બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.20

અપ્રિયોક્તિસ્ તાડનં ચ પારુષ્યં દ્વિવિધં સ્મૃતમ્ ।
એકૈકં તુ ત્રિધા ભિન્નં દમશ્ ચોક્તસ્ ત્રિલક્ષણઃ ॥

દેશધર્મકુલાદીનાં ક્ષેપઃ પાપેન યોજનમ્ ।
દ્રવ્યં વિના તુ પ્રથમં વાક્પારુષ્યં તદ્ ઉચ્યતે ॥

ભગિનીભ્રાતૃસંબદ્ધમ્ ઉપપાતકશંસનમ્ ।
પારુષ્યં મધ્યમં પ્રોક્તં વાચિકં શાસ્ત્રવેદિભિઃ ॥

અભક્ષ્યાપેયકથનં મહાપાતકદૂષણમ્ ।
પારુષ્યમ્ ઉત્તમં પ્રોક્તં તીવ્રમ્ અર્માભિપાતનમ્ ॥

સમજાતિગુણાનાં તુ વાક્પારુષ્યે પરસ્પરમ્ ।
વિનયો ઽભિહિતઃ શાસ્ત્રે પણસ્ ત્વ્ અર્ધત્રયોદશઃ ॥

દણ્ડઃ કાણખઞ્જાદીનાં તથાવિધાન્ અપિ કાર્ષાપણદ્વયમ્ ॥

સવર્ણાક્રોશને સાર્ધદ્વાદશપણો દણ્ડઃ ।
હીનવર્ણે કાકિણ્યધિકષટ્પણો દણ્ડઃ ॥

સમાનયોઃ સમો દણ્ડો ન્યૂનસ્ય દ્વિગુણસ્ તુ સઃ ।
ઉત્તમસ્યાધિકઃ પ્રોક્તો વાક્પારુષ્યે પરસ્પરમ્ ॥

ક્ષિપન્ સ્વસ્રાદિકં દદ્યાત્ પઞ્ચાશત્પણિકં દમમ્ ।
ગુણહીનસ્ય પારુષ્યે બ્રાહ્મણો નાપરાધ્નુયાત્ ॥

પતિતં પતિતેત્ય્ ઉક્ત્વા ચોરં ચોરેતિ વા પુનઃ ।
વચનાત્ તુલ્યદોષઃ સ્યાત્ ॥

ધર્મોપદેશં ધર્મેણ વિપ્રાણામ્ અસ્ય કુર્વતઃ ।
તપ્તમ્ આસિઞ્ચયેત્ તૈલં વક્ત્રે શ્રોત્રે ચ પાર્થિવઃ ॥

વિપ્રે શતાર્ધં દણ્ડસ્ તુ ક્ષત્રિયસ્યાભિશંસને ।
વિશસ્ તથાર્ધપઞ્ચાશચ્ છૂદ્રસ્યાર્ધત્રયોદશ ॥

સચ્છૂદ્રસ્યાયમ્ ઉદ્દિષ્ટો વિનયો ઽનપરાધિનઃ ।
ગુણહીનસ્ય પારુષ્યે બ્રાહ્મણો નાપરાધ્નુયાત્ ॥

વૈશ્યસ્ય ક્ષત્રિયાક્રોશે દણ્ડનીયઃ પ્રદો ભવેત્ ।
તદર્ધં ક્ષત્રિયો વૈશ્યં ક્ષિપન્ વિનયમ્ અર્હતિ ॥

શૂદ્રાક્રોશે ક્ષત્રિયસ્ય પઞ્ચવિંશતિકો દમઃ ।
બૃહત્વે દ્વિગુણં તત્ર શાસ્ત્રવિદ્ભિર્ ઉદાહૃતમ્ ॥

વૈશ્યમ્ આક્ષારયઞ્ શૂદ્રો દાપ્યઃ સ્યાત્ પ્રથમં દમમ્ ।
ક્ષત્રિયં મધ્યમં ચૈવ વિપ્રમ્ ઉત્તમસાહસમ્ ॥

દેશાદિકં ક્ષિપન્ દાપ્યઃ પણાન્ અર્ધત્રયોદશ ।
પાપેન યોજયન્ દર્પાદ્ દાપ્યઃ પ્રથમસાહસમ્ ॥

ધર્મોપદેશકર્તા ચ વેદોદાહરણાન્વિતઃ ।
આક્રોશકસ્ તુ વિપ્રાણાં જિહ્વાચ્ છેદેન દણ્ડ્યતે ॥

એષ દણ્ડઃ સમાખ્યાતઃ પુરુષાપેક્ષયા મયા ।
સમન્યૂનાધિકત્વેન કલ્પનીયો મનીષિભિઃ ॥