બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.5

નવ સપ્ત ચ પઞ્ચ સ્યુશ્ ચત્વારસ્ ત્રય એવ વા ।
ઉભૌ વા શ્રોત્રિયૌ ખ્યાતૌ નૈકં પૃચ્છેત્ કદા ચન ॥

દ્યૂતકઃ શટિકાગ્રાહી કાર્યમધ્યગતસ્ તથા ।
એક એવ પ્રમાણં સ્યાન્ નૃપો ઽધ્યક્ષસ્ તથૈવ ચ ॥

સ્તેનાઃ સાહસિકાઃ ષણ્ડાઃ કિતવાઃ સૂચકાસ્ તથા ।
ન સાક્ષિણસ્ તે દુષ્ટાત્વાત્ તેષુ સાક્ષિયં ન વિદ્યતે ॥

લિખિતો લિખિતો ગૂઢઃ સ્મારિતઃ કુલ્યદૂતકૌ ।
યદૃચ્છશ્ ચોત્તરશ્ ચૈવ કાર્યમધ્યગતો ઽપરઃ ॥

નૃપો ઽધ્યક્ષસ્ તથા ગ્રામઃ સાક્ષી દ્વાદશધા સ્મૃતઃ ।
પ્રભેદમ્ એષાં વક્ષ્યામિ યથાવદ્ અનુપૂર્વશઃ ॥

જાતિનામાદિલિખિતં યેન સ્વં પિત્ર્યમ્ એવ ચ ।
નિવાસશ્ ચ વિજ્ઞેયઃ સાક્ષી લિખિતસંજ્ઞકઃ ॥

અર્થિના ચ ક્રિયા ભેદૈસ્ તસ્ય કૃત્વા ઋણાદિકમ્ ।
પ્રત્યક્ષં લિખ્યતે યસ્ તુ લેખિતઃ સ ઉદાહૃતઃ ॥

કુડ્યવ્યવહિતો યસ્ તુ શ્રાવ્યતે ઋણભાષિતમ્ ।
વિનિહ્નુતો યથાભૂતં ગૂઢઃ સાક્ષી સ ઉચ્યતે ॥

આહૂય યઃ કૃતઃ સાક્ષી ઋણન્યાસક્રિયાદિકે ।
સ્માર્યતે ચ મુહુર્યશ્ ચ સ્મારિતઃ સ ઉદાહૃતઃ ॥

વિભાગદાને વિપણે જ્ઞાતિર્ યશ્ ચોપયુજ્યતે ।
દ્વયોઃ સમાનો ધર્મજ્ઞઃ કુલ્યઃ સ પરિકીર્તિતઃ ॥

અર્થિપ્રત્યર્થિવચનં શૃણુયાત્ પ્રેષિતસ્ તુ યઃ ।
ઉભયોઃ સંમતઃ સાધુઃ દૂતકઃ સ ઉદાહૃતઃ ॥

ક્રિયમાણે તુ કર્તવ્યે યઃ કશ્ ચિત્ સ્વયમ્ આગતઃ ।
અત્ર સાક્ષી ત્વમ્ અસ્માકમ્ ઉક્તો યાદૃચ્છિકસ્ તુ સઃ ॥

યત્ર સાક્ષી દિશં ગચ્છેન્ મુમૂર્ષુર્ વા યથાક્રમમ્ ।
અન્યં સંશ્રાવયેત્ તં તુ વિદ્યાદ્ ઉત્તરસાક્ષિણમ્ ॥

સાક્ષિણામ્ અપિ યઃ સાક્ષ્યમ્ ઉપર્ય્ ઉપરિ ભાષતામ્ ।
શ્રવણાચ્ છ્રવણાદ્ વાપિ સ સાક્ષ્ય્ ઉત્તરસંજ્ઞિતઃ ॥

ઉભાભ્યાં યસ્ય વિશ્વસ્તં કાર્યં ચાપિ નિવેદિતમ્ ।
ગૂઢધારી સ વિજ્ઞેયઃ કાર્યમધ્યાગતસ્ તથા ॥

અર્થિપ્રત્યર્થિનોર્ વાક્યં યચ્ છ્રુતં ભૂભૃતા સ્વયમ્ ।
સ એવ તત્ર સાક્ષી સ્યાદ્ વિસંવાદે દ્વયોર્ અપિ ॥

નિર્ણીતે વ્યવહારે તુ પુનર્ ન્યાયો યદા ભવેત્ ।
અધ્યક્ષઃ સભ્યસહિતઃ સાક્ષી સ્યાત્ તત્ર નાન્યથા ॥

વ્યુષિતં છાદિતં યત્ર સીમાયાં ચ સમન્તતઃ ।
સ કૃત્તો ઽપિ ભવેત્ સાક્ષી ગ્રામસ્ તત્ર ન સંશયઃ ॥

લિખિતૌ દ્વૌ તથા ગૂઢૌ ત્રિચતુઃપઞ્ચ લેખિતાઃ ।
યદૃચ્છ સ્મારિતાઃ કુલ્યાસ્ તથા ચોત્તરસાક્ષિણઃ ॥

દૂતકઃ સ્વટિકાગ્રાહી કાર્યમધ્યગતસ્ તથા ।
એક એવ પ્રમાણં સ્યાન્ નૃપો ઽધ્યક્ષસ્ તથૈવ ચ ॥

સાક્ષિણો ઽર્થસમુદ્દિષ્ટાન્ યસ્ તુ દોષેણ દૂષયેત્ ।
અદુષ્ટં દૂષયન્ વાદી તત્સમં દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥

લેખ્યદોષાસ્ તુ યે કેચિત્ સાક્ષિણામ્ ચૈવ યે સ્મૃતાઃ ।
વાદકાલે તુ વક્તવ્યાઃ પશ્ચાદ્ ઉક્તાન્ ન દૂષયેત્ ॥

સાક્ષિદોષાઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ સંસદિ પ્રતિવાદિના ।
પત્રે વિલિખ્ય તાન્ સર્વાન્ વાચ્યં પ્રત્યુત્તરં તતઃ ॥

પ્રતિપત્તૌ ન સાક્ષિત્વમ્ અર્હન્તિ તુ કદા ચન ।
અતો ઽન્યથા ભાવનીયાઃ ક્રિયાયાં પ્રતિવાદિના ॥

અભાવયન્ દમં દાપ્યઃ પ્રત્યર્થી સાક્ષિણા સ્ફુટમ્ ।
ભાવિતાઃ સાક્ષિણઃ સર્વે સાક્ષિધર્મનિરાકૃતાઃ ॥

પ્રત્યર્થિનો ઽર્થિનો વાપિ સાક્ષિદૂષણસાધને ।
પ્રસ્તુતાર્થોપયોગેન વ્યવહારાન્તરં ન ચ ॥

જિતઃ સ વિનયં દાપ્યઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા ।
યદિ વાદી નિરાકાઙ્ક્ષઃ સાક્ષી સત્યે વ્યવસ્થિતઃ ॥

ઉક્તે ઽર્થે સાક્ષિણો યસ્ તુ દૂષયન્ પ્રાગદૂષિતાન્ ।
ન ચ તત્કારણં બ્રૂયાત્ પ્રાપ્નુયાત્ પૂર્વસાહસમ્ ॥

લેખ્યં વા સાક્ષિણો વાપિ વિવાદે યસ્ય દૂષિતાઃ ।
તસ્ય કાર્યં ન શોધ્યં તુ યાવત્ તન્ ન વિશોધયેત્ ॥

સાક્ષિભિર્ ગદિતૈઃ સભ્યૈઃ પ્રક્રાન્તે નિર્ણયે તુ યઃ ।
પુનર્વિવાદં કુરુતે રાજા તત્ર વિચારયેત્ ॥

સાક્ષિસંદૂષણે કાર્યં પૂર્વં સાક્ષિવિશોધનમ્ ।
શુદ્ધેષુ સાક્ષિષુ તતઃ પશ્ચાત્ કાર્યં વિશોધયેત્ ॥

સત્યપ્રશંસાવચનૈર્ અનૃતસ્યાપવર્જનૈઃ ।
સભ્યૈઃ સંબોધનીયાસ્ તુ ધર્મશાસ્ત્રાર્થવેદિભિઃ ॥

આ જન્મનશ્ ચા મરણાત્ સુકૃતં યત્ ત્વયાર્જિતમ્ ।
તત્ સર્વં નાશમ્ આયાતિ વિતથસ્યાભિશંસનાત્ ॥

કૂટસબ્ હ્યઃ કૂટસાક્ષી બ્રહ્મહા ચ સમાઃ સ્મૃતાઃ ।
ભ્રૂણહા મિત્રહા ચૈષાં નાધિકઃ સમુદાહૃતઃ ॥

એવં વિદિત્વા યઃ સાક્ષી સ યથાર્થં વદેત્ તતઃ ।
તેનેહ કીર્તિમ્ આપ્નોતિ પરત્ર ચ શુભાં ગતિમ્ ॥

પુરુષાઃ સન્તિ લોભાદ્ યે કાર્યં પ્રબ્રૂયુર્ અન્યથા ।
સન્તિ ચાન્યે દુરાત્માન્ઃ કૂટલેખ્યકૃતો નરાઃ ॥

પ્રષ્ટવ્યાઃ સાક્ષિણો યે તુ વર્જ્યાશ્ ચૈવ નરાધમાઃ ।
તાન્ અહં કથયિષ્યામિ સાંપ્રતં શાસ્ત્રચોતિતાન્ ॥

શ્રૌતસ્માર્તક્રિયાયુક્તાઃ લોભદ્વેષવિવર્જિતાઃ ।
કુલીનાઃ સાક્ષિણો ઽનિન્દ્યાસ્ તપોદાનદયાન્વિતાઃ ॥

માતુઃ પિતા પિતૃવ્યશ્ ચ ભાર્યાયા ભ્રાતૃમાતરૌ ।
ભ્રાતા સખા ચ જામાતા સર્વવાદેષ્વ્ અસાક્ષિણઃ ॥

પરસ્ત્રીપાનસક્તાશ્ ચ કિતવાઃ પૂર્વદૂષિતાઃ ।
ઉન્મત્તાર્તાઃ સાહસિકા નાસ્તિકાશ્ ચ ન સાક્ષિણઃ ॥

સન્તો ઽપિ ન પ્રમાણં સ્યુર્ મૃતે ધનિનિ સાક્ષિણઃ ।
પુત્રે તુ શ્રાવિતા યે સ્યુઃ સ્વયમ્ આસન્નમૃત્યુના ॥

વિહાયોપાનદુષ્ણીષં દક્ષિણં પાણિમ્ ઉદ્ધરેત્ ।
હિરણ્યં ગોશકૃદ્ દર્ભાન્ સમાદાય ઋતં વદેત્ ॥

ઉપસ્થિતાઃ પરીક્ષ્યાઃ સ્યુઃ સ્વર્વર્ણેઙ્ગિતાદિભિઃ ।
સકૃત્ પ્રમાદાપરાધિ વિપ્રં વ્યાપદિ પીડિતમ્ ।
ભટાદિભિર્ વધ્યમાનં રક્ષેદ્ ઉક્ત્વાનૃતાન્ય્ અપિ ॥

યસ્યાશેષઃ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ સાક્ષિભિઃ પ્રતિવર્ણિતઃ ।
સ જયી સ્યાદ્ અન્યથા તુ સાધ્યાર્થં ન સમાપ્નુયાત્ ॥

આહૂતો યત્ર નાગચ્છેત્ સાક્ષી રોગવિવર્જિતઃ ।
ઋણં દમં ચ દાપ્યઃ સ્યાત્ ત્રિપક્ષાત્ પરતસ્ તુ સઃ ॥

સાક્ષિદ્વૈધે પ્રભૂતાઃ સ્યુર્ ગ્રાહ્યાઃ સામ્યે ગુણાન્વિતાઃ ।
ગુણિદ્વૈધે ક્રિયાયુક્તાસ્ તત્સામ્યે શુચિમત્તરાઃ ॥

અપૃષ્ટાઃ સત્યવચને પ્રશ્નસ્યાકથને તથા ।
સાક્ષિણઃ સન્ નિરોદ્ધ્વ્યા ગર્હ્યા દણ્ડ્યાશ્ ચ ધર્મતઃ ॥

દેશકાલવયોદ્રવ્ય સંજ્ઞાજાતિપ્રમાણતઃ ।
અન્યૂનં ચેન્ નિગદિતં સિદ્ધં સાધ્યં વિનિર્દિશેત્ ॥

દેશકાલવયોદ્રવ્ય પ્રમાણાકૃતિજાતિષુ ।
યત્ર વિપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ સાક્ષ્યં તદ્ અપિ નાન્યથા ॥

નિર્દિષ્ટેષ્વ્ અર્થજાતેષુ સાક્ષી ચેત્ સાક્ષ્ય આગતે ।
ન બ્રૂયાદ્ અક્ષસ્રસમં ન તન્ નિગદિતં ભવેત્ ॥

પૂર્વપક્ષે પ્રતિજ્ઞાતમ્ અશેષં પ્રતિભાવયેત્ ।
ઊનાધિકં તુ યત્રોક્તં ન તન્ નિગદિતં ભવેત્ ॥

ઊનમ્ અભ્યધિકં વાર્થમ્ વિબ્રૂયુર્ યત્ર સાક્ષિણઃ ।
તદર્થાનુક્તવિજ્ઞેયમ્ એષ સાક્ષિવિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

સાધ્યાર્થાંશે નિગદિતે સાક્ષિભિઃ સકલં ભવેત્ ।
સ્ત્રીસઙ્ગે સાહસે ચૌર્યે યત્ સાધ્યં પરિકલ્પ્યતે ॥

ઊનાધિકં તુ યત્ર સ્યાત્ સાક્ષ્યં તત્ર વિવર્જયેત્ ।
સાક્ષી તત્ર ન દણ્ડ્યઃ સ્યાદ્ અબ્રુવન્ દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥