બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.2

ભાષાપાદોત્તરપદૌ ક્રિયાપાદસ્ તથૈવ ચ ।
પ્રત્યાકલિતપાદશ્ ચ વ્યવહારશ્ ચતુષ્પદઃ ॥

મિથ્યાસંપ્રતિપત્તિશ્ ચ પ્રત્યવસ્કન્દનં તથા ।
પ્રાઙ્ન્યાયશ્ ચોત્તરાઃ પ્રોક્તાશ્ ચત્વારઃ શાસ્ત્રવેદિભિઃ ॥

મિથ્યાયાં ચ ચતુષ્પાદઃ પ્રત્યવસ્કન્દને તથા ।
પ્રાઙ્ન્યાયે ચ સ વિજ્ઞેયો દ્વિપાત્ સંપ્રતિપત્તિષુ ॥

ઉપાયૈશ્ ચોદ્યમાનસ્ તુ ન દદ્યાદ્ ઉત્તરં તુ યઃ ।
અતિક્રાન્તે સપ્તરાત્રે જિતો ઽસૌ દણ્દમ્ અર્હતિ ॥

ઉપસ્થિતે તતસ્ તસ્મિન્ વાદી પક્ષં પ્રકલ્પયેત્ ।
નિરવદ્યં સપ્રતિજ્ઞં પ્રમાણાગમસંયુતમ્ ॥

દેશસ્થાનસમામાસ પક્ષાહોનામજાતિભિઃ ।
દ્રવ્યસંખ્યોદયં પીડાં ક્ષામલિઙ્ગં ચ લેખયેત્ ॥

યં ચ અર્થમ્ અભિયુઞ્જીત ન તં વિપ્રકૃતિં નયેત્ ।
ન ચ પક્ષાન્તરં ગચ્છેત્ ગચ્છન્ પૂર્વાત્ સ હીયતે ॥

અપ્રસિદ્ધં સદોષં ચ નિરર્થં નિષ્પ્રયોજનમ્ ।
અસાધ્યં વા વિરુદ્ધં વા પક્ષં રાજા વિવર્જયેત્ ॥

ન કેનચિત્ કૃતો યસ્ તુ સો ઽપ્રસિદ્ધ ઉદાહૃતઃ ।
અન્યાર્થઃ સ્વાર્થહીનશ્ ચ સદોષઃ પરિકીર્તિતઃ ॥

સ્વલ્પાપરાધઃ સ્વલ્પાર્થો નિરર્થક ઇતિ સ્મૃતઃ ।
કાર્યબાધાવિહીનસ્ તુ વિજ્ઞેયો નિષ્પ્રયોજનઃ ॥

કુસીદાદ્યૈઃ પદૈર્ હીનો વ્યવહારો નિરર્થકઃ ।
વાક્પાર્ષ્યાદિભિશ્ ચૈવ વિજ્ઞેયો નિષ્પ્રયોજનઃ ॥

મમાનેન પ્રદાતવ્યં શશશૃઙ્ગકૃતં ધનુઃ ।
અસંભાવ્યમ્ અસાધ્યં તં પક્ષમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

યસ્મિન્ન્ આવેદિતે પક્ષે પ્રાડ્વિવાકે ચ રાજનિ ।
પુરે રાષ્ટ્રે વિરોધઃ સ્યાદ્ વિરુદ્ધઃ સો ઽભિધીયતે ॥

પ્રતિજ્ઞાદોષનિર્મુક્તં સાધ્યં સત્કારણાન્વિતં ।
વિશ્ચિતં લોકસિદ્ધં ચ પક્ષં પક્ષવિદો વિદુઃ ॥

સ્વલ્પાક્ષરપ્રભૂતાર્થા નિસ્સંદિગ્ધો નિરાકુલઃ ।
વિરોધિકારણૈર્ મુક્તો વિરોધિપ્રતિષેધકઃ ॥

વચનસ્ય પ્રતિજ્ઞાત્વં તદર્થસ્ય હિ પક્ષતા ।
અસંકરેણ વક્તવ્યે વ્યવહારેષુ વાદિભિઃ ॥

મોહાદ્ વા યદિ વા શાઠ્યાદ્ યન્ નોક્તં પૂર્વવાદિના ।
ઉત્તરાન્તર્ગતં વાપિ તદ્ ગ્રાહ્યમ્ ઉભયોર્ અપિ ॥

એવમાદિગુણાન્ સમ્યગ્ આલોચ્ય ચ સુનિશ્ચિતઃ ।
પક્ષઃ કૃતઃ સમાદેયઃ પક્ષાભાસસ્ તતો ઽન્યથા ॥

દેશકાલવિહીનશ્ ચ દ્રવ્યસંખ્યાવિવર્જિતઃ ।
સાધ્યપ્રમાણહીનશ્ ચ પક્ષો ઽનાદેય ઇષ્યતે ॥

મૃષાયુક્તિ ક્રિયાહીનમ્ અસાધ્યાદ્યર્થમ્ આકુલમ્ ।
પૂર્વં પક્ષં લેખ્યતો વાદહાનિઃ પ્રજાયતે ॥

અપદિશ્યાભિયોગં યસ્ તમ્ અતીત્યાપરં વદેત્ ।
ક્રિયામ્ ઉક્ત્વાન્યથા બ્રૂયાત્ સ વાદી હાનિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

ઊનાધિકં પૂર્વપ્ક્ષે તાવદ્ વાદી વિશોધયેત્ ।
ન દદ્યાદ્ ઉત્તરં યાવત્ પ્રત્યર્થી સભ્યસંનિધૌ ॥

બ્રહ્મહત્યાસુરાપાન સ્તેયગુર્વઙ્ગનાગમે ।
અન્યેષ્વ્ અસભ્યવાદેષુ પ્રતિવાદી ન દીયતે ॥

મનુષ્યમારણે સ્તેયે પરદારાભિમર્શને ।
અભક્ષ્યભક્ષણે ચૈવ કન્યાહરણદૂષને ॥

પારુષ્યે કૂટકરણે નૃપદ્રોહે તથૈવ ચ ।
પ્રણિવાદી ન દાપ્યઃ સ્યાત્ કર્તા તુ વિવદેત્ સ્વયમ્ ॥

અષ્ટાદશપદો વાદો વિચાર્યો વિનિવેદિતઃ ।
સન્ત્ય્ અન્યાનિ પદાન્ય્ અત્ર તાનિ રાજા વિશેત્ સ્વયમ્ ॥

ષડ્ભાગહરણં શુદ્ધં સમયાવિક્રમો નિધિઃ ।
વધઃ સંહરણં સ્તેયમ્ આસેધાજ્ઞાવ્યતિક્રમઃ ॥

સ્વયં નોત્પાદયેત્ કાર્યં રાજા વા સાસ્ય પૂરુષઃ ।
અધિકાચ્ છાતયેદ્ અર્થાન્ ન્યૂનાંશ્ ચ પરિપૂરયેત્ ॥

ભૂમૌ નિવેશયેત્ તાવદ્ યાવદ્ અર્થો વિનિશ્ચિતઃ ।
શ્રુતં ચ લિખિતં ચૈવ શોધિતં ચ વિચારિતમ્ ॥

પૂર્વપક્ષં સ્વભાવોક્તં પ્રાડ્વિવાકો ઽથ લેખયેત્ ।
પાણ્ડુલેખ્યેન ફલકે તતઃ પત્રે વિશોધિતમ્ ॥

આવેદ્ય તુ ગૃહીતે ઽર્થે પ્રશમં યાન્તિ યે મિથઃ ।
અભિયોગાનુરૂપેણ તેષાં દણ્ડં પ્રકલ્પયેત્ ॥

અન્યે વા યે પુરગ્રામ મહારાજનવિરોધકાઃ ।
અનદેયાસ્ તુ તે સર્વે વ્યવહારાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ॥

પાણ્ડુલેખેન ફલકે ભૂમ્યાં વા પ્રથમણ્ લિખેત્ ।
ન્યૂનાધિકં તુ સંશોધ્ય પશ્ચાત્ પત્રે નિવેશયેત્ ॥

અભિયોક્તાપ્રગલ્ભત્વાદ્ વક્તું નોત્સહતે યદા ।
તસ્ય કાલઃ પ્રદાતવ્યઃ કાલશક્ત્યનુરૂપતઃ ॥

યદિ નોત્સહતે યત્ર વિવાદં કર્તુમ્ ઇચ્છતોઃ ।
દાતવ્યસ્ તત્ર કાલઃ સ્યાદ્ અર્થિપ્રત્યર્થિનોર્ અપિ ॥

ચતુર્વિધઃ પૂર્વપક્ષઃ પ્રતિપક્ષસ્ તથૈવ ચ ।
ચતુર્ધા નિર્ણયઃ પ્રોક્તઃ કશ્ ચિદ્ અષ્ટવિધઃ સ્મૃતઃ ॥

દેશઃ કાલસ્ તથા સ્થાનં સંનિવેશસ્ તથૈવ ચ ।
જ્ઞાતૃસંજ્ઞા નિવાસશ્ ચ પ્રમાણં ક્ષેત્રનામ ચ ॥

પિતૃપૈતામહં ચૈવ પૂર્વરાજાનુકીર્તનમ્ ।
સ્થાવરેષુ વિવાદેષુ દશૈતાનિ નિવેશયેત્ ॥

શ્વોલેખનં વા લભતે ત્ર્યહં સપ્તાહમ્ એવ વા ।
મતિર્ ઉત્પદ્યતે યાવત્ વિવાદે વક્તુમ્ ઇચ્છતઃ ॥

બહુપ્રતિજ્ઞં યત્ કાર્યં વ્યવહારેષુ નિશ્ચિતં ।
કામં તદ્ અપિ ગૃહ્ણીયાદ્ રાજા તત્ત્વબૃભુત્સયા ॥

શઙ્કાભિયોગસ્ તથ્યં ચ લક્ષ્યે ઽર્થે ઽભ્યર્થનં તથા ।
વૃત્તે વાદે પુનર્ ન્યાયઃ પક્ષો જ્ઞેયશ્ ચતુર્વિધઃ ॥

ભ્રાન્તિઃ શઙ્કા સમુદ્દિષ્ટા વશ્યં નષ્ટાર્થદર્શનમ્ ।
લબ્ધે ઽર્થે ઽભ્યર્થનં મોહસ્ તથા વૃત્તે પુનઃ ક્રિયાઃ ॥

રાજ્ઞાપવર્જિતો યસ્ તુ યશ્ ચ પૌરવિરોધકૃત્ ।
રાષ્ટ્રસ્ય વા સમસ્ તસ્ય પ્રકૃતીનાં તથૈવ ચ ॥

ન્યાયં વ નેચ્છતે કર્તુમ્ અન્યાયં વા કરોતિ યઃ ।
ન લેખયતિ યસ્ ત્વ્ એવં તસ્ય પક્ષી ન સિધ્યતિ ॥

વિરુદ્ધં ચાવિરુદ્ધં ચ દ્વાવ્ અપ્ય્ અર્થૌ નિવેશિતૌ ।
એકસ્મિન્ યત્ર દૃશ્યેતે તં પક્ષં દૂરતસ્ ત્યજેત્ ॥