્યમ્ ઉભયોઃ પરિકીર્તિતમ્ ।
અપૂર્ણે તુ પ્રકુર્યાતાં પ્રસ્પરમતેન તૌ ॥

યદિ પ્રકર્ષિતં તત્ સ્યાત્ તદા ન ધનભાગ્ધની ।
ઋણી ન લભતે બન્ધં પરસ્પરમતં વિના ॥

દર્શને પ્રત્યયે દાને ઋણિદ્રવ્યાર્પણે તથા ।
ચતુષ્પ્રકારઃ પ્રતિભૂઃ શાસ્ત્રે દૃષ્ટો મનીષિભિઃ ॥

આહૈકો દર્શયામીતિ સાધુર્ એષો ઽપરો ઽબ્રવીત્ ।
દાતાહમ્ એતદ્ દ્રવિણમ્ અર્પતામ્ય્ અપરો વદેત્ ॥

દર્શનપ્રતિભૂર્યસ્ તુ દેશે કાલે ચ દર્શયેત્ ।
નિબન્ધં વાવહેત્ તત્ર દૈવરાજકૃતાદ્ ઋતે ॥

નષ્ટસ્યાન્વેષણે કાલં દદ્યાત્ પ્રતિભુવે ધની ।
દેશાધ્વરૂપતઃ પક્ષં માસં સાર્ધમ્ અથાપિ વા ॥

યો યસ્ય પ્રતિભૂસ્ તિષ્ઠેદ્ દર્શનાયેહ માનવઃ ।
અદર્શયં સ તં તસ્મૈ પ્રયચ્છેત્ સ્વધનાદ્ ઋણમ્ ॥

આદ્યૌ તુ વિતથે દાપ્યૌ તત્કાલાવેદિતં ધનમ્ ।
ઉત્તરૌ તુ વિસંવાદે તૌ વિના તત્સુતૌ તથા ॥

સ્વામીરિપુનિરુદ્ધાધિ કૃતદણ્ડિતસંશયાઃ ।
રિક્થિ મિત્ર અન્તેવાસિ રાજવૃત્તવીતરાગ ।
વ્રતિદરિદ્રબાલવૃદ્ધસ્ત્રીરુગ્ણા ન પ્રતિભુવઃ ॥

ઉપસ્થાપ્યવિપત્તૌ ઉપસ્થાપ્યસ્ય પુનઃ પ્રતિભૂઃ દાપ્યઃ ॥

પુત્રેણાપિ સમં દેયમ્ ઋણં સર્વં તુ પૈતૃકમ્ ॥

પ્રતિભાવ્યં તુ યો દદ્યાત્ પીડિતઃ પ્રતિભાવિતઃ ।
ત્રિપક્ષાત્ પરતઃ સો ઽર્થં દ્વિગુણં લબ્ધુમ્ અર્હતિ ॥

સાધુત્વાચ્ ચેન્ મન્દધિય ઋણં દદ્યુર્ અભાવિતાઃ ।
યદ્ અર્થં દાપિતાસ્ તસ્માન્ ન લભેરન્ કથઞ્ ચન ॥

નાત્યન્તં પીડનીયાઃ સ્યુર્ ઋણં દાપ્યાઃ શનૈઃ શનૈઃ ।
સ્વસાક્ષ્યેણએ ન નિયોજ્યાઃ સ્યુર્ વિધિઃ પ્રતિભુવામ્ અયમ્ ॥

નષ્ટે મૃતે વા ઋણિકે ધની પત્રં પ્રદર્શયેત્ ।
તત્કાલાવધિસંયુક્તં સ્થાનલેખ્યં ચ કારયેત્ ॥

પ્રતિભુવા તુ યદ્ દત્તમ્ અપૃષ્ટમ્ ઋણિકે ધનમ્ ।
દ્વિગુણં ન પ્રતિભુવે પ્રદેયમ્ ઋણિકેન તુ ॥

ધર્મોપધિબલાત્ કારૈર્ ગૃહસંરોધનેન ચ ।
પ્રતિપન્નમ્ ઋણં દાપ્યઃ સામાદિભિર્ ઉપક્રમૈઃ ।
ધર્મોપધિબલાત્ કારૈર્ ગૃહસંરોધનેન ચ ॥

સુહૃત્સંબન્ધિસંદિષ્ટૈઃ સામોક્ત્યાનુગમેન ચ ।
પ્રાયેણ ધનિને દાપ્યો ધર્મ એષ ઉદાહૃતઃ ॥

બ્રાહ્મણસ્ તુ પરિક્ષીણઃ શનૈર્ દાપ્યો યથોદયમ્ ॥

છદ્મના યાચિતં ચાર્થમ્ આનીય ઋણિકાદ્ ધની ।
અન્વાહિતાદિ વાહૃત્ય દાપ્યતે યત્ર સોપધિઃ ॥

યદા સ્વગૃહમ્ આનીય તાડનાદ્યૈર્ ઉપક્રમૈઃ ।
ઋણિકો દાપ્યતે યત્ર બલાત્ કારઃ સ કીર્તિતઃ ॥

કર્મણાપિ સમં કુર્યાદ્ ધનિકં વાધમર્ણિકઃ ।
સમો ઽપકૃષ્ટજાતિશ્ ચ દદ્યાચ્ છેયાંસ્ તુ તચ્છનૈઃ ॥

હીનજાતિં પરિક્ષીણમ્ ઋણાર્થે કર્મ કારયેત્ ।
બ્રાહ્મણસ્ તુ પરિક્ષીણઃ શનૈર્ દાપ્યો યથોદયમ્ ॥

દારપુત્રપશૂન્ બધ્વા કૃત્વા દ્વારોપવેશનમ્ ।
યત્રર્ણી દાપ્યતે ઽર્થં સ્વં તદ્ આચરિતમ્ ઉચ્યતે ॥

પ્રતિપન્નસ્ય ધર્મો ઽયં વ્યપલાપી તુ સંસદિ ।
લેખ્યેન સાક્ષિભિર્ વાપિ ભાવયિત્વા પ્રદાપ્યતે ॥

પ્રદાતવ્યં યદ્ ભવતિ ન્યાયતસ્ તદ્ દદામ્ય્ અહમ્ ।
એવં યત્રર્ણિકો બ્રૂતે ક્રિયાવાદી સ ઉચ્યતે ॥

ન રોદ્ધવ્યઃ ક્રિયાવાદી સંદિગ્ધે ઽર્થે કથઞ્ ચન ।
આસેધયંસ્ ત્વ્ અનાસેધ્યં દણ્ડ્યો ભવતિ ધર્મતઃ ॥

રૂપસંખ્યાદિલાભેષુ યત્ર ભ્રાન્તિર્ દ્વયોર્ ભવેત્ ।
દેયાનાદેયયોર્ વાપિ સંદિગ્ધો ઽર્થઃ સ કીર્તિતઃ ॥

પૂર્ણાવધૌ શાન્તલાભે ઋણામ્ ઉદ્ગ્રાહયેદ્ ધની ।
ધારયેદ્ વા ઋણી લેખ્યં ચક્રવૃદ્ધિવ્યવસ્થયા ॥

દ્વિગુણસ્યોપરિ યદા ચક્રવૃદ્ધિઃ પ્રગૃહ્યતે ।
ભોગલાભસ્ તદા તત્ર મૂલં સ્યાત્ સોદયં નૃણામ્ ॥

અનાવેદ્ય તુ રાજ્ઞે યઃ સંદિગ્ધે ઽર્થે પ્રવર્તતે ।
પ્રસહ્ય સ વિનેયઃ સ્યાત્ સ ચાપ્ય્ અર્થો ન સિધ્યતિ ॥

પરહસ્તાદ્ ગૃહીતં યત્ કુષીદવિધિના ઋણમ્ ।
યેન યત્ર યથા દેયમ્ અદેયં ચોચ્યતે ઽધુના ॥

યાચમાનાય દાતવ્યમ્ અલ્પકાલમ્ ઋણં કૃતમ્ ।
પૂર્ણે ઽવધૌ શાન્તલાભમ્ અભાવે ચ પિતુઃ સુતૈઃ ॥

તપસ્વી ચાગ્નિહોત્રી ચ ઋણવાન્ મ્રિયતે યદિ ।
તપસ્યા ચાગ્નિહોત્રં ચ સર્વં તદ્ ધનિનો ભવેત્ ॥

નિર્ધનમ્ ઋણિનં કર્મ ગૃહમાનીય કારયેત્ ।
શૌણ્ડિકાદ્યં બ્રાહ્મણસ્ તુ દાપનીયઃ શનૈઃ શનૈઃ ॥

ધનસ્ત્રીહારિપુત્રાણાં પૂર્વીભાવે યથોત્તરં આધમર્ણ્યં ॥

તદભાવે ક્રમશો ઽન્યેષાં રિક્થભાજામ્ ॥

ઋણં ધર્માદિતો ગ્રાહ્યં યસ્ તૂપરિ ન લેખયેત્ ।
ન ચૈવોપગતં દદ્યાત્ તસ્ય તદ્વૃદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

વ્યાધિતોન્મત્તવૃદ્ધાનાં તથા દીર્ઘપ્રવાસિનામ્ ।
ઋણમ્ એવંવિધં પુત્રાન્ જીવતામ્ અપિ દાપયેત્ ॥

સાંનિધ્યે ઽપિ પિતુઃ પુત્રૈર્ ઋણં દેયં વિભાવિતમ્ ।
જાત્યન્ધપતિતોન્મત્ત ક્ષયશ્વિત્રાદિરોગિણઃ ॥

એકચ્છાયાપ્રવિષ્ટાનાં દાપ્યો યસ્ તત્ર દૃશ્યતે ।
પ્રોષિતસ્ય સુતઃ સર્વં પિત્ર્યમ્ અંશં મૃતસ્ય તુ ॥

એકચ્છાયાકૃતં સર્વં દદ્યાત્ તુ પ્રેષિતે સુતઃ ।
મૃતે પિતરિ પિતૃઅંશં પરર્ણં ન કદાચન ॥

પિત્ર્યમ્ એવાગ્રતો દેયં પશ્ચાદ્ આત્મીયમ્ એવ ચ ।
તયોઃ પૈતામહં પૂર્વં દેયમ્ એવમ્ ઋણં સદા ॥

ઋણમ્ આત્મીયવત્ પિત્ર્યં પુત્રૈર્ દેયં વિભાવિતમ્ ।
પૈતામહં સમં દેયમ્ અદેયં તત્ સુતસ્ય તુ ॥

કુટુમ્બાર્થે ઽધ્યધીનો ઽપિ વ્યવહારં સમાચરેત્ ।
સ્વદેશે વા વિદેશે વા તં વિદ્વાન્ ન વિચાલયેત્ ॥

અતઃ પુત્રેન જાતેન સ્વાર્થમ્ ઉત્સૃજ્ય યત્નતઃ ।
ઋણાત્ પિતા મોચનીયો યથા ન નરકં વ્રજેત્ ॥

પિતર્ય્ ઉપરતે પુત્રા ઋણં દદ્યુર્ યથાંશતઃ ।
વિભક્તા અવિભક્તા વા યો વા તામ્ ઉદ્વહેદ્ ધુરમ્ ॥

સૌરાક્ષિકં વૃથા દાનં કામક્રોધપ્રતિશ્રુતમ્ ।
પ્રાતિભાવ્યં દણ્ડશુલ્ક શેષં પુત્રં ન દાપયેત્ ॥

શૌણ્ડિકવ્યાધરજક ગોપનાપિતનાવિકયોષિતામ્ ।
અધિષ્ઠાતા ઋણં દાપ્યસ્ તાસાં ભર્તૃક્રિયાસુ તત્ ॥

ઋણભાગ્દ્રવ્યહારી ચ યદિ સોપદ્રવઃ સુતઃ ।
સ્ત્રીહારી તુ તથૈવ સ્યાદ્ અભાવે ધનહારિણઃ ॥

પિતૃવ્ય ભ્રાતૃપુત્રસ્ત્રી દાસશિષ્યાનુજીવિભિઃ ।
યદ્ ગૃહીતં કુટુમ્બાર્થે તદ્ ગૃહી દાતુમ્ અર્હતિ ॥

યઃ સ્વામિના નિયુક્તસ્ તુ ધનાયવ્યયપાલને ।
કુસીદકૃષિવાણિજ્યે નિસૃષ્ટાર્થસ્ તુ સ સ્મૃતઃ ॥

ઉજ્જામાદિકમ્ આદાય સ્વામિને ન દદાતિ યઃ ।
સ તસ્ય દાસઃ પુત્રઃ સ્ત્રી પશુવી જાયતે ગૃહે ॥

ઋણં પુત્રકૃતં પિત્રા શોધ્યં યદ્ અનુમોદિતમ્ ।
સુતસ્નેહેન વા દદ્યાન્ નાન્યથા દાતુમ્ અર્હતિ ॥

ઋણી બન્ધમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
ફલભોગ્યં પૂર્ણકાલં દત્ત્વા દ્રવ્યં તુ સામકમ્ ॥

યદિ પ્રકર્ષિતં તત્ સ્યાત્ તદા ન ધનભાગ્ધની ।
ઋણી ચ ન લભેત્ બન્ધં પરસ્પરમતં વિના ॥

અધમર્ણો ઽર્થસિધ્યર્થમ્ ઉત્તમર્ણેન વાદિતઃ ।
દાપયેદ્ ધનિકસ્યાર્થમ્ અધમર્ણવિભાવિતમ્ ॥

અર્થે ઽપવ્યયમાનં તુ કરણેન વિભાવિતમ્ ।
દાપયેદ્ ધનિકસ્યાર્થં દણ્ડકેશં ચ શક્તિતઃ ॥

યો યાવન્ નિહ્નુવીતાર્થં મિથ્યા યાવતિ વાદયેત્ ।
તૌ નૃપેણ હ્ય્ અધર્મજ્ઞૌ દાપ્યૌ તદ્ દ્વિગુણં દમમ્ ॥

ધર્મ્યાદિનોદ્ગ્રાહ્ય ધનં યસ્ તૂપરિ ન લેખયેત્ ।
ન ચૈવોપગતં દદ્યાત્ તસ્ય તદ્ વૃદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્ ॥