બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.26

દદાતિ દીયતે પિત્રા પુત્રેભ્યઃ સ્વસ્ય યદ્ ધનમ્ ।
તદ્ દાયં ॥

એકાં સ્ત્રીં કારયેત્ કર્મ યથાંશેન ગૃહે ગૃહે ।
બહ્વ્યઃ સમાંશતો દેયા દાસાનામ્ અપ્ય્ અયં વિધિઃ ॥

ઉદ્ધૃત્ય કૂપવાપ્યમ્ભસ્ ત્વ્ અનુસારેણ ગૃહ્યતે ।
તથા ભાગાનુસારેણ સેતુઃ ક્ષેત્રં વિભજ્યતે ॥

યુક્ત્યા વિભજનીયં તદ્ અન્યથાનર્થકં ભવેત્ ॥

એકપાકેન વસતાં પિતૃદેવદ્વિજાર્ચનમ્ ।
એકં ભવેદ્ દ્વિભક્તાનાં તદ્ એવ સ્યાદ્ ગૃહે ગૃહે ॥

સાક્સિત્વં પ્રતિભાવ્યં ચ દાનં ગ્રહણમ્ એવ ચ ।
વિભક્તા ભ્રાતરઃ કુર્યુઃ નાવિભક્તાઃ પરસ્પરમ્ ॥

યેષામ્ એતાઃ ક્રિયા લોકે પ્રવર્તન્તે સ્વરિક્થિષુ ।
વિભક્તાન્ અવગચ્છેયુઃ લેખ્યમ્ અપ્ય્ અન્તરેણ તાન્ ॥

કુલાનુબન્ધવ્યાઘાત હોધં સાહસસાધકમ્ ।
સ્વસ્વભોગસ્થાવરસ્ય વિભાગસ્ય પૃથગ્ધનમ્ ॥

પિત્રોર્ અભાવે ભ્રાતૃણાં વિભાગઃ સંપ્રદર્શિતઃ ।
માતુર્ નિવૃત્તે રજસિ પ્રત્તસુ ભગિનીષુ ચ ॥

ક્રમાગતે ગૃહક્ષેત્રે પિતા પુત્રાઃ સમાંશિનઃ ।
પૈતૃકે ન વિભાગાર્હાઃ સુતાઃ પિતુર્ અનિચ્છયા ॥

સમવર્ણાસુ યે જાતાઃ સર્વે પુત્રા દ્વિજન્મનામ્ ।
ઉદ્ધારં જ્યાયસે દત્ત્વા ભજેરન્ન્ ઇતરે સમમ્ ॥

વયોવિદ્યાતપોભિશ્ ચ દ્વ્યંશં હિ લભતે ધનમ્ ।
યથા યથા વિભાગાપ્તં ધનં યાગાર્થતામ્ ઇયાત્ ।
તથા તથા વિધાતવ્યં વિદ્વદ્ભિર્ ભાગગૌરવમ્ ॥

તત્પુત્રા વિષમસમાઃ પિતૃભાગહરાઃ સ્મૃતાઃ ॥

દ્રવ્યે પિતામહોપાત્તે સ્થાવરે જઙ્ગમે ઽપિ વા ।
સમમ્ અંશિત્વમ્ આખ્યાતં પિતુઃ પુત્રસ્ય ચૈવ હિ ॥

સમન્યૂનાધિકા ભાગાઃ પિત્રા યેષાં પ્રકલ્પિતાઃ ।
તથૈવ તે પાલનીયા વિનેયાસ્ તે સ્યુર્ અન્યથા ॥

જીવદ્વિભાગે તુ પિતા ગૃહ્ણીતાંશદ્વયં સ્વકમ્ ॥

દ્વિપ્રકારો વિભાગસ્ તુ દાયાદાનાં પ્રકીર્તિતઃ ।
વયોજ્યેષ્ઠક્રમેણૈકઃ સમા પરાંશકલ્પના ॥

સમવેતૈસ્ તુ યત્ પ્રાપ્તં સર્વે તત્ર સમાંશિનઃ ।
તત્પુત્રા વિષમસમાઃ પિતૃભાગહરાઃ સ્મૃતાઃ ॥

પિતૃરિક્થહરાઃ પુત્રાઃ સર્વ એવ સમાંશિનઃ ।
વિદ્યાકર્મરતસ્ તેષામ્ અધિકં લબ્ધુમ્ અર્હતિ ॥

વિદ્યાવિજ્ઞાનશૌર્યાર્થે જ્ઞાનદાનક્રિયાસુ ચ ।
યસ્યેહ પ્રથિતા કીર્તિતઃ પિતરસ્ તેન પુત્રિણઃ ॥

જન્મવિદ્યાગુણૈર્ જ્યેષ્ઠો દ્વ્યંશં દાયાદ્ અવાપ્નુયાત્ ।
સમાંશભાગિનસ્ ત્વ્ અન્યે તેષાં પિતૃસમસ્ તુ સઃ ॥

તદભાવે તુ જનની તનયાંશસમાંશિની ।
સમાંશા માતરસ્ તેષાં તુરીયાંશા ચ કન્યકા ॥

કન્યકાનાં ત્વ્ અદત્તાનાં ચતુર્થો ભાગ ઇષ્યતે ।
પુત્રાણાં ચ ત્રયો ભાગાઃ સામ્યં ત્વ્ અલ્પધને સ્મૃતમ્ ॥

યદ્ય્ એકજાતા બહવઃ સમાના જાતિસંખ્યયા ।
સ્વધનૈસ્ તૈર્ વિભક્તવ્યં માતૃભાગેન ધર્મતઃ ॥

સવર્ણા ભિન્નસંખ્યા યે પુંભાગસ્ તેષુ શસ્યતે ।
પિતામહ્યસ્ તુ સર્વાસ્ તા માતૃતુલ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

અસંસ્કૃતાસ્ તુ યાસ્ તત્ર પૈતૃકાદ્ એવ તા ધનાત્ ।
સંસ્કાર્યા ભ્રાતૃભિર્ જ્યેષ્ઠઃ કન્યકાશ્ ચ યથાવિધિ ॥

અસંસ્કૃતા ભ્રાતરસ્ તુ યે સ્યુસ્ તત્ર યવીયસઃ ।
સંસ્કાર્યાઃ પૂર્વજૈસ્ તે વૈ પૈતૃકાન્ મધ્યગાદ્ ધનાત્ ॥

દદ્યાદ્ ધનં ચ પર્યાપ્તં ક્ષેત્રાંશં વા યદ્ ઇચ્છતિ ॥

ઊઢયા કન્યયા વાપિ ભર્તુઃ પિતૃગૃહે ઽપિ વા ।
ભ્રાતુઃ સકાશાત્ પિત્રોર્ વા લબ્ધં સૌદાયિકં સ્મૃતમ્ ॥

સૌદાયિકં ધનં પ્રાપ્ય સ્ત્રીણાં સ્વાતન્ત્રમ્ ઇષ્યતે ।
યસ્માત્ તદાનૃશંસ્યાર્થં તૈર્ દત્તમ્ ઉપજીવનમ્ ॥

વિક્રયે ચૈવ દાને ચ યથેષ્તં સ્થાવરેષ્વ્ અપિ ।
સ્ત્રીધનં સ્યાદ્ અપત્યાનાં દુહિતા ચ તદંશિની ।
અપ્રત્તા ચેત્ સમૂઢા તુ લભતે માનમાત્રકમ્ ॥

માતુઃ સ્વસા માતુલાની પિતૃવ્યસ્ત્રી પિતૃષ્વસા ।
શ્વશ્રૂઃ પૂર્વજપત્ની ચ માતૃતુલ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

યદ્ આસામ્ ઔરસો ન સ્યાત્ પુત્રો દૌહિત્ર એવ વા ।
તત્ સુતો વા ધનં તાસાં સ્વસ્ત્રીયાદ્ યાઃ સમાપ્નુયુઃ ॥

સવર્ણજો ઽપ્ય્ અગુણવાન્ નાર્હઃ સ્યાત્ પૈતૃકે ધને ।
તત્પિણ્ડદાઃ શ્રોત્રિયા યે તેષાં તત્ તુ વિધીયતે ॥

ઉત્તમર્ણાધમર્ણેભ્યઃ પિતરં ત્રાયતે સુતઃ ।
અતસ્ તુ વિપરીતેન તેન નાસ્તિ પ્રયોજનમ્ ॥

તયા ગવા કિં ક્રિયતે યા ન દોગ્ધ્રી ન ગર્ભિણી ।
કો ઽર્થઃ પુત્રેણ જાતેન યો ન વિદ્વાન્ ન ધાર્મિકઃ ॥

શાસ્ત્રશૌર્યાર્થરહિતસ્ તપોવિજ્ઞાનવર્જિતઃ ।
આચારહીનઃ પુત્રસ્ તુ મૂત્રોચ્ચારસમઃ સ્મૃતઃ ॥

સ્થાવરદ્વિપદં ચૈવ યદ્ય્ અપિ સ્વયમ્ આર્હિતમ્ ।
અસમ્ભૂય સુતાન્ સર્વાન્ ન દાનં ન ચ વિક્રયઃ ॥

જાતા જનિષ્યદ્ ગર્ભસ્થાઃ પિતૃસ્થા યે ચ માનવાઃ ।
સર્વે કાંક્ષન્તિ તાં વૃત્તિમ્ અનાચ્છેદ્યાસ્ તતસ્ તુ સા ॥

ગૃહોપસ્કરવાહ્યાદિ ભોજ્યાભરણકર્મિણઃ ।
દૃશ્યમાના વિભજ્યન્તે ગૂઢે કેશો વિધીયતે ॥

ક્ષત્રજાસ્ ત્રિદ્વ્યેકભાગા વિડ્જૌ તુ દ્વ્યેકભાગિનૌ ॥

બ્રહ્મક્સત્રિયવિષ્શૂદ્રા વિપ્રોત્પન્નાસ્ ત્વ્ અનુક્રમાત્ ।
ચતુસ્ત્રિદ્વ્યેકભાગેન ભવેયુસ્ તે યથાક્રમમ્ ॥

શૂદ્ર્યાં દ્વિજાતિભિર્ જાતો ન ભૂમેર્ ભાગમ્ અર્હતિ ।
દ્વિજાતિર્ આપ્નુયાત્ સર્વમ્ ઇતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ ॥

તેષાં સવર્ણા યે પુત્રાસ્ તે તૃતીયાંશભાગિનઃ ।
હીનાસ્ તમ્ ઉપજીવેયુર્ ગ્રાસાચ્છાદનસંભૃતાઃ ॥

સર્વે હ્ય્ અનૌરસસ્યૈતે પુત્રા દાયહરાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઔરસે પુનર્ ઉત્પન્ને તેષુ જ્યૈષ્ઠ્યં ન તિષ્ઠતિ ॥

પિતામહપિતૃભ્યાં ચ દત્તં માત્રા ચ યદ્ ભવેત્ ।
તસ્ય તન્ નાપહર્તવ્યં શૌર્યભાર્યાધનં તથા ॥

વસ્ત્રાદયો ઽવિભાજ્યા યૈર્ ઉક્તં તૈર્ ન વિચારિતમ્ ।
ધનં ભવેત્ સમૃદ્ધાનાં વસ્ત્રાલંકારસંશ્રિતમ્ ॥

ઋણમ્ ઉદ્વાહ્ય લેખિતમ્ ॥

ઉક્તપ્રકારો વિજ્ઞેયઃ પત્રારૂઢઋણે ખલુ ।
ઉક્ત્યા વિભજનીયં તદ્ અન્યથાનર્થકં ભવેત્ ॥

મધ્યસ્થિતમ્ અનાજીવ્યં દાતું નૈકસ્ય શક્યતે ।
યુક્ત્યા વિભજનીયં તદ્ અન્યથાનર્થકં ભવેત્ ॥

વિક્રીય વસ્ત્રાભરણં ધનમ્ ઉદ્ગ્રાહ્ય લેખિતમ્ ।
કૃતાન્નં ચાકૃતાન્નેન પરિવર્ત્ય વિભજ્યતે ॥

યોગક્ષેમવતો લાભઃ સમત્વેન વિભજ્યતે ।
પ્રચારશ્ ચ યથાંશેન કર્તવ્યો રિક્થિભિઃ સદા ॥

બ્રહ્મદાયં ગતાં ભૂમિં હરેદ્ યો બ્રાહ્મણીસુતઃ ।
ગૃહં દ્વિજાતયઃ સર્વે તથા ક્ષેત્રં ક્રમાગતમ્ ॥

પિત્રા સહ વિભક્તા યે સાપત્ના વા સહોદરાઃ ।
જઘન્યાશ્ ચૈવ યે તેષાં પિતૃભાગહરાસ્ તુ તે ॥

અનીશઃ પૂર્વજઃ પિત્ર્યે ભ્રાતૃભાગે વિભક્તજઃ ॥

પુત્રૈઃ સહ વિભક્તેન પિત્રા યત્ સ્વયમ્ આર્જિતમ્ ।
વિભક્તજસ્ય તત્ સર્વમ્ અનીશાઃ પૂર્વજાઃ સ્મૃતાઃ ॥

યથા ધને તથા ર્ણે ચ દાનાદાનક્રયેષુ ચ ।
પરસ્પરમ્ અનીશાસ્ તે મુક્ત્વાશૌચોદકક્રિયામ્ ॥

પૈતામહં હૃતં પિત્રા સ્વશક્ત્યા યદ્ ઉપાર્જિતમ્ ।
વિદ્યાશૌર્યાદિનાવાપ્તં તત્ર સ્વામ્યં પિતુઃ સ્મૃતમ્ ॥

પ્રદાનં સ્વેચ્છયા કુર્યાત્ ભોગં ચૈવ તતો ધનાત્ ।
તદભાવે ઽપિ તનયાઃ સમાંશાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥

વસ્ત્રાલંકારશય્યાઇ પિતુર્ યદ્ વાહનાદિકમ્ ।
ગન્ધમાલ્યૈઃ સમભ્યર્ચ્ય શ્રાદ્ધભોક્ત્રે તદ્ અર્પયેત્ ॥

પત્યૌ જીવતિ યઃ સ્ત્રીભિર્ અલંકારો ધૃતો ભવેત્ ।
ન તં ભજેરન્ દાયાદાઃ ભજમાનાઃ પતન્તિ તે ॥

પિતૃપ્રસાદાત્ ભુજ્યન્તે વસ્ત્રાણ્ય્ આભરણાનિ ચ ॥

કૃતે ઽકૃતે વા વિભાગે રિક્થી યત્ર પ્રવર્તતે ।
સામાન્યં ચેદ્ ભાવયતિ તત્ર ભાગહરસ્ તુ સઃ ॥

ઋણં લેખ્યં ગૃહં ક્ષેત્રં યસ્ય પૈતામહં ભવેત્ ।
ચિરકાલપ્રોષિતો ઽપિ ભાગભાગાગતસ્ તુ સઃ ॥

ગોત્રસાધારણં ત્યક્ત્વા યો ઽન્યં દેશં સમાશ્રિતઃ ।
અર્ધતસ્ ત્વ્ આગતસ્યાંશઃ પ્રદાતવ્યો ન સંશયઃ ॥

તૃતીયઃ પઞ્ચમશ્ ચૈવ સપ્તમો યો ઽપિ વા ભવેત્ ।
જન્મનામ્ અપરિજ્ઞાને લભેતાંશં ક્રમાગતે ॥

યં પરંપરયા મૌલાઃ સમસ્તાઃ સ્વામિનં વિદુઃ ।
તદ્ અન્વયસ્યાગતસ્ય દાતવ્યા ગોત્રજૈર્ મહી ॥

અવિભક્તવિભક્તાનાં કુલ્યાનાં વસતાં સહ ।
ભૂયો દાયવિભાગઃ સ્યાદ્ આચતુર્થાદ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

અનેકધા કૃતાઃ પુત્રા ઋષિભિશ્ ચ પુરાતનૈઃ ।
ન શક્યન્તે ઽધુના કર્તું શક્તિહીનૈશ્ ચિરન્તનૈઃ ॥

એક એવૌરસઃ પિત્ર્યે ધને સ્વામી પ્રકીર્તિતઃ ।
તત્ તુલ્યઃ પુત્રિકપુત્રો ભર્તવ્યાસ્ ત્વ્ અપરે સ્મૃતાઃ ॥

ક્ષેત્રજાદ્યાઃ સુતાસ્ ત્વ્ અન્યે પઞ્ચષટ્સપ્તભાગિનઃ ॥

દત્તો ઽપવિદ્ધઃ ક્રીતશ્ ચ કૃતઃ શૌદ્રસ્ તથૈવ ચ ।
જાતિશુદ્ધા મધ્યમાસ્ તે સર્વે રિક્થસુતાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ક્ષેત્રજો ગર્હિતઃ સદ્ભિસ્ તથા પૌનર્ભવઃ સુતઃ ।
કાનીનશ્ ચ સહોઢશ્ ચ ગૂઢજઃ પુત્રિકાસુતઃ ॥

શૂદ્રાપુત્રઃ સ્વયંદત્તો યે ચૈતે ક્રીતકાઃ સ્મૃતાઃ ।
સર્વે તે મૈત્રિણઃ પ્રોક્તા કાણ્ડપૃષ્ઠા ન સંશયઃ ॥

સ્વકુલં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા યો વૈ પરકુલં વ્રજેત્ ।
તેન દુશ્ચરિતેનાસૌ કાણ્ડપૃષ્ઠો ન સંશયઃ ॥

અગ્નિં પ્રજાપતિં ચેષ્ટ્વા ક્રિયતે ગૌતમો ઽવદત્ ।
અન્યે ત્વ્ આહુર્ અપુત્રસ્ય ચિન્તિતા પુત્રિકા ભવેત્ ॥

પુત્રાસ્ ત્રયોદશ પ્રોક્તા મનુના યેન પૂર્વશઃ ।
સંતાનકારણં તેષામ્ ઔરસઃ પુત્રિકા તથા ॥

આજ્યં વિના યથા તૈલં સદ્ભિઃ પ્રતિનિધિઃ સ્મૃતમ્ ।
તથૈકાદશ પુત્રાસ્ તુ પુત્રિકૌરસયોર્ વિના ॥

યદ્ય્ એકજાતા બહવો ભ્રાતરસ્ તુ સહોદરાઃ ।
એકસ્યાપિ સુતે જાતે સર્વે તે પુત્રિણઃ સ્મૃતાઃ ॥

બહ્વીનામ્ એકપત્નીનામ્ એષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
એકા ચેત્ પુત્રિણી તાસાં સર્વાસાં પિણ્ડદસ્ તુ સઃ ॥

પુન્નામ્નો નરકાત્ પુત્રઃ પિતરં ત્રાયતે યતઃ ।
મુખસંદર્શનેનાપિ તદ્ ઉત્પત્તૌ યતેત સઃ ॥

પૌત્રો ઽથ પુત્રિકાપુત્રઃ સ્વર્ગપ્રાપ્તિકરાવ્ ઉભૌ ।
રિક્થે ચ પિણ્ડદાને ચ સમૌ તૌ પરિકીર્તિતૌ ॥

કામતશ્ ચ શૂદ્રાવરોધજસ્ય ભ્રાતુર્ અંશં ।
સંમાનમાત્રં પ્રેતે પિતરિ દદ્યુઃ શુશ્રૂષુશ્ ચેત્ ॥

અન્નાર્થં તણ્ડુલપ્રસ્થમ્ અપરાહ્ને તુ સેન્ધનમ્ ।
વસનં ત્રિપણક્રીતં દેયમ્ એકં ત્રિમાસતઃ ॥

એતાવદ્ એવ સાધ્વીનાં ચોદિતં વિધવાધનમ્ ॥

વસનસ્યાશનસ્યૈવ તથૈવ રજકસ્ય ચ ।
ધનં વ્યપોહ્ય તચ્ છિષ્ટં દાયાદાનાં પ્રકલ્પયેત્ ॥

અપુત્રસ્યાથ કુલજા પત્ની દુહિતરો ઽપિ વા ।
તદભાવે પિતા માતા ભ્રાતા પુત્રાશ્ ચ કીર્તિતાઃ ॥

અપુત્રેણ સુતઃ કાર્યો યાદૃક્ તાદૃક્ પ્રયત્નતઃ ।
પિણ્ડોદકક્રિયાહેતોર્ ધર્મસંકીર્તનસ્ય ચ ॥

કાઙ્ક્ષણ્તિ પિતરઃ પુત્રાન્ નરકાપતભીરવઃ ।
ગયાં યાસ્યતિ યઃ કશ્ચિત્ સો ઽસ્માન્ સંતારયિષ્યતિ ॥

યથા જલં કુપ્લવેન તરન્ મજ્જતિ માનવઃ ।
તદ્વત્ પિતા કુપુત્રેણ તમસ્ય્ અન્ધે નિમજ્જતિ ॥

કરિષ્યતિ વૃષોત્સર્ગમ્ ઇષ્ટાપૂર્તં તથૈવ ચ ।
પાલયિષ્યતિ વાર્ધક્યે શ્રાદ્ધં દાસ્યતિ ચાન્વહમ્ ॥

આમ્નાયે સ્મૃતિતન્ત્રે ચ લોકાચારે ચ સૂરિભિઃ ।
શરીરાર્ધં સ્મૃતા ભાર્યા પુણ્યાપુણ્યફલે સમા ॥

યસ્ય નોપરતા ભાર્યા દેહાર્ધં તસ્ય જીવતિ ।
જીવત્ય્ અર્ધશરીરે ઽર્થં કથમ્ અન્યઃ સમાપ્નુયાત્ ॥

સકુલ્યૈર્ વિદ્યમાનસ્ તુ પિતૃભ્રાતૃસનાભિભિઃ ।
અસુતસ્ય પ્રમીતસ્ય પત્ની તદ્ ભાગહારિણી ॥

પૂર્વપ્રમીતાગ્નિહોત્રં મૃતં ભર્તરિ તદ્ધનમ્ ।
વિન્દેત્ પતિવ્રતા નારી ધર્મ એષ સનાતનઃ ॥

મૂર્વં મ્ર્તા હરેદ્ અગ્નિમ્ અન્વારૂઢા હરેદ્ અઘમ્ ।
પુત્રાભાવે તુ પત્ની સ્યાત્ પત્ન્યભાવે તુ સોદરઃ ।
તદભાવે તુ દાયાદઃ પશ્ચાદ્ દૌહિત્રકં ધનમ્ ॥

જઙ્ગમં સ્થાવરં હેમ રૂપ્યધાન્યરસામ્બરમ્ ।
આદાય દાપયેચ્ છ્રાદ્ધં માસષાણ્માસિકાદિકમ્ ॥

પિતૃવ્યગુરુદૌહિત્રાન્ સ્વસૃભર્ત્રીયમ્ આતુલાન્ ।
પૂજયેત્ કવ્યપૂર્તાભ્યાં વૃદ્ધાન્ આથાતિથીન્ સ્ત્રિયઃ ॥

યદ્ વિભક્તે ધને કિંચિદ્ આધ્યાદિવિધિસંસ્મૃતમ્ ।
તજ્જાયા સ્થાવરં મુક્ત્વા લભેત ગતભર્તૃકા ॥

વૃત્તસ્થાપિ કૃતે ઽપ્ય્ અંશે ન સ્ત્રી સ્થાવરમ્ અર્હતિ ।
વિધવા યૌવનસ્થા ચેન્ નારી ભવતિ કર્કશા ।
આયુષઃ ક્ષપણાર્થં તુ દાતવ્યં જીવનં તદા ॥

મૃતે ભર્તરિ ભર્તૃઅંશં લભેત કુલપાલિકા ।
યાવજ્ જીવં હીનસ્વામ્યં દાનાધમનવિક્રયે ॥

ક્રયક્રીતા તુ યા નારી સંભોગાર્થં સુતાર્થિના ।
ગૃહીતા વાન્યદીયા વા સૈવ સ્ત્રી પરિકીર્ત્યતે ॥

પ્રદદ્યાત્ ત્વ્ એવ પિણ્ડં વા ક્ષેત્રાંશં વા યદૃચ્છયા ॥

સ્થાવરાજ્ જીવનં સ્ત્રીભ્યો યદ્ દત્તં શ્વશુરેણ તુ ।
ન તચ્ છક્યમ્ અપાહર્તું ઇતરૈઃ શ્વશુરે મ્ર્તે ॥

સપિણ્ડા બાન્ધવા યે તુ તસ્યાઃ સ્યુઃ પરિપન્થિનઃ ।
હિંસ્યુર્ ધનાનિ તાન્ રાજા ચૌરદણ્ડેણ ઘાતયેત્ ॥

સંસૃષ્ટૌ યૌ પુનઃ પ્રીત્યા તૌ પરસ્પરભાગિનૌ ।
વિભક્તા ભ્રાતરો યે તુ સંપ્રીત્યૈકત્ર સંસ્થિતાઃ ।
પુનર્ વિભાગકરણે તેષાં જ્યૈષ્ઠ્યં ન વિદ્યતે ॥

કદાચિદ્ વા પ્રમીયેત પ્રવ્રજેદ્ વા કથંચન ।
ન લુપ્યતે તસ્ય ભાગઃ સોદરસ્ય વિધીયતે ॥

યા તસ્ય ભગિની સા તુ તતો ઽંશં લબ્ધુમ્ અર્હતિ ।
અનપત્યસ્ય ધર્મો ઽયમ્ અભાર્યપિતૃકસ્ય ચ ॥

સા ચ દત્તા ત્વ્ અદત્તા વા સોદરે તુ મૃતે સતિ ।
તસ્યાંશં તુ હરેત્ સૈવ દ્વયોર્ વ્યક્તં હિ કારણમ્ ॥

અનન્તરઃ સપિણ્ડાદ્ યસ્ તસ્ય તસ્ય ધનં ભવેત્ ॥

મૃતો ઽનપત્યો ઽભાર્યશ્ ચેદ્ અભ્રાતૃપિતૃમાતૃકઃ ।
સર્વે સપિણ્ડાસ્ તદ્ દાયં વિભજેરન્ યથાંશતઃ ॥

સંસૃષ્ટાનાં તુ યઃ કશ્ચિદ્ વિદ્યા શૌર્યાદિના ધનમ્ ।
પ્રાપ્નોતિ તસ્ય દાતવ્યો દ્વ્યંશઃ શેષાઃ સમાંશિનઃ ॥

વિભક્તો યઃ પુનઃ પિત્રા ભ્રાત્રા ચૈકત્ર સંસ્થિતઃ ।
પિતૃવ્યેણાથવા પ્રીત્યા તત્ સંસૃષ્ટઃ સ ઉચ્યતે ॥

સોદર્યા વિભજેરંસ્ તં સમેત્ય સહિતાઃ સમમ્ ।
ભ્રાતરો યે ચ સંસૃષ્ટા ભગિન્યશ્ ચ સનાભયઃ ॥

યેષાં જ્યેષ્ઠઃ કનિષ્ઠો વા હીયેતાંશપ્રદાનતઃ ।
મ્રિયેતાન્યતરો વાપિ તસ્ય ભાગો ન લુપ્યતે ॥

સોદરસ્ય તુ સોદરઃ ।
દદ્યાચ્ ચાપહરેચ્ ચાંશં જાતસ્ય ચ મૃતસ્ય ચ ॥

અન્યોદર્યસ્ તુ સંસૃષ્ટી નાન્યોદર્યાદ્ ધનં હરેત્ ।
અસંસૃષ્ટ્ય્ અપિ ચાદદ્યાત્ સોદર્યો નાન્યમાતૃજઃ ॥

પ્રમીતપિતૃકાણાં તુ પિતૃતો ભાગકલ્પના ॥

યે ઽપુત્રાઃ ક્ષત્રવિટ્શૂદ્રાઃ પત્નીભ્રાતૃવિવર્જિતાઃ ।
તેષાં ધનહરો રાજા સર્વસ્યાધિપતિર્ હિ સઃ ॥

વિપ્રેણ ક્ષત્રિયાજાતો જન્મજ્યેષ્ઠો ગુણાન્વિતઃ ।
ભવેત્ સમાંશઃ ક્ષત્રેણ વૈશ્યાજાતસ્ તથૈવ ચ ॥

ન પ્રતિગ્રહભૂર્ દેયા ક્ષત્રિયાદિસુતાય વૈ ।
યદ્ય્ અપ્ય્ એષામ્ પિતા દદ્યાન્ મૃતે વિપ્રાસુતો હરેત્ ॥

શૂદ્ર્યાં દ્વિજાતિભિર્ જાતો ન ભૂમેર્ ભાગમ્ અર્હતિ ।
સજાતાવ્ આપ્નુયાત્ સર્વમ્ ઇતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ ॥

નિષાદ એકપુત્રસ્ તુ વિપ્રસ્ય સ તૃતીયભાક્ ।
દ્વૌ સકુલ્યાઃ સપિણ્ડા વા સ્વધાદાતાથ સંહરેત્ ॥

કુલ્યાભાવે સ્વધાદાતા આચાર્યઃ શિષ્ય એવ વા ।
સર્વાસ્વ્ આપત્સુ તાન્ વર્ણાંસ્ તથૈવ પ્રતિપાદયેત્ ॥

અનપત્યસ્ય શુશ્રૂષુર્ ગુણવાઞ્ શૂદ્રયોનિજઃ ।
લભેતાજીવનં શેષં સપિણ્ડાઃ સમવાપ્નુયુઃ ॥

ભર્તુર્ ધનહરી પત્ની તાં વિના દુહિતા સ્મૃતા ॥

અઙ્ગાદ્ અઙ્ગાત્ સંભવતિ પુત્રવદ્ દુહિતા નૃણામ્ ।
તસ્માત્ પિતૃધનં ત્વ્ અન્યઃ કથં ગૃહ્ણીત માનવઃ ॥

તદભાવે તુ દુહિતા યદ્ય્ અનૂઢા ભવેત્ તદા ।
અપુત્રપૌત્રસંતાને દૌહિત્રા ધનમ્ આપ્નુયુઃ ॥

યથૈવાત્મા તથા પુત્રઃ પુત્રેણ દુહિતા સમા ।
તસ્યામ્ આત્મનિ તિષ્ઠન્તિ કથમ્ અન્યો ધનં હરેત્ ॥

પૌત્રદૌહિત્રયોર્ લોકે વિશેષો નાસ્તિ ધર્મતઃ ।
અનેનૈવ વિધાનેન સુતં ચક્રે ઽથ પુત્રિકામ્ ॥

પુમાન્ પુંસો ઽધિકે શુક્લે સ્ત્રી ભવત્ય્ અધિકે સ્ત્રિયાઃ ॥

સદૃશી સદૃશેનોઢા સાધ્વી શુશ્રૂષણે રતા ।
કૃતાકૃતા વા પુત્રસ્ય પિતુર્ ધનહરી તુ સા ॥

યથા પિતૃધને સ્વામ્યં તસ્યાઃ સત્સ્વ્ અપિ બન્ધુષુ ।
તથૈવ તત્સુતો ઽપીષ્ટે માતૃમાતામહે ધને ॥

તદભાવે ભ્રાતરસ્ તુ ભ્રાતૃપુત્રાઃ સનાભયઃ ।
સકુલ્યા બાન્ધવાઃ શિષ્યાઃ શ્રોત્રિયાશ્ ચ ધનાર્હકાઃ ॥

અનપત્યસ્ય પુત્રસ્ય માતા દાયમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
ભાર્યાસુતવિહીનસ્ય તનયસ્ય મૃતસ્ય તુ ।
માતા રિક્થહરી જ્ઞેયા ભ્રાતા વા તદનુજ્ઞયા ॥

પુત્રાભાવે તુ પત્ની સ્યાત્ પત્ન્યભાવે તુ સોદરઃ ।
તદભાવે તુ દાયાદઃ પશ્ચાદ્ દૌહિત્રકં ધનમ્ ॥

સમુત્પન્નાદ્ ધનાદ્ અર્ધં તદર્થં સ્થાપયેત્ પ્ર્થક્ ।
માસષાણ્માસિકે શ્રાદ્ધે વાર્ષિકે વા પ્રયત્નતઃ ॥

બહવો જ્ઞાતયો યત્ર સકુલ્યા બાન્ધવાસ્ તથા ।
યસ્ ત્વ્ આસન્નતરસ્ તેષાં સો ઽનપત્યધનં હરેત્ ॥

ભ્રાતા વા ભ્રાતૃપુત્રો વા સપિણ્ડઃ શિષ્ય એવ વા ।
સહ પિણ્ડક્રિયાં કૃત્વા કુર્યાદ્ અભ્યુદયં તતઃ ॥

સ્વેચ્છાકૃતવિભાગો યઃ પુનર્ એવ વિસંવદેત્ ।
સ રાજ્ઞાંશે સ્વકે સ્થાપ્યઃ શાસનીયો ઽનુબન્ધકૃત્ ॥

સાધારણઋણન્યાસ નિહ્નવે છદ્મના ક્રિયામ્ ।
પાર્શ્વહાનિકારીં કૃત્વા બલાન્ નૈવ પ્રદાપયેત્ ॥

માયાવિનો ધૃતધનાઃ ક્રૂરા લુબ્ધાશ્ ચ યે નરાઃ ।
સંપ્રીત્યા સાધનીયાસ્ તે સ્વાર્થહાન્યા છલેન વા ॥

સાહસં સ્થાવરસ્વામ્યં પ્રાગ્વિભાગશ્ ચ રિક્થિનામ્ ।
અનુમાનેન વિજ્ઞેયં ન સ્યુર્ યત્ર ચ સાક્ષિણઃ ॥

તેષામ્ એતાઃ ક્રિયા લોકે પ્રવર્તન્તે સ્વરિક્થિષુ ।
વિભક્તાન્ અવગચ્છેયુર્ લેખ્યમ્ અપ્ય્ અન્તરેણ તાન્ ॥

અવિભક્તૈશ્ ચ કર્તવ્યા વૈશ્વદેવાદિકાઃ ક્રિયાઃ ॥

બલાનુબન્ધવ્યાઘાત હોઢં સાહસભાવકમ્ ।
સ્વસ્ય ભોગઃ સ્થાવરસ્ય વિભાગસ્ય પૃથગ્ધનમ્ ॥

પૃથગાયવ્યયધનાઃ કુસીદં ચ પરસ્પરમ્ ।
વણિક્પથં ચ યે કુર્યુર્ વિભક્તાસ્ તે ન સંશયઃ ॥

કાર્યમ્ ઉચ્છ્રાવણાલેખ્યં વિભક્તૈર્ ભ્રાતૃભિર્ મિથઃ ।
સાક્ષિણો વા વિરોધાર્થં વિભજદ્ભિર્ અનિન્દિતાઃ ॥

યેનાંશો યાદૃશો ભુક્તસ્ તસ્ય તં ન વિચાલયેત્ ॥