બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.1

ધર્મપ્રધાનાઃ પુરુષાઃ પૂર્વમ્ આસન્ન્ અહિંસકાઃ ।
લોભદ્વેષાભિભૂતાનાં વ્યવહારઃ પ્રવર્તિતઃ ॥

પ્રયચ્છેચ્ ચેદ્ ભૃતિં સ્વામી ભૃત્યાનાં કર્મ કુર્વતામ્ ।
ન કુર્વન્તિ ચ ભૃત્યાશ્ ચેત્ તત્ર વાદઃ પ્રવર્તતે ॥

હિંસાં વા કુરુતે કશ્ ચિદ્ દેયં વા ન પ્રયચ્છતિ ।
દ્વે હિ સ્થાને વિવાદસ્ય તયોર્ બહુતરા ગતિઃ ॥

યતો દ્રવ્યં વિનિક્રીય ઋણાર્થં ચૈવ ગૃહ્યતે ।
તન્મૂલ્યમ્ ઉત્તમર્ણેન વ્યવહાર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

ગુણધર્માન્ અતો રાજ્ઞઃ કથયામ્ય્ અનુપૂર્વશઃ ।
ધનિકર્ણિકસંદિગ્ધૌ પ્રતિભૂલેખ્યસાક્ષિણઃ ॥

વિચારયતિ યઃ સમ્યક્ તસ્યોત્પત્તિં નિબોધત ।
સોમાગ્ન્યર્કાનિલેન્દ્રાણાં વિત્તાપત્ત્યોર્ યમસ્ય ચ ॥

તેજોમાત્રં સમુદ્ધૃત્ય રાજ્ઞો મૂર્તિર્ હિ નિર્મિતા ।
તસ્ય સવાણિ ભૂતાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ ॥

ભયાદ્ ભોગાય કલ્પન્તે સ્વધર્માન્ ન ચલન્તિ ચ ।
નારાજકે કૃષિવણિક્ કુસીદપરિપાલનમ્ ॥

તસ્માદ્ વર્ણાશ્રમાણાં તુ નેતાસૌ નિર્મિતઃ પુરા ।
દ્વિપદો વ્યવહારઃ સ્યાત્ ધનહિંસાસમુદ્ભવઃ ॥

દ્વિસપ્તકોઽર્થમૂલસ્ તુ હિંસામૂલશ્ ચતુર્વિધઃ ।
પારુષ્યે દ્વે વધશ્ ચૈવ પરસ્ત્રીસંગ્રહસ્ તથા ॥

કુસીદનિધિદેયાદ્ યં સંભૂયોત્થાનમ્ એવ ચ ।
ભૃત્યદાનમ્ અશુશ્રૂષા ભૂવાદો ઽસ્વામિવિક્રિયઃ ॥

ક્રયવિક્રયાનુશયઃ સમયાતિક્રમસ્ તથા ।
સ્ત્રીપુંસયોગઃ સ્તેયં ચ દાયભાગોઽક્ષદેવનમ્ ॥

એતાન્ય્ અર્થસમુત્થાનિ પદાનિ તુ ચતુર્દશ ।
પુનર્ એવં પ્રભિન્નાનિ ક્રિયાભેદાદ્ અનેકદહા ॥

પારુષ્યે દ્વે સાહસં ચ પરસ્ત્રીસંગ્રહસ્ તથા ।
હિંસોદ્ભવપદાન્ય્ એવં ચત્વાર્ય્ આહ બૃહસ્પતિઃ ॥

હીનમધ્યોત્તમત્વેન પ્રભિન્નાનિ પૃથક્ પૃથક્ ।
વિશેષ એષાં નિર્દિષ્ટશ્ ચતુર્ણામ્ અપ્ય્ અનુક્રમાત્ ॥

પદાન્ય્ અષ્ટાદશૈતાનિ ધર્મશાસ્ત્રોદિતાનિ તુ ।
મૂલં સર્વવિવાદાનાં યે વિદુસ્ તે પરીક્ષકાઃ ॥

પૂર્વપક્ષઃ સ્મૃતઃ પાદો દ્વિતીયસ્ તૂત્તરસ્ તથા ।
ક્રિયાપાદસ્ તથા વાચ્યશ્ ચતુર્થો નિર્ણયસ્ તથા ॥

ધર્મેણ વ્યવહારેણ ચારિત્રેણ નૃપાજ્ઞયા ।
ચતુષ્પ્રકારોઽભિહિતઃ સંદિગ્ધે ઽર્થે વિનિર્ણયઃ ॥

શાસ્ત્રં કેવલમ્ આશ્રિત્ય ક્રિયતે યત્ર નિર્ણયઃ ।
વ્યવહારઃ સ વિજ્ઞેયો ધર્મસ્ તેનાપિ વર્ધતે ॥

દેશસ્થિત્યાનુમાનેન નૈગમાનુમતેન ચ ।
ક્રિયતે નિર્ણયસ્ તત્ર વ્યવહારસ્ તુ બાધ્યતે ॥

વિહાય ચરિતાચારં યત્ર કુર્યાત્ પુનર્ નૃપઃ ।
નિર્ણયં સા તુ રાજાજ્ઞા ચરિતં બાધ્યતે તયા ॥

ધર્મશાસ્ત્રાનુસારેણ સામાત્યઃ સ પુરોહિતઃ ।
વ્યવહારાન્ નૃપઃ પશ્યેત્ પ્રજાસંરક્ષણાય ચ ।
ક્રોધલોભવિહીનસ્ તુ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ॥

સપ્તપ્રકૃતિકં યત્ તુ વિજિગીષોર્ અરેશ્ ચ યત્ ।
ચતુર્દશકમ્ એવેદં મણ્ડલં પરિચક્ષતે ॥

ચત્વારઃ પૃથિવીપાલાઃ પૃથઙ્મિત્રૈઃ સહાષ્ટકમ્ ।
અમાત્યાદિભિર્ એતે ચ જગત્ય્ અક્ષરસંહિતાઃ ॥

પ્રાતર્ ઉત્થાય નૃપતિઃ શૌચં કૃત્વા વિધાનતઃ ।
ગુરૂન્ જ્યોતિર્વિદો વૈદ્યાન્ દેવાન્ વિપ્રાન્ પુરોહિતાન્ ॥

યથાર્હમ્ એતાન્ સંપૂજ્ય સુપુષ્પાભરણામ્બરૈઃ ।
અભિનન્દ્ય ચ ગુર્વાદીન્ સુમુખઃ પ્રવિશેત્ સભામ્ ॥

રાજા કાર્યાણિ સંપશ્યેત્ સદ્ભિર્ એવ ત્રિભિર્ વૃતઃ ।
સભામ્ એવ પ્રવિશ્યાગ્ર્યામ્ આસીનઃ સ્થિત એવ વા ॥

આત્મદારાર્થલોકાનાં સંચિતાનાં તુ ગુપ્તયે ।
નૃપતિઃ કારયેદ્ દુર્ગં પ્રાકારદ્વયસંયુતમ્ ॥

ભૂપાનામ્ ઇન્ધનરસૈર્ વેત્રશષ્પાન્નવાહનૈઃ ।
યન્ત્રાયુધૈશ્ ચ વિવિધૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ શૂરૈર્ નરૈર્ યુતમ્ ॥

વેદવિદ્યાવિદો વિપ્રાન્ ક્ષત્રિયાન્ અગ્નિહોત્રિણઃ ।
આહૃત્ય સ્થાપયેત્ તત્ર તેષાં વૃત્તિં પ્રકલ્પયેત્ ॥

અનાચ્છેદ્યાઃ કરાસ્ તેભ્યઃ પ્રદેયા ગૃહભૂમયઃ ।
મુક્તા ભાવ્યાશ્ ચ નૃપતેર્ લેખયિત્વા સ્વશાસને ॥

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં શાન્તિકં પૌષ્ટિકં તથા ।
પૌરાણાં કર્મ કુર્યુસ્ તે સંદિગ્ધવિનયં તથા ॥

સમા નિમ્નોન્નતા વાપિ યત્ર ભૂમિર્ યથાવિધા ।
શાલાટ્ટપરિખાદ્યાશ્ ચ કર્તવ્યાશ્ ચ તથાવિધાઃ ॥

સમન્તાત્ તત્ર વેશ્માનિ કુર્યુઃ પ્રકૃતયસ્ તતઃ ।
દ્વિજવૈશ્યવણિચ્છિલ્પિ કારુકા રક્ષકાસ્ તથા ॥

સ્હલાવસ્થાનનિષ્કાશ ભ્રમશ્વભ્રચતુષ્પથાન્ ।
સમાજવિક્રયસ્થાન ગોવ્રજાંશ્ ચૈવ કલ્પયેત્ ॥

ગુણવાન્ ઇતિ યઃ પ્રોક્તઃ ખ્યાપિતો જનસંસદિ ।
કથં તેનૈવ વક્ત્રેણ નિર્ગુણઃ પરિકથ્યતે ॥

તસ્માત્ પ્રભુત્વં વૃત્તિં ચ નિર્દોષસ્ય ન ચાલયેત્ ।
અનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ સ્યાન્ નશ્યેતોપગ્રહસ્ તથા ॥

સમ્યઙ્ નિવિષ્ટદેશસ્ તુ કૃતદુર્ગસ્ તુ શાસ્ત્રતઃ ।
કણ્ટકોદ્ધરણે નિત્યમ્ આતિષ્ઠેદ્ બલમ્ ઉત્તમમ્ ॥

તત્ પ્રજાપાલનં પ્રોક્તં ત્રિવિધં ન્યાયવેદિભિઃ ।
પરચક્રાચ્ ચૌરભયાદ્ બલિનોઽન્યાયવર્તિનઃ ॥

પરાનીકસ્તેનભયમ્ ઉપાયૈઃ શમયેન્ નૃપઃ ।
બલવત્ પરિભૂતાનાં પ્રત્યહં ન્યાયદર્શનૈઃ ॥

યદ્ અધીતે યદ્ યજતે યજ્ જુહોતિ યદ્ અર્ચતિ ।
તસ્ય ષડ્ભાગભાગ્ રાજા સમ્યગ્ ભવતિ રક્ષણાત્ ॥

રક્ષન્ ધર્મેણ ભૂતાનિ રાજા વધ્યાંશ્ ચ ઘાતયન્ ।
યજતે ઽહરહર્ યજ્ઞૈઃ સહસ્રશતદક્ષિણૈઃ ॥

દશાષ્ટષષ્ઠં નૃપતેર્ ભાગં દદ્યાત્ કૃષીવલમ્ ।
ખિલાદ્ વર્ષાવસન્તાચ્ ચ કૃષ્યમાણાદ્ યથાક્રમમ્ ॥

દેશસ્થિત્યા બલિં દદ્યુર્ ભૂતં ષણ્માસવાર્ષિકમ્ ।
એષ ધર્મઃ સમાખ્યાતઃ કીનાશાનાં પુરાતનઃ ॥

ઔદકં પાર્વતં વાર્ક્ષ્યમ્ ઐરણં ધાન્વનં તથા ।
દુર્ગમધ્યે ગૃહં કુર્યાજ્ જલવૃક્ષાવૃતં પૃથક્ ॥

પ્રાગ્દિશિ પ્રાઙ્મુખીં તસ્ય લક્ષણ્યાં કલ્પયેત્ સભામ્ ।
માલ્યધૂપાસનોપેતાં બીજરત્નસમન્વિતામ્ ॥

પ્રતિમાલેખ્યદેવૈશ્ ચ યુક્તામ્ અગ્ન્યમ્બુના તથા ।
લક્ષણ્યાં વાસ્તુશાસ્ત્રોક્ત લક્ષણેન તુ લક્ષિતામ્ ॥

ભદ્રાસનમ્ અધિષ્ઠાય સંવીતાઙ્ગઃ સમાહિતઃ ।
પ્રણમ્ય લોકપાલેભ્યઃ કાર્યદર્શનમ્ આરભેત્ ॥

વિપ્રો ધર્મદ્રુમસ્યાદિઃ સ્કન્ધશાખે મહીપતિઃ ।
સચિવાઃ પત્રપુષ્પાણિ ફલં ન્યાયેન પાલનમ્ ॥

યશો વિત્તં ફલરસો ભોગોપગ્રહપૂજનમ્ ।
અજેયત્વં લોકપઙ્ક્તિઃ સ્વર્ગે સ્થાનં ચ શાશ્વતમ્ ॥

વોદોત્વૈતાન્ ન્યાયરસાન્ સમો ભૂત્વા વિવાદનમ્ ।
ત્યક્તલોભાદિકં રાજા ધર્મં કુર્યાદ્ વિનિર્ણયમ્ ॥

રાજા વૃત્તિવિવાદાનાં સ્વયમ્ એવ પ્રદર્શનમ્ ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટેન માર્ગેણ સ વિદ્વદ્ભિઃ પ્રસેવ્યતે ॥

તસ્માન્ ન્યાયેન રાજા તુ સમ્યગ્ યત્નેન પાલયેત્ ।
તસ્માદ્ અર્થં ચ રાજ્યં ચ યશશ્ ચ વિપુલં લભેત્ ॥

સત્યં દેવાઃ સમાસેન મનુષ્યાસ્ ત્વ્ અનૃતં વિદુઃ ।
ઇહૈવ તસ્ય દેવત્વં યસ્ય સત્યે સ્થિતા મતિઃ ॥

પશ્વાજ્ય્યર્ત્વિગાદીનાં સંયોગાજ્ જાયતે ઽધ્વરઃ ।
યથા સંબધ્યતે તેન વ્યવહારસ્ તથોચ્યતે ॥

પ્રાડ્વિવાકસદસ્યાનામ્ ઉપજીવ્ય મતાનિ તુ ।
તદ્યુક્તિયોગાદ્ યો ઽર્થેષુ નિર્ણયે ન સ દણ્ડભાક્ ॥

પ્રતિષ્ઠિતાપ્રતિષ્ઠા ચ મુદ્રિતા શાસિતા તથા ।
ચતુર્વિધા સભા પ્રોક્તા સભ્યાશ્ ચૈવ તથાવિધાઃ ॥

પ્રતિષ્ઠિતા પુરે ગ્રામે ચલા નામાપ્રતિષ્ઠિતા ।
મુદ્રિતા અધ્યક્ષસંયુક્તા રાજયુક્તા ચ શાસિતા ॥

ન્યાયાન્ પશ્યેત્ કૃતમતિઃ સા સભાધ્વરસંમિતા ।
લોકવેદાઙ્ગધર્મજ્ઞાઃ સપ્ત પઞ્ચ ત્રયો ઽપિ વા ।
યત્રોપવિષ્ટા વિપ્રાગ્ર્યાઃ સા યજ્ઞસદૃશી સભા ॥

કુર્યાદ્ અલગ્નકૌ રક્ષેદ્ અર્થિપ્રથ્યર્થિનૌ સદા ।
એતદ્ દશાઙ્ગં કરણં યસ્યામ્ અધ્યાસ્ત પાર્થિવઃ ॥

દ્વિસસ્યાષ્ટમં ભાગં મુક્ત્વા કાલં સુસંવિશેત્ ।
સ કાલો વ્યવહારાણાં શાસ્ત્રદૃષ્ટઃ પરઃ સ્મૃતઃ ॥

સાધુકર્મક્રિયાયુક્તાઃ સત્યધર્મપરાયણાઃ ।
અક્રોધલોભાઃ શાસ્ત્રજ્ઞાઃ સભ્યાઃ કાર્યા મહીભુજા ॥

સપ્ત પઞ્ચ ત્રયો વા સભાસદો ભવન્તિ ॥

દેશાચારાનભિજ્ઞા યે નાસ્તિકાઃ શાસ્ત્રવર્જિતાઃ ।
ઉન્મત્તક્રુદ્ધલુબ્ધાર્તા ન પ્રષ્ટવ્યા વિનિર્ણયે ॥

રાજા કાર્યાણિ સંપશ્યેત્ પ્રાડ્વિવાકો ઽથ વા દ્વિજઃ ।
ન્યાયાઙ્ગાન્ય્ અગ્રતઃ કૃત્વા સભ્યશાસ્ત્રમતે સ્થિતઃ ॥

બલેન ચતુરઙ્ગેન યતો રઞ્જયતે પ્રજાઃ ।
દીપ્યમાનઃ સ્વવપુષા તેન રાજાભિધીયતે ॥

એકસ્ ત્વ્ અનેકધા પ્રોક્તો વ્યવહારો મનીષિભિઃ ।
તસ્ય નિર્ણયકૃદ્ રાજા બ્રાહ્મણશ્ ચ બહુશ્રુતઃ ॥

વ્યવહારાશ્રિતં પ્રશ્નં પૃચ્છતિ પ્રાડ્ ઇતિ શ્રુતિઃ ।
વિવદેત્ તત્ર યસ્ તસ્મિન્ પ્રાડ્વિવાકસ્ તુ સ સ્મૃતઃ ॥

વિવાદે પૃચ્છતિ પ્રશ્નં પ્રતિપ્રશ્નં તથૈવ ચ ।
પ્રિયપૂર્વં પ્રાગ્ વદતિ પ્રાડ્વિવાકસ્ તતઃ સ્મૃતઃ ॥

સપ્રાડ્વિવાકઃ સામાત્યઃ સબ્રાહ્મણપુરોહિતઃ ।
સસભ્યઃ પ્રેક્ષકો રાજા સ્વર્ગે તિષ્ઠતિ ધર્મતઃ ॥

સર્વશાસ્ત્રાર્થવેત્તારમ્ અલુબ્ધં ન્યાયભાષિણમ્ ।
વિપ્રં પ્રાજ્ઞં ક્રમાયાતમ્ અમાત્યં સ્થાપયેદ્ દ્વિજમ્ ॥

દ્વિજાન્ વિહાય યઃ પશ્યેત્ કાર્યાણિ વૃષલૈઃ સહ ।
તસ્ય પ્રક્ષરતે રાષ્ટ્રં બલં કોશં ચ નશ્યતિ ॥

યે ચારણ્યચરાસ્ તેષામ્ અરણ્યે કરણં ભવેત્ ।
સેનાયાં સૈનિકાનાં તુ સાર્થેષુ બણિજાં તથા ॥

કીનાશાઃ કારુકા મલ્લાઃ કુસીદશ્રેણિવર્તકાઃ ।
લિઙ્ગિનસ્ તસ્કરાશ્ ચૈવ સ્વેન ધર્મેણ નિર્ણયઃ ॥

કુલાનિ શ્રેણયશ્ ચૈવ ગણાસ્ ત્વ્ અધિકૃતો નૃપઃ ।
પ્રતિષ્ઠા વ્યવહારાણાં ગુર્વેભ્યસ્ તૂત્તરોત્તરમ્ ॥

તપસ્વિનાં તુ કાર્યાણિ ત્રૈવિદ્યૈર્ એવ કારયેત્ ।
માયાયોગવિદાં ચૈવ ન સ્વયં કોપકારણાત્ ॥

અદણ્ડ્યાન્ દણ્ડયન્ રાજા દણ્ડ્યાંશ્ ચૈવાપ્ય્ અદણ્ડયન્ ।
અયશો મહદ્ આપ્નોતિ નરકં ચૈવ ગચ્છતિ ॥

અપિ ભ્રાતા સુતો ઽર્ઘ્યો વા શ્વશુરો માતુરો ઽપિ વા ।
નાદણ્ડ્યો નામ રાજ્ઞો ઽસ્તિ ધર્માદ્ વિચલિતઃ સ્વકાત્ ॥

યત્ર વિપ્રો ન વિદ્વાન્ સ્યાત્ ક્ષત્રિયં તત્ર યોજયેત્ ।
વૈશ્યં વા ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞં શૂદ્રં યત્નેન વર્જયેત્ ॥

ધર્મકર્મવિહીનસ્ તુ બ્રાહ્મૈર્ લિઙ્ગૈર્ વિવર્જિતઃ ।
બ્રવીતિ બ્રાહ્મણો ઽસ્મીતિ તમ્ આહુર્ બ્રાહ્મણબ્રુવમ્ ॥

શબ્દાભિધાનતત્ત્વજ્ઞૌ ગણનાકુશલૌ શુચી ।
નાનાલિપિજ્ઞૌ કર્તવ્યૌ રાજ્ઞા ગણકલેખકૌ ॥

અકારણે રક્ષણે ચ સાક્ષ્યર્થિપ્રવાદિનામ્ ।
સભ્યાધીનઃ સત્યવાદી કર્તવ્યસ્ તુ સ પૂરુષઃ ॥

એતદ્ દશાઙ્ગકરણં યસ્યામ્ અધ્યાસ્ય પાર્થિવઃ ।
ન્ય્હાયં પશ્યેત્ કૃતમતિઃ સા સભાધ્વરસંમિતા ॥

એષાં મૂર્ધા નૃપો ઽઙ્ગાનાં મુખં ચાધિકૃતઃ સ્મૃતઃ ।
બાહૂ સભ્યાઃ સ્મૃતિર્ હસ્તૌ જઙ્ઘે ગણકલેખકૌ ॥

હેમાગ્ન્યમ્બુદૃશૌ હૃચ્ ચ પાદૌ સ્વપુરુષસ્ તથા ॥

હિરણ્યમ્ અગ્નિમ્ ઉદકં ધર્મશાસ્ત્રાણિ ચૈવ હિ ।
તન્મધ્યે સ્થાપયેદ્ રાજા પુણ્યાનિ ચ હિતાનિ ચ ॥

આદિત્યચન્દ્રદેવાદિ દિક્પાલાન્ તત્ર કલ્પયેત્ ।
હેમાગ્ન્યમ્બુસ્વપુરુષાઃ સાધનાઙ્ગાનિ વૈ દશ ॥

દશાનામ્ અપિ ચૈતેષાં કર્મ પ્રોક્તં પૃથક્ પૃથક્ ।
વક્તાધ્યક્ષો નૃપઃ શાસ્તા સભ્યઃ કાર્યપરીક્ષકઃ ॥

સ્મૃતિર્ વિનિર્ણયં બ્રૂતે જયદાનં દમં તથા ।
શપથાર્થે હિરણ્યાગ્ની અમ્બુ તૃષિતજન્તુષુ ॥

ગણકો ગણયેદ્ અર્થં લિખેન્ ન્યાયં ચ લેખકઃ ।
પર્ત્યર્થિસભ્યાનયનં સાક્ષિણમ્ ચ સ્વપૂરુષઃ ॥

વાગ્દણ્ડશ્ ચૈવ ધિગ્દણ્ડો વિપ્રાધીનૌ તુ તાઊભૌ ।
અર્થદણ્ડવધાવ્ ઉક્તૌ રાજાયતાવ્ ઉભાવ્ અપિ ॥

રાજ્ઞા યે વિદિતાઃ સમ્યક્ કુલશ્રેણિગણાદયઃ ।
સાહસન્યાયવર્જ્યાનિ કુર્યુઃ કાર્યાણિ તે નૃણામ્ ॥

કુલશ્રેણિગણાધ્યક્ષાઃ પ્રોક્તા નિર્ણયકારકાઃ ।
વિચાર્ય શ્રેણિભિઃ કાર્યં કુલૈર્ યન્ ન વિચારિતમ્ ॥

ગણૈશ્ ચ શ્રેણ્ય્ અવિજ્ઞાતં ગણાજ્ઞાતં નિયુક્તકૈઃ ।
કુલાદિભ્યો ઽધિકાઃ સભ્યાસ્ તેભ્યો ઽધ્યક્ષઃ સ્મૃતો ઽધિકઃ ॥

સર્વેષામ્ અધિકો રાજા ધર્મં યત્નેન નિશ્ચિતમ્ ।
ઉત્તમાધમમધ્યાનાં વિવાદાનાં વિચારણાત્ ॥

ઉપર્યુપરિ બુદ્ધીનાં ચરન્તીશ્વરબુદ્ધયઃ ।
અજ્ઞાનતિમિરોપેતાન્ સંદેહપટલાન્વિતાન્ ॥

નિરામયાન્ યઃ કુરુતે શાસ્ત્રાઞ્જનશલાકયા ।
ઇહ કીર્તિં રાજપૂજાં લભતે સ્વર્ગતિં ચ સઃ ॥

લોભદ્વેષાદિકં ત્યક્ત્વા યઃ કુર્યાત્ કાર્યનિર્ણયમ્ ।
શાસ્ત્રોદિતેન વિધિના તસ્ય યજ્ઞફલં ભવેત્ ॥

અધર્મતઃ પ્રવૃત્તં તુ નોપેક્ષેરન્ સભાસદઃ ।
ઉપેક્ષમાણાસ્ તે ભૂપા નરકં યાન્ત્ય્ અધોમુખાઃ ॥

ન્યાયમાર્ગાદ્ અપેતં તુ જ્ઞાત્વા ચિત્તં મહીપતેઃ ।
વક્તવ્યં ત્વ્ અપ્રિયં તત્ર ન સભ્યઃ કિલ્બિષી તતઃ ॥

સભ્યેન તાવદ્ વક્તવ્યં ધર્માર્થસહિતં વચઃ ।
શૃણોતિ યદિ નો રાજા સ્યાત્ તુ સભ્યસ્ તતો ઽનઘઃ ॥

અનિર્ણીતેષુ યદ્ય્ એવં સંભાષેત રહો ઽર્થિના ।
પ્રાડ્વિવાકો ઽપિ દણ્ડ્યઃ સ્યાત્ સભ્યાશ્ ચૈવ વિશેષતઃ ॥

સ્નેતાચ્ ચાજ્ઞાનતો વાપિ મોહાદ્ વા લોભતો ઽપિ વા ।
યત્ર સભ્યો ઽન્યથાવાદી દણ્ડ્યો ઽસભ્યઃ સ્મૃતો હિ સઃ ॥

લેખ્યં યત્ર ન વિદ્યેત ન સાક્ષી ન ચ ભુક્તયઃ ।
પ્રમાણાનિ ન સન્ત્ય્ એકં પ્રમાણં તત્ર પાર્થિવઃ ॥

નિશ્ચેતું યે ન શક્યાઃ સ્યુર્ વાદાઃ સંદિગ્ધરૂપિણઃ ।
તેષાં નૃપઃ પ્રમાણ્ અં સ્યાત્ સ સર્વસ્ય પ્રભુર્ યતઃ ॥

વ્યવહારાન્ સ્વયં પશ્યેત્ સભ્યૈઃ પરિવૃતો ઽન્વહમ્ ॥

અન્યાયવાદિનઃ સભ્યાસ્ તથૈવોત્કોચજીવિનઃ ।
વિશ્વસ્તે વઞ્ચકાશ્ ચૈવ નિર્વાસ્યાઃ સર્વ એવ તે ॥

નિયુક્તો વાનિયુક્તો વા શાસ્ત્રજ્ઞો વક્તુમ્ અર્હતિ ।
યત્ તેન સદસિ પ્રોક્તં સ ધર્મો નાત્ર સંશયઃ ॥

પૂર્વામુખસ્ તૂપવિશેદ્ રાજા સભ્યા ઉદઙ્મુખાઃ ।
ગણકઃ પશ્ચિમા યસ્ તુ લેખકો દક્ષિણામુખઃ ॥

યથા યમઃ પ્રિયદ્વેષ્યૌ પ્રાપ્તે કાલે નિયચ્છતિ ।
તથા રાજ્ઞા નિયન્તવ્યાઃ પ્રજાસ્ તદ્ ધિ યમવ્રતમ્ ॥

ધર્મશાસ્ત્રાર્થશાસ્ત્રાભ્યામ્ અવિરોધેન પાર્થિવઃ ।
સમીક્ષમાણો નિપુણં વ્યવહારગતિં નયેત્ ॥

ન્યાયશાસ્ત્રમ્ અતિક્રમ્ય સભ્યૈર્ અત્ર તુ નિશ્ચિતમ્ ।
તત્ર ધર્મો હતો હન્તિ સર્વાન્ એવ ન સંશયઃ ॥

ધાર્યં મન્વાદિકં શાસ્ત્રં નાર્થશાસ્ત્રં કથંચન ।
દ્વયોર્ વિરોધે કર્તવ્યં ધર્મશાસ્ત્રોદિતં વચઃ ॥

કેવલં શાસ્ત્રમ્ આશ્રિત્ય ન કર્તવ્યો વિનિર્ણયઃ ।
યુક્તિહીને વિચારે તુ ધર્મહાનિઃ પ્રજાયતે ॥

પૂર્વાહ્ણે તામ્ અધિષ્ઠાય વૃદ્ધામાત્યાનુજીવિભિઃ ।
પશ્યેત્ પુરાણધર્માર્થ શાસ્ત્રાણિ શૃણુયાત્ તથા ॥

ચૌરો ઽચૌરઃ સાધ્વ્ અસાધુ જાયતે વ્યવહારતઃ ।
યુક્તિં વિના વિચારેણ માણ્ડવ્યશ્ ચોરતાં ગતઃ ॥

અસત્યાઃ સત્યસદૃશાઃ સત્યાશ્ ચાસત્યસંનિભાઃ ।
દૃશ્યન્તે ભ્રાન્તિજનકાસ્ તસ્માદ્ યુક્ત્યા વિચારયેત્ ॥

યજ્ઞે સંપૂજ્યતે વિષ્ણુર્ વ્યવહારે મહીપતિઃ ।
જયી તુ યજમાનો ઽત્ર જિતઃ પશુર્ ઉદાહૃતઃ ॥

પૂર્વપક્ષોત્તરાવ્ આદ્યં પ્રતિજ્ઞા ચ હવિઃ સ્મૃતઃ ।
ત્રયી શાસ્ત્રાણિ સભ્યાસ્ તુ ઋત્વિજો દક્ષિણા દમઃ ॥

તથા ચૈવોપદૃષ્ટારૌ જ્ઞેયૌ ગણકલેખકૌ ।
એષો ઽધ્વરસમઃ પ્રોક્તો વ્યવહારઃ સમાહૃતઃ ॥

સ્મૃત્યાચારવ્યપેતેન માર્ગેનાધર્ષિતઃ પરૈઃ ।
આવેદયતિ ચેદ્ રાજ્ઞે વ્યવહારપદં હિ તત્ ॥

પતિતાદિકૃતશ્ ચૈવ યશ્ ચ ન પ્રકૃતિં ગતઃ ।
અસ્વતન્ત્રકૃતશ્ ચૈવ પૂર્વપક્ષો ન સિધ્યતિ ॥

મત્તોન્મત્તાર્તવ્યસનિ બાલવૃદ્ધપ્રયોજિતઃ ।
અસંબન્ધકૃતશ્ ચૈવ વ્યવહારો ન સિધ્યતિ ॥

ગુરુશિષ્યૌ પિતાપુત્રૌ દમ્પતી સ્વામિભૃત્યકૌ ।
એતેષાં સમવેતાનાં વ્યવહારો ન સિધ્યતિ ॥

એવં પરીક્ષિતં સભ્યૈઃ પૂર્વ્પક્ષં તુ લેખયેત્ ।
અપ્રસિદ્ધં પુરદ્વિષ્ટં વિવાદં ન વિચારયેત્ ॥

પ્રતિલોમપ્રસૂતાનાં તથા દુર્ગનિવાસિનામ્ ।
દેશજાતિકુલાદીનાં યે ધર્માસ્ તત્પ્રવર્તિતાઃ ॥

તથૈવ તે પાલનીયાઃ પ્રજા પ્રક્ષુભ્યતે ઽન્યથા ।
જનાપરક્તિર્ ભવતિ બલં કોશશ્ ચ નશ્યતિ ॥

ઉદુહ્યતે દાક્ષિણાત્યૈર્ માતુલસ્ય સુતા દ્વિજૈઃ ।
મધ્યદેશે કર્મકરાઃ શિલ્પિનશ્ ચ ગવાશિનઃ ॥

મત્સ્યાદાશ્ ચ નરાઃ પૂર્વે વ્યભિચારરતાઃ સ્ત્રિયઃ ।
ઉત્તરે મદ્યપા નાર્યઃ સ્પૃશ્યા નૄણાં રજસ્વલાઃ ॥

સહજાતાઃ પ્રગૃહ્ણન્તિ ભ્રાતૃભાર્યામ્ અભર્તૃકામ્ ।
અનેન કર્મણા નૈતે પ્રાયશ્ચિત્તદમાર્હકાઃ ॥

વિહિતાકરણાન્ નિત્યં પ્રતિષિદ્ધનિષેવણાત્ ।
ભક્તાચ્છાદં પ્રદાયૈષાં શેષં ગૃહ્ણીત પાર્થિવઃ ॥

પ્રતિલોમપ્રસૂતાનાં તથા દુર્ગનિવાસિનામ્ ।
શાસ્ત્રવદ્ યત્નતો રક્ષ્યા સંદિગ્ધૌ સાધનં તુ સા ॥

તાં દૃષ્ટ્વા નિર્ણયં કુર્યાત્ પ્રાઙ્ નિવિષ્ટવ્યવસ્થયા ।
સભા શુલ્કોચિતદમે માસષાણ્માસિકે કરે ॥

મર્યાદા લેખિતા કાર્યા નૈગમાધિષ્ઠિતા સદા ।
અર્થિનશ્ ચ વચઃ કાર્યં વચઃ પ્રત્યર્થિનસ્ તથા ।
પરીક્ષ્ય પદમ્ આદદ્યાદ્ અન્યથા નરકં વ્રજેત્ ॥

એકસ્ય બહુભિઃ સર્ધં સ્ત્રીભિઃ પ્રેક્ષકરૈસ્ તથા ।
અનાદેયો ભવેદ્ વાદો ધર્મવિદ્ભિર્ ઉદાહૃતઃ ॥

સત્રોદ્વાહોદ્યતો રોગી શોકાર્તોન્મત્તબાલકાઃ ।
મત્તો વૃદ્ધો ઽનુયુક્તશ્ ચ નૃપકાર્યોદ્યતો વ્રતી ॥

આસન્ને સૈનિકઃ સંખ્યે કર્ષકો વાપસંગ્રહે ।
વિષમસ્થાશ્ ચ નાસેધ્યાઃ સ્ત્રીસનાથાસ્ તથૈવ ચ ॥

અપ્રાપ્તવ્યવહારશ્ ચ દૂતો દાનોન્મુખો વ્રતી ।
વિષમસ્થાશ્ ચ નાસેધ્યાઃ સ્ત્રીસનાથાસ્ તથૈવ ચ ॥

વણિગ્વિક્રીતપણ્યસ્ તુ સસ્યે જાતે કૃષીવલઃ ।
સત્રોદ્યતાશ્ ચૈવ તથા દાપનીયાઃ કૃતક્રિયાઃ ॥

મતિર્ નોત્સહતે યત્ર વિવાદં કર્તુમ્ ઇચ્છતે ।
દાતવ્યસ્ તસ્ય કાલઃ સ્યાદ્ અર્થિપ્રત્યર્થિનોર્ અપિ ॥

યસ્યાભિયોગં કુરુતે તથ્યેનાશઙ્કયાપિ વા ।
તમ્ એવાનાયયેદ્ રાજા સુદ્રયા પુરુષેણ વા ॥

અપ્રગલ્ભજડોન્માત વૃદ્ધસ્ત્રીબાલરોગિણામ્ ।
પૂર્વોત્તરં વદેદ્ બન્ધુર્ નિયુક્તો ઽન્યો ઽથ વા નરઃ ॥

ઋત્વિગ્વાદે નિયુક્તશ્ ચ સમૌ સંપરિકીર્તિનૌ ।
યજ્ઞે સ્વામ્યાપ્નુયાત્ પુણ્યં હાનિં વાદે ઽથ વા જયમ્ ॥

આહૂતો યસ્ તુ નાગચ્છેદ્ દર્પાદ્ બન્ધુબલાન્વિતઃ ।
અભિયોગાનુરૂપેણ તસ્ય દણ્ડં પ્રકલ્પયેત્ ॥

કાલે કાર્યાર્થિનં પૃચ્છેત્ પ્રણતં પુરતઃ સ્થિતમ્ ।
કિં કાર્યં કા ચ તે પીડા મા ભૈષીર્ બ્રૂહિ માનવ ॥

એવં પૃષ્ટઃ સ યદ્ બ્રૂયાત્ તત્ સભ્યૈઃ બ્રાહ્મણૈઃ સહ ।
વિમૃશ્ય કાર્યં ન્યાય્યં ચેદ્ આહ્વાનાર્થમ્ અતઃ પરમ્ ॥

મુદ્રાં દદ્યાદ્ યથા પત્રં પુરુષં વા સમાદિશેત્ ।
આહૂતસ્ ત્વ્ અવમન્યેત યઃ શક્તો રાજશાસનમ્ ।
અભિયોગાનુરૂપેણ તસ્ય દણ્ડં પ્રકલ્પયેત્ ॥

અકલ્પબાલસ્થવિર વિષમસ્થક્રિયાકુલાન્ ।
હીને કર્મણિ પઞ્ચાશન્ મધ્યમેષુ શતાવરઃ ।
ગુરુકાર્યેષુ દણ્ડ્યઃ સ્યાત્ન્ નિત્યં પઞ્ચશતાવરઃ ॥

પરાનીકહતે દેશે દુર્ભિક્ષે વ્યાધિપીડિતે ।
કુર્વીત પુનરાહ્વાનં દણ્ડં ન પરિકલ્પયેત્ ॥

કાર્યાતિપાતિવ્યસનિ નૃપકાર્યોત્સવાકુલાન્ ॥

દ્જર્મોદ્યતાન્ અભ્યુદયે પરાધીનશઠાકૃતીન્ ।
મત્તોન્મત્તપ્રમત્તાંશ્ ચ ભૃત્યાન્ નાહ્વાયયેન્ નૃપઃ ॥

ન ચ ભ્રાતા ન ચ પિતા ન પુત્રો ન નિયોગકૃત્ ।
પરાર્થવાદી દણ્ડ્યઃ સ્યાદ્ વ્યવહારેષુ વિબ્રુવન્ ॥

ન હીનપક્ષાં યુવતિં કુલે જાતાં પ્રસૂતિકામ્ ।
સર્વવર્ણોત્તમાં કન્યાં તાઃ જ્ઞાતિપ્રભુક્તાઃ સ્મૃતાઃ ॥

કાલં દેશઞ્ ચ વિજ્ઞાય કાર્યાણાં ચ બલાવલમ્ ।
અકલ્પાદીન્ અપિ શનૈર્ યાનૈર્ આહ્વાપયેન્ નૃપઃ ॥

તદધીનકુટુમ્બિવ્યઃ સ્વૈરિણ્યો ગણિકાશ્ ચ યાઃ ।
નિષ્કુલા યાશ્ ચ પતિતાસ્ તાસામ્ આહ્વાનમ્ ઇષ્યતે ॥

ઉભયોઃ પ્રતિભૂર્ ગ્રાહ્યઃ સમર્થઃ કાર્યનિર્ણયે ॥

જ્ઞાત્વાભિયોગં યે ઽપિ સ્યુર્ વને પ્રવ્રજિતાદયઃ ।
તાન્ અપ્ય્ આહ્વાપયેત્ રાજા ગુરુકાર્યેષ્વ્ અકોપયન્ ॥

વક્તવ્યે ઽર્થે ન તિષ્ઠન્તમ્ ઉત્ક્રામન્તં ચ તદ્વચઃ ।
આસેધયેદ્ વિવાદાર્થી યાવદ્ આહ્વાનદર્શનમ્ ॥

સ્થાનાસેધઃ કાલ્કૃતઃ પ્રવાસાત્ કર્મણસ્ તથા ।
ચતુર્વિધઃ સ્યાદ્ આસેધઃ આસિદ્ધસ્ તં ન લઙ્ઘયેત્ ॥

ક્ષેત્રારામગૃહાદીનિ ધનધાન્યાદિકં તથા ।
અન્યાયવાદિનાં ત્વ્ એતાન્ય્ આસેધવ્યાનિ વાદિનામ્ ॥

આસેદ્ધા તુ સ્વમ્ આસેધં સ્વયમ્ એવોત્સૃજેદ્ યદિ ।
ન તસ્યાતિક્રમાદ્ દોષો ન ચ દણ્ડં પ્રકલ્પયેત્ ॥

રાજ્ઞે નિવેદનાદ્ ઊર્ધ્વં આસેદ્ધા નોત્સૃજેદ્ સ્વયમ્ ।
ઉત્સૃજેચ્ ચેદ્ દમો દાપ્ય આસિદ્ધશ્ ચ ન લઙ્ઘયેત્ ॥

નદીસંતારકાન્તાર દુર્દેશોપપ્લવાદિષુ ।
આસિદ્ધસ્ તુ પરાસેધમ્ ઉત્ક્રામન્ નાપરાધ્નુયાત્ ॥

નિવેષ્ટુકામો રોગાર્તો યિયક્ષુર્ વ્યસને સ્થિતઃ ।
અભિયુક્તસ્ તથાન્યેન રાજકાર્યોદ્યતસ્ તથા ॥

ગવામ્ પ્રચારે ગોપાલાઃ સસ્યારમ્ભે કૃષીવલાઃ ।
શિલ્પિનશ્ ચાપિ તત્કાલે આયુધીયાશ્ ચ વિગ્રહે ॥

વૃક્ષં પર્વતમ્ આરૂઢા હસ્ત્યશ્વરથનૌસ્થિતાઃ ।
વિષમસ્થાશ્ ચ તે સર્વે નાસેધ્યાઃ કાર્યસાધકૈઃ ॥

યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયનિરોધેનાપ્ય્ આહારોચ્છ્વસનાદિભિઃ ।
આસેધયેદ્ અનાસેધૈઃ સ દણ્ડ્યો ન ત્વ્ અતિક્રમી ॥

આસેધયોગ્ય આસેધમ્ ઉત્ક્રામન્ દણ્ડમ્ અર્હતિ ।
આસેધયંસ્ તુ નાસેધ્યં રાજ્ઞા શાસ્ય ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

આગતાનાં વિવદતામ્ અસકૃદ્વાદિનાં નૃપઃ ।
વાદાન્ પશ્યેન્ નાત્મકૃતાન્ ન ચાધ્યક્ષનિવેદિતાન્ ॥

પીડિતઃ સ્વયમ્ આયાતઃ શસ્ત્રેણાર્થી યદા ભવેત્ ।
પ્રાડ્વિવાકસ્ તુ તં પૃચ્છેત્ પુરુષો વા શનૈઃ શનૈઃ ॥

યો ઽદત્તવ્યવહારત્વાદ્ અનિયુક્તઃ પ્રવર્તતે ।
વચન્ં તસ્ય ન ગ્રાહ્યં લિખિતપ્રેષિતાદ્ ઋતે ॥

અહં પૂર્વિકયા યાતાવ્ અર્થિપ્રત્યર્થિનૌ યદા ।
વાદો વર્ણાનુપૂર્વ્યેણ ગ્રાહ્યઃ પીડામ્ અવેક્ષ્ય વા ॥

ઉન્મત્તમત્તનિર્ધૂતા મહાપાતકદૂષિતાઃ ।
જડાતિવૃદ્ધબાલશ્ ચ વિજ્ઞેયાસ્ તુ નિરુત્તરાઃ ॥

પક્ષઃ પ્રોક્તસ્ ત્વ્ અનાદેયો વાદી ચાનુત્તરસ્ તથા ।
યાદૃગ્વાદી યશ્ ચ પક્ષો ગ્રાહ્યસ્ તત્ કથયામ્ય્ અહમ્ ॥

પીડાતિશયમ્ આશ્રિત્ય યદ્ બ્રવીતિ વિવક્ષિતમ્ ।
સ્વાર્થસિદ્ધિપરો વાદી પૂર્વપક્ષઃ સ ઉચ્યતે ॥