બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.4

શોધિતે લિખિતે સમ્યગ્ ઇતિ નિર્દોષ ઉત્તરે ।
પ્રત્યર્થિનો ઽર્થિનો વાપિ ક્રિયા કારણમ્ ઇષ્યતે ॥

યે તુ તિષ્ઠન્તિ કરણે તેષામ્ સભ્યૈર્ વિભાવના ।
કથયિત્વોત્તરં સમ્યગ્ દાતવ્યૈકસ્ય વાદિનઃ ॥

પ્રતિજ્ઞાં ભાવયેદ્ વાદી પ્રત્યર્થી કારણં તથા ।
પ્રાગ્વૃત્તવાદી વિજયં જયપત્ત્રેણ ભાવયેત્ ॥

પૂર્વપાદે વિલિખિતં યથાક્ષરમ્ અશેષતઃ ।
અર્થી તૃતીયપાદે તુ ક્રિયયા પ્રતિપાદયેત્ ॥

શ્રુત્વા પૂર્વોત્તરં સભ્યૈર્ નિર્દિષ્ટા યસ્ય ભાવના ।
વિભાવયેત્ પ્રતિજ્ઞાતં સો ઽખિલં લિખિતાદિના ॥

દ્વિપ્રકારા ક્રિયા પ્રોક્તા માનુષીઇ દૈવિકી તથા ।
એકૈકાનેકધા ભિન્ના ઋષિભિસ્ તત્ત્વવેદિભિઃ ॥

સાક્ષિણો લિખિતં ભુક્તિર્ માનુષં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ।
ધટાદ્ યા ધર્મજાન્તા તુ દૈવી નવવિધા ક્રિયા ॥

સાક્ષિલેખ્યાનુમાનં ચ માનુષી ત્રિવિધા ક્રિયા ।
સાક્ષી દ્વાદશ ભેદસ્ તુ લિખિતં ત્વ્ અષ્ટધા સ્મૃતમ્ ॥

અનુમાનં ત્રિધા પ્રોક્તં નવધા દૈવિકી ક્રિયા ।
પ્રથમે વા તૃતીયે વા પ્રમાણં દૈવમાનુષમ્ ॥

ઉત્તરે સ્યાચ્ ચતુર્થે તુ સસાક્ષિજયપત્રકમ્ ।
ઋણાદિકેષુ કાર્યેષુ કલ્પયેન્ માનુષીં ક્રિયામ્ ॥

પ્રાઙ્ન્યાયે પ્રત્યવસ્કન્દે પ્રત્યર્થી સાધયેત્ સ્વયમ્ ।
ઉત્તરાર્થં પ્રતિજ્ઞાર્થં અર્થી મિથ્યોત્તરે પુનઃ ॥

ક્રિયા ન દૈવિકી પ્રોક્તા વિદ્યમાનેષુ સાક્ષિષુ ।
લેખ્યે ચ સતિ વાદેષુ ન સ્યાદ્ દિવ્યં ન સાક્ષિણઃ ॥

વાક્પારુષ્યે મહીવાદે નિષિદ્ધા દૈવિકી ક્રિયા ।
પ્રદાતવ્યા પ્રયત્નેન સાહસેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપિ ॥

નૃપદ્રોહે સાહસે ચ કલ્પયેદ્ દૈવિકીં ક્રિયામ્ ॥

મણિમુક્તાપ્રવાલાનાં કૂટહૃત્પાશહારકઃ ।
હિંસકો ઽન્યાઙ્ગનાસેવી પરીક્ષ્યઃ શપથૈઃ સદા ॥

મહાપાપાભિશાપેષુ નિક્ષેપે હરણે તથા ।
દિવ્યૈઃ કાર્યં પરીક્ષેત રાજા સત્સ્વ્ અપિ સાક્ષિષુ ॥

લિખિતે સાક્ષિવાદે ચ સંદિગ્ધિર્ જાયતે યદિ ।
અનુમાને ચ સંભ્રાન્તે તત્ર દિવ્યં વિશોધનમ્ ॥

દ્યૂતે સમાહ્વયે ચૈવ વિવાદે સમુપસ્થિતે ।
સાક્ષિણઃ સાધનં પ્રોક્તં ન દિવ્યં ન ચ લેખકમ્ ॥

યથાલાભોપપન્નૈસ્ તૈર્ નિર્ણયં કારયેન્ નૃપઃ ।
પ્રકાન્તે સાહસે વાદે પારુષ્યે દણ્ડવાચિકે ।
બલોદ્ભૂતેષુ કાર્યેષુ સાક્ષિણો દિવ્યમ્ એવ ચ ॥

ઋણે લેખ્યં સાક્ષિણો વા યુક્તિલેશાદયો ઽપિ વા ।
દૈવિકી વા ક્રિયા પ્રોક્તા પ્રજાનાં હિતકામ્યયા ॥

ચિરન્તનોપાંશુકૃતે ચિરનષ્ટેષુ સાક્ષિષુ ।
પ્રદુષ્ટેષ્વ્ અનુમાનેષુ દિવ્યૈઃ કાર્યં વિશોધયેત્ ॥