બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.19

ક્રયવિક્રયાનુશયે વિધિર્ એષ પ્રદર્શિતઃ ।
ગ્રામક્ષેત્રગૃહાદીનાં સીમાવાદં નિબોધત ॥

સીમાવૃક્ષાંશ્ ચ કુર્વીરન્ ન્યગ્રોધાશ્વત્થકિંશુકાન્ ।
શાલ્મલીશાલતાડાં લાંશ્ ચ ક્ષીરિણશ્ ચૈવ પાદપાન્ ॥

ગુલ્માન્ વેણૂંશ્ ચ વિવિધાઞ્ શમીવલ્લીસ્થલાનિ ચ ।
શરાન્ કુબ્જકગુલ્માંશ્ ચ તથા સીમા ન નશ્યતિ ॥

તડાગાન્ય્ ઉદપાનાનિ ત્ પ્રસ્રવણાનિ ચ ।
સીમાસન્ધિષુ કાર્યાણિ દેવતાયતનાનિ ચ ॥

રાજા ક્ષેત્રં દત્ત્વા ચાતુર્વૈદ્યવણિગ્વારિકસર્વગ્રામીણ ।
તન્મહત્તરસ્વામિપુરુષાધિષ્ઠિતં પરિચ્છિન્દ્યાત્ ॥

યદિ શૂદ્રો નેતા સ્યાત્ તં ક્લૈબ્યેનાલંકારેણ અલંકૃત્ય શવભસ્મના ।
મુખં વિલિપ્યાગ્રેયસ્ય પશોઃ શોણિતેનોરસિ પઞ્ચાઙ્ગુલાનિ કૃત્વા ગ્રીવાયામ્ ।
અન્ત્રાણિ પ્રતિમુચ્ય સ્વ્યેન પાણિના સીમાલોષ્ટં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્ ॥

નિવેશકાલે કર્તવ્યઃ સીમાબન્ધવિનિશ્ચયઃ ।
પ્રકાશોપાંશુચિહ્નૈશ્ ચ લક્ષિતઃ સંશયાપહઃ ॥

અનશ્વરાણિ દ્રવ્યાણિ પ્રકૃત્યૈવાવિરોધતઃ ।
વાપીકૂપતડાગાનિ ચૈત્યારામસુરાલયાઃ ॥

સ્થલનિમ્નનદીસ્રોતઃ શરગુલ્મનગાદયઃ ।
પ્રકાશચિહ્નાન્ય્ એતાનિ સીમાયાં કારયેત્ સદા ॥

યદિ સંશય એવ સ્યાલ્ લિઙ્ગાનામ્ અપિ દર્શને ।
સાક્ષિપ્રત્યય એવ સ્યાદ્ વિવાદે સીમનિશ્ચયઃ ॥

સાક્ષ્યભાવે ચ ચત્વારો ગ્રામસીમાન્તવાસિનઃ ।
સીમાવિનિર્ણયં કુર્યુઃ પ્રયતા રાજસંનિધૌ ॥

સામન્તાનામ્ અભાવે તુ મૌલાનાં સીમસાક્ષિણામ્ ।
ઇમાન્ અપ્ય્ અનુયુઞ્જીત પુરુષાન્ વનગોચરાન્ ॥

વ્યાધાઞ્ શાકુનિકાન્ ગોપાન્ કૈવર્તાન્ મૂલખાનકાન્ ।
વ્યાલગ્રાહાન્ ઉઞ્છવૃત્તીન્ અન્યાંશ્ ચ વનગોચરાન્ ॥

તે પૃષ્ટાસ્ તુ યથા બ્રૂયુઃ સીમાસન્ધિષુ લક્ષણમ્ ।
તત્ તથા સ્થાપયેત્ રાજા ધર્મેણ ગ્રામયોર્ દ્વયોઃ ॥

શિરોભિસ્ તે ગૃહીત્વોર્વીં સ્રગ્વિણો રક્તવાસસઃ ।
સુકૃતૈઃ શાપિતાઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ બ્રૂયુસ્ તે તુ સમંજસમ્ ॥

નિબધ્નીયાત્ તથા સીમાં સવીંસ્ તાંશ્ ચૈવ નામતઃ ।
પ્રકાશચિહ્નાન્ય્ એતાનિ સીમાયાં કારયેત્ સદા ॥

નિહિતાનિ તથાન્યાનિ યાનિ ભૂમિર્ ન ભક્ષયેત્ ।
ઉપચ્છત્રાનિ ચાન્યાનિ સીમાલિઙ્ગાનિ કારયેત્ ॥

સીમાજ્ઞાને તૃનં વીક્ષ્ય લોકે નિત્યવિપર્યયમ્ ।
શ્મશાનો ઽસ્થીનિ ગોબાલાસ્ તથા ભસ્મકપાલિકાઃ ॥

કરીષમ્ ઇષ્ટકાઙ્ગાર શર્કરા બાલુકાંસ્ તથા ।
તાનિ સન્ધિષુ સીમાયા અપ્રકાશાનિ કારયેત્ ॥

કરીષાસ્થિતુષાઙ્ગાર શર્કરાશ્મકપાલિકાઃ ।
સિકતેષ્ટકગોબાલ કાર્પાસાસ્થીનિ ભસ્મ ચ ॥

પ્રક્ષિપ્ય કુમ્ભેષ્વ્ એતાનિ સીમાન્તેષુ નિધાપયેત્ ।
તતઃ પૌગણ્ડબાલાનાં પ્રયત્નેન પ્રદર્શયેત્ ॥

વાર્ધકે ચ શિશૂનાં તે દર્શયેયુસ્ તથૈવ ચ ।
એવં પરંપરાજ્ઞાને સીમાભ્રાન્તિર્ ન જાયતે ॥

કુરુતે દાનહરણં ભાગ્યાભાગ્યવશાન્ નૃણામ્ ।
એકત્ર કૂલપાતં તુ ભૂમેર્ અન્યત્ર સંસ્થિતિઃ ॥

નદીતીરં પ્રકુરુતે તસ્યૈતાં ન વિચાલયેત્ ।
ક્ષેત્રં સસસ્યમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય ભૂમિશ્ ચ્છિન્ના યદા ભવેત્ ॥

નદીસ્રોતઃપ્રવાહેણ ક્ષેત્રસ્વામી લભેત તામ્ ।
યા રાજ્ઞા ક્રોધલોભેન બલાન્ ન્યાયેન વા હૃતા ॥

ગૃહક્ષેત્રવિવાદેષુ સામન્તેભ્યો વિનિર્ણયઃ ।
નગરગ્રામગણિનો યે ચ વૃદ્ધતમા નરાઃ ॥

કીનાશશિલ્પિભૃતકા ગોપવ્યાધોઞ્છજીવિનઃ ।
મૂલખાનકકૈવર્ત કુલ્યા ભેદકબાધકાઃ ॥

આગમં ચ પ્રમાણં ચ ભોગં કામં ચ નામ ચ ।
ભૂભાગલક્ષણં ચૈવ યે વિદુસ્ તે ઽત્ર સાક્ષિણઃ ॥

પ્રદત્તાન્યસ્ય તુષ્ટેન ન સા સિદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
યા રાજ્ઞા ક્રોધલોભેન છલાન્ ન્યાયેન વા હૃતા ॥

પ્રમાણરહિતાં ભૂમિં ભુઞ્જતો યસ્ય યા હૃતા ।
ગુણાધિકસ્ય દત્તા વા તસ્ય તાં નૈવ ચાલયેત્ ॥

શાપથૈઃ શાપિતાઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ બ્રૂયુઃ સીમ્નિ વિનિશ્ચયમ્ ।
દર્શયેયુર્ નિધાનાનિ તત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

સત્યેન શાપયેદ્ વિપ્રં ક્ષત્રિયં વાહનાયુધૈઃ ॥

જ્ઞાતૃચિહ્નૈર્ વિના સાધુર્ એકો ઽપ્ય્ ઉભયસંમતઃ ।
રક્તમાલ્યામ્બરધરો મૃદમ્ આદાય મૂર્ધનિ ॥

સત્યવ્રતઃ સોપવાસઃ સીમાન્તં દર્શયેન્ નરઃ ॥

સામન્તાશ્ ચેન્ મૃષા બ્રૂયુઃ સેતૌ વિવદતાં નૃણામ્ ।
સર્વે ચ તે પૃથગ્દણ્ડ્યા રાજ્ઞા મધ્યમ્ અસાહસમ્ ॥

યથોક્તેન નયન્તસ્ તે પૂયન્તે સત્યસાક્ષિણઃ ।
વિપરીતં નયન્તસ્ તુ દાપ્યાઃ સ્યુર્ દ્વિશતં દમમ્ ॥

સર્વસ્મિન્ સ્થાવરે વાદે વિધિર્ એષ પ્રકીર્તિતઃ ॥

તદુત્પન્નાશ્ ચ સામન્તા યે ઽન્યદેશે વ્યવસ્થિતાઃ ।
મૌલાસ્ તે તુ સમુદ્દિષ્ટાઃ પ્રષ્ટવ્યાઃ કાર્યનિર્ણયે ॥

અદુષ્ટાસ્ તે તુ યદ્ બ્રૂયુઃ સંદિગ્ધૌ સમવૃત્તયઃ ।
તત્ પ્રમાણં તુ કર્તવ્યમ્ એવં ધર્મો ન હીયતે ॥

અન્યગ્રામાત્ સમાહૃત્ય દત્તાન્યસ્ય યદા મહી ।
અન્યથા તુ ભવેલ્ લાભો નરાણાં રાજદૈવિકઃ ॥

મહાનદ્યાથવા રાજ્ઞા કથં તત્ર વિચારણા ।
નદ્યોત્સૃષ્ટા રાજદત્તા યસ્ય તસ્યૈવ સા મહી ।
અન્યથા તુ ભવેલ્ લાભો નરાણાં રાજદૈવિકઃ ॥

ક્ષયોદયૌ જીવનં ચ દૈવરાજવશાન્ નૃણામ્ ।
તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ તત્કૃતં ન વિચાલયેત્ ॥

ગ્રામયોર્ ઉભયોર્ યત્ર મર્યાદા કલ્પિતા નદી ।
કુરુતે દાનહરણં ભાગ્યાભાગ્યવશાન્ નૃણામ્ ।
ક્ષયોદયેન ચાલ્પા ચ ચાલયન્ દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥

દશગ્રામશતગ્રામ સહસ્રગ્રામલક્ષણામ્ ।
વિષમાં નૃપતિઃ કુર્યાચ્ ચિહ્નૈઃ સીમાં વિનિશ્ચિતામ્ ॥

નિવેશકાલાદ્ આરભ્ય ગૃહવર્યાપણાદિકમ્ ।
યેન યાવદ્ યથા ભુક્તં તસ્ય તન્ ન વિચાલયેત્ ॥

વાતાયનપ્રણાલીસ્ તુ તથા નિર્યૂહવેદિકાઃ ।
ચતુઃશાલસ્યન્દનિકાઃ પ્રાઙ્નિવિષ્ટા ન ચાલયેત્ ॥

મેખલાભ્રમનિષ્કાસ ગવાક્ષાન્ નોપરોધયેત્ ।
પ્રણાલીં ગૃહવાસ્તું ચ પીડયન્ દણ્ડભાગ્ ભવેત્ ॥

નિવેશસમયાદ્ ઊર્ધ્વં નૈતે યોજ્યાઃ કથંચન ।
દૃષ્ટિપાતં પ્રણાલીં ચ ન કુર્યાત્ પરવેશ્મનિ ॥

વર્ચસ્થાનં વહ્નિમ્ અયં ગર્તોચ્છિષ્ટામ્બુસેચનમ્ ।
અત્યારાત્ પરકુડ્યસ્ય ન કર્તવ્યં કદાચન ॥

વિણ્મૂત્રોદકવપ્રાંશ્ ચ વહ્નિશ્વભ્રનિવેશનમ્ ।
અરત્નિદ્વયમ્ ઉત્સૃજ્ય પરકુડ્યાં નિવેશયેત્ ॥

યાન્ત્ય્ આયાન્તિ જના યેન પશવશ્ ચાનિવારિતાઃ ।
તદ્ ઉચ્યતે સંસરણં ન રોદ્ધવ્યં તુ કેનચિત્ ॥

યસ્ તત્ર સંકરં શ્વભ્રં વૃક્ષારોપણમ્ એવ ચ ।
કામાત્ પુરીષં કુર્યાચ્ ચ તસ્ય દણ્ડસ્ તુ માષકઃ ॥

ગૃહીત્વા વાહયેત્ કાલે વાપગોપનસંગ્રહાન્ ।
અકુર્વન્ સ્વામિને દાપ્યો મધ્યં કૃષ્ટશદં તુ સઃ ॥

ક્ષેત્રં ગૃહીત્વા યઃ કશ્ચિન્ ન કુર્યાન્ ન ચ કારયેત્ ।
સ્વામિને સ શદં દાપ્યો રાજ્ઞે દણ્ડં ચ તત્સમમ્ ॥

ચિરાવસન્ને દશમં કૃષ્યમાણે તથાષ્ટમમ્ ।
સુસંસ્કૃતે તુ ષષ્ઠં સ્યાત્ પરિકલ્પ્ય યથાવિધિ ॥