બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.17

એષા હિ સ્વામિભૃત્યાનાં વૈ ક્રિયા પરિકીર્તિતા ।
સંવિદ્વિધાનમ્ અધુના સમાસેન નિબોધત ॥

વેદવિદ્યાવિદો વિપ્રાઞ્ શ્રોત્રિયાન્ અગ્નિહોત્રિણઃ ।
આહૃત્ય સ્થાપયેત્ તત્ર તેષાં વૃત્તિં પ્રકલ્પયેત્ ॥

અનાચ્છેદ્યકરાસ્ તેષાં પ્રદદ્યાદ્ ગૃહભૂમિકાઃ ।
મુક્તા ભાવ્યાશ્ ચ નૃપતિર્ લેખયિત્વા સ્વશાસનૈઃ ॥

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં શાન્તિકં પૌષ્ટિકં તથા ।
પૌરાણાં કર્મ કુર્યુસ્ તે સંદિગ્ધે નિર્ણયં તથા ॥

ગ્રામશ્રેણિગણાર્થં તુ સંકેતસમયક્રિયા ।
બાધાકાલે તુ સા કાર્યા ધર્મકાર્યે તથૈવ ચ ॥

ચાટચોરભયં બાધા સર્વસાધારણા સ્મૃતા ।
તત્રોપશમનં કાર્યં સર્વૈર્ નૈકેન કેન ચિત્ ॥

કોશેન લેખ્યક્રિયયા મધ્યસ્થૈર્ વા પરસ્પરમ્ ।
વિશ્વાસં પ્રથમં કૃત્વા કુર્યુઃ કાર્યાણ્ય્ અનન્તરમ્ ॥

વિદ્વેષિણો વ્યસનિનઃ શાલીનાલસભીરવઃ ।
લુબ્ધાતિવૃદ્ધબાલાશ્ ચ ન કાર્યાઃ કાર્યચિન્તકાઃ ॥

શુચયો વેદધર્મજ્ઞા દક્ષા દાન્તાઃ કુલોદ્ભવાઃ ।
સર્વકાર્યપ્રવીણાશ્ ચ કર્તવ્યાસ્ તુ મહત્ તમાઃ ॥

દ્વૌ ત્રયઃ પઞ્ચ વા કાર્યાઃ સમૂહહિતવાદિનઃ ।
કર્તવ્યં વચનં તેષાં ગ્રામશ્રેણિગણાદિભિઃ ॥

સભાપ્રપાદેવગૃહ તડાકારામસંસ્કૃતિઃ ।
તથાનાથદરિદ્રાણાં સંસ્કારો યોજનક્રિયા ॥

કુલાયનં નિરોધશ્ ચ કાર્યમ્ અસ્માભિર્ અંશતઃ ।
યત્ ત્વ્ એવં લિખિતં પત્રં ધર્મ્યા સા સમયક્રિયા ॥

પાલનીયાઃ સમર્થૈસ્ તુ યઃ સમર્થો વિસંવદેત્ ।
સર્વસ્વહરણં દણ્ડસ્ તસ્ય નિર્વાસનં પુરાત્ ॥

તત્ર ભેદમ્ ઉપેક્ષાં વા યઃ કશ્ચિત્ કુરુતે નરઃ ।
ચતુઃસુવર્ણાઃ ષણ્ણિષ્કાસ્ તસ્ય દણ્ડો વિધીયતે ॥

યસ્ તુ સાધારણં હિંસ્યાત્ ક્ષિપેત્ ત્રૈવિદ્યમ્ એવ વા ।
સંવિત્ક્રિયાં વિહન્યાચ્ ચ સ નિર્વાસ્યઃ પુરાત્ તતઃ ॥

અરુન્તુદઃ સૂચકશ્ ચ ભેદકૃત્સાહસી તથા ।
શ્રેણિપૂગનૃપદ્વિષ્ટઃ ક્ષિપ્રં નિર્વાસ્યતે તતઃ ॥

કુલશ્રેણિગનાધ્યક્ષાઃ પુરદુર્ગનિવાસિનઃ ।
વાગ્ધિગ્દમં પરિત્યાગં પ્રકુર્યુઃ પાપકારિણામ્ ॥

તૈઃ કૃતં ચ સ્વધર્મેણ નિગ્રહાનુગ્રહં નૃણામ્ ।
તદ્રાજ્ઞો ઽપ્ય્ અનુમન્તવ્યં નિસૃષ્ટાર્થા હિ તે સ્મૃતાઃ ॥

બાધાં કુર્યુર્ યદ્ એકસ્ય સંભૂતા દ્વેષસંયુતાઃ ॥

મુખ્યૈઃ સહ સમૂહાનાં વિસંવાદો યદા ભવેત્ ।
તદા વિચારયેત્ રાજા સ્વમાર્ગે સ્થાપયેચ્ ચ તાન્ ॥

યઃ સમર્થો વિસંવદેત્ ।
સર્વસ્વહરણં દણ્ડસ્ તસ્ય નિર્વાસનં પુરાત્ ॥

સંભૂયૈકતમં કૃત્વા રાજભાવ્યં હરન્તિ યે ।
તે તદષ્ટગુણં દાપ્યા વણિજશ્ ચ પલાયિનઃ ॥

તતો લભેત યત્ કિંચિત્ સર્વેષામ્ એવ તત્ સમમ્ ।
ષાણ્માસિકં માસિકં વા વિભક્તવ્યં યથાંશતઃ ॥

દેયં વા નિઃસ્વવૃદ્દાન્ધ સ્ત્રીબાલાતુરરોગિષુ ।
સાન્તાનિકાદિષુ તથા ધર્મ એષ સનાતનઃ ॥

યત્નૈઃ પ્રાપ્તં રક્ષિતં વા ગણાર્થે વા પણં કૃતમ્ ।
રાજપ્રસાદલબ્ધં વા સર્વેષામ્ એવ તત્સમમ્ ॥