બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.3

યદા ત્વ્ એવંવિધઃ પક્ષઃ કલ્પિતઃ પૂર્વવાદિના ।
દદ્યાત્ તત્પક્ષસંબદ્ધં પ્રતિવાદી તદોત્તરમ્ ॥

વિનિશ્ચિતે પૂર્વપક્ષે ગ્રાહ્યાગ્રાહ્યવિશેષિતે ।
પ્રતિજ્ઞાતે સ્થિરીભૂતે લેખયેદ્ ઉત્તરં તતઃ ॥

શાલીનત્વાદ્ ભયાત્ તદ્વત્ પ્રત્યર્થી સ્મૃતિવિભ્રમાત્ ।
કાલં પ્રાર્થયતે યત્ર તત્રેમં લબ્ધુમ્ અર્હતિ ॥

એકાહત્ર્યહપઞ્ચાહ સપ્તાહં પક્ષમ્ એવ વા ।
માસં ચતુસ્ ત્રયં વર્ષં લભતે શક્ત્યપેક્ષયા ॥

પક્ષસ્ય વ્યાપકં સારમ્ અસંદિગ્ધમ્ અનાકુલમ્ ।
અવ્યાખ્યાનગમ્યમ્ એતદ્ ઉત્તરં તદ્વિદો વિદુઃ ॥

ઉત્તરં ચતુર્વિધં સંપ્રતિ ષત્મુરં, ।
મિથ્યોત્તરં પ્રાઙ્ન્યાય ઉત્તરં કારણોત્તરં ચેતિ ॥

પૂર્વપક્ષે યથાર્થં તુ ન દદ્યાદ્ ઉત્તરં તુ યઃ ।
પ્રત્યક્ષી દાપનીયઃ સ્યાત્ સામાદિભિર્ ઉપક્રમૈઃ ॥

પ્રિયપૂર્વં વચઃ સામ ભેદસ્ તુ ભયદર્શનમ્ ।
અર્થાપકર્ષણં દણ્ડસ્ તાડનં બન્ધનં તથા ॥

સાહસસ્તેયપારુષ્ય ગોઽભિશાપે તથાત્યયે ।
ભૂમૌ વિવાદયેત્ ક્ષિપ્રમ્ અકાલે ઽપિ બૃહસ્પતિઃ ॥

અન્યવાદી ક્રિયાદ્વેષી નોપસ્થાયી નિરુત્તરઃ ।
આહુતઃ પ્રપલાયી ચ હીનઃ પઞ્ચવિધઃ સ્મૃતઃ ॥

કન્યાયા દૂષણે સ્તેયે કલહે સાહસેષુ ચ ।
ઉપધૌ કૂટસાક્ષ્યે ચ સદ્ય એવ વિવાદયેત્ ॥

ધેનાવનડુહિ ક્ષેત્રે સ્ત્રીષુ પ્રજનને તથા ।
ન્યાસે યાચિતકે દત્તે તથૈવ ક્રયવિક્રયે ॥

પ્રાઙ્ન્યાયે કારણોક્તૌ ચ પ્રત્યર્થી નિર્દિશેત્ ક્રિયામ્ ।
મિથ્યોક્તૌ પૂર્વવાદી તુ પ્રતિપત્તૌ ન સંભવેત્ ॥

અનુક્ત્વા કારણં યત્ર પક્ષં વાદી પ્રપદ્યતે ।
પ્રતિપત્તિસ્ તુ સા જ્ઞેયા કારણં તૂત્તરં પૃથક્ ॥

સર્વાલાપં તુ યઃ કૃત્વા મિથો ઽલ્પમ્ અપિ સંવદેત્ ।
સર્વમ્ એવ તુ દાપ્યઃ સ્યાદ્ અભિયુક્તો બૃહસ્પતિઃ ॥

વાક્પારુષ્યે ચ ભૂમ્યૌ ચ દિવ્યં તુ પરિવર્જયેત્ ।
વિક્રયાદાનસંબન્ધે ક્રિયાદાનમ્ અનિચ્છતિ ॥

અભિયુક્તો ઽભિયોગસ્ય યદિ કુર્યાત્ તુ નિહ્નવમ્ ।
મિથ્યા તત્ તુ વિજાનીયાદ્ ઉત્તરં વ્યવહારતઃ ॥

શ્રુત્વાભિયોગં પ્રત્યર્થી યદિ તત્ પ્રતિપદ્યતે ।
સા તુ સંપ્રતિપત્તિસ્ તુ શાસ્ત્રવિદ્ભિર્ ઉદાહૃતા ॥

અર્થિનાભિહિતો યો ઽર્થઃ પ્રત્યર્થી યદિ તં તથા ।
પ્રપદ્ય કારણં બ્રૂયાત્ પ્રત્યવસ્કન્દનં હિ તત્ ॥

યો ઽર્થિનાર્થઃ પ્રભાષ્યેત પ્રત્યર્થી યદિ તં તથા ।
પ્રપદ્ય કારણં બ્રૂયાદ્ આધર્યં મનુર્ અબ્રવીત્ ॥

આચારેણાવસન્નો ઽપિ પુનર્ લેખયતે યદિ ।
સ વિનેયો જિતઃ પૂર્વં પ્રાઙ્ન્યાયસ્ તુ સ ઉચ્યતે ॥

તથ્યે તથ્યં પ્રયુઞ્જીત મિથ્યાયાં ચાપિ લેખયેત્ ।
કારણં કારણોપેતે પ્રાગ્જયે તુ જયં તથા ॥

ભયદૃષ્ટોદ્ભવા મિથ્યા ગર્હિતા શાસ્ત્રવેદિભિઃ ।
સત્યા સંપ્રતિપત્તિસ્ તુ ધર્મ્યા સા પરિકીર્તિતા ॥

પ્રાઙ્ન્યાયકરણે તથ્યં શ્લાઘ્યં સદ્ભિર્ ઉદાહૃતમ્ ।
વિપરીતમ્ અધર્મ્યં સ્યાત્ પ્રત્યર્થી હાનિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

અહંપૂઉર્વિકયા યાતાવ્ અર્થિપ્રત્યર્થિનૌ યદા ।
વાદો વર્ણાનુપૂર્વ્યેણ ગ્રાહ્યઃ પીડામ્ અવેક્ષ્ય ચ ॥

એકકાલે સમાનીતે પ્રત્યર્થી સભ્યસંનિધૌ ।
પૂર્વપક્ષાક્ષરસમં લેખયેદ્ ઉત્તરં તતઃ ॥

પ્રત્યર્થવિધિર્ આખ્યાતઃ સંગતાર્થપ્રપાદને ।
ચતુર્વિધસ્યાપ્ય્ અધુના યત્ તદ્ ગ્રાહ્યં તદ્ ઉચ્યતે ॥

પ્રસ્તુતાદ્ અન્યન્ મધ્યસ્થં ન્યૂનાધિકમ્ અસંગતમ્ ।
અવાચ્યસારં સંદિગ્ધં પ્રતિપક્ષં ન લક્ષયેત્ ॥

ભયં કરોતિ ભેદં વા ભીષણં વા નિરોધનમ્ ।
એતાનિ વાદિનો ઽર્થસ્ય વ્યવહારે સ હીયતે ॥

ઋત્વિગાદિર્ નિયુક્તસ્ તુ સમૌ સંપરિકીર્તિતૌ ।
યજ્ઞે સ્વામ્ય્ આપ્નુયાત્ પુણ્યં હાનિં વાદે ઽથ વા જયં ॥

પૂર્વોત્તરે ઽભિલિખિતે યત્ર વાદી પ્રમીયતે ।
પ્રત્યર્થી વા સુતસ્ તાભ્યાં વ્યવહારં વિશોધયેત્ ॥

અનિર્ણીતે વિવાદે તુ વિપ્રલબ્ધો ભવેન્ નૃપઃ ।
જયદાનં સમં ન સ્યાત્ તસ્માત્ કાર્યાણિ નિર્ણયેત્ ॥

સાક્ષિણસ્ તુ સમુદ્દિશ્ય યસ્ તુ તાન્ ન વિવાદયેત્ ।
ત્રિંસદ્રાત્રાત્ ત્રિપક્ષાદ્ વા તસ્ય હાનિઃ પ્રજાયતે ॥

આહૂતપ્રપલાયી ચ મૌની સાક્ષિપરાજિતઃ ।
સ્વવાક્યપ્રતિપન્નશ્ ચ હીનવાદી ચતુર્વિધઃ ॥

પ્રપલાયી ત્રિપક્ષેણ મૌની વા સપ્તભિર્ દિનૈઃ ।
સાક્ષિભિન્નસ્ તત્ક્ષણેન પ્રતિપન્નશ્ ચ હીયતે ॥

નિવેદિતસ્ય અકથનમ્ અનુપસ્થાનમ્ એવ ચ ।
પક્ષાર્થિદોષૌ મૌનં ચ હીયમાનસ્ય લક્ષણમ્ ॥

મહાપાપોપપાપાભ્યાં પાતકેનાથ સંસદિ ।
યો ઽભિશસ્તસ્ તત્ ક્ષમતે સંયુક્તં તમ્ વિદુર્ જનાઃ ॥

તસ્માદ્ યત્નેન કર્તવ્યં બુધેનાત્મવિશોધનમ્ ।
યદ્ યદ્ ગુરુતરં કાર્યં તત્ તત્ પૂર્વં વિશોધયેત્ ॥

મહાપાપાભિશસ્તો યઃ પાતકાત્ તર્તુમ્ ઇચ્છતિ ।
પૂર્વમ્ અઙ્ગીકૃતં તેન જિતો ઽસૌ દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥

આચારકરણે દિવ્યે કૃત્વોપસ્થાનનિશ્ચયમ્ ।
નોપસ્થિતો યદા કશ્ ચિચ્ છલં તત્ર ન કારયેત્ ॥

દૈવરાજકૃતો દોષસ્ તત્કાલે તુ યદા ભવેત્ ।
અવધિત્યાગમાત્રેણ ન ભવેત્ સ પરાજિતઃ ॥

પુર્વોત્તરે સંનિવિષ્ટે વિચારે સંપ્રવર્તિતે ।
પ્રશમં યે મિથો યાન્તિ દાપ્યસ્ તે દ્વિગુણં દમમ્ ॥

પૂર્વોત્તરાર્થે લિખિતે પ્રક્રાન્તે કાર્યનિર્ણયે ।
દ્વયોઃ સંતપ્તયોઃ સન્ધિઃ સ્યાદ્ અયઃખણ્ડયોર્ ઇવ ॥

સાક્ષિસભ્યવિકલ્પસ્ તુ ભવેત્ તત્રોભયોર્ અપિ ।
દોલાયમાનયોઃ સન્ધિઃ પ્રકુર્યાતાં વિચક્ષણૈઃ ॥

પ્રમાણસમતા યત્ર ભેદઃ શાસ્ત્રચરિત્રયોઃ ।
તત્ર રાજામયા સન્ધિર્ ઉભયોર્ અપિ શસ્યતે ॥

યત્ર સાંશાયિકો ધર્મો વ્યવહારશ્ ચ પાર્થિવે ।
સન્ધિસ્ તત્ર તુ કર્તવ્યો ઽયસોઃ સંતપ્તયોર્ યથા ॥

સમઃ સન્ધિસ્ તદા કાર્યો વિષમસ્ તુ નિવર્તતે ।
ધર્માર્થોપગ્રહઃ કીર્તિઃ ભવેત્ સામ્યેન ભૂભૃતઃ ।
ન ક્લિશ્યન્તે સાક્ષિસભ્યા ઐરં ચ વિનિવર્તતે ॥

નિગ્રહાનુગ્રહં દણ્ડં ધર્મં પ્રાપ્ય યશો ઽયશઃ ।
વિગ્રહાજ્ જાયતે નૃણાં પુનર્દોષસ્ તથૈવ ચ ॥

તસ્માત્ કુલગણાધ્યક્ષા ધર્મજ્ઞાઃ સમદૃષ્ટયઃ ।
અદ્વેષલોભા યદ્ બ્રૂયુસ્ તત્ કર્તવ્યં વિજાનતા ॥