બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.15

અદેયાદિકમ્ આખ્યાતં ભૃતાનામ્ ઉચ્યતે વિધિઃ ।
શુશ્રૂષામ્ અભ્યૂપેત્યૈતત્ પદમ્ આદૌ નિગદ્યતે ॥

અભ્યુપેત્ય તુ શુશ્રૂષાં યસ્ તાં ન પ્રતિપદ્યતે ।
અશુશ્રૂષાભ્યુપેત્યૈતદ્ વિવાદપદમ્ ઉચ્યતે ॥

વેતનસ્યાનપાકર્મ તદર્થં સ્વામિપાલયોઃ ।
ક્રમશઃ કલ્પ્યતે વાદો ભૃતભેદત્રયં ત્વ્ ઇદમ્ ॥

અનેકધા ત્વ્ અભિહિતા જાતિકર્માનુરૂપતઃ ।
વિદ્યાવિજ્ઞાનકામાર્થ નિમિત્તેન ચતુર્વિધા ॥

એકૈકઃ પુનર્ એતેષાં ક્રિયાભેદાત્ પ્રભિદ્યતે ॥

વિદ્યા ત્રયી સમાખ્યાતા ઋગ્યજુઃસામલક્ષણા ।
તદર્થં ગુરુશુશ્રૂષાં પ્રકુર્યાચ્ ચ પ્રચોદિતામ્ ॥

વિજ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે શિલ્પં હેમરૂપ્યાદિસંસ્કૃતિઃ ।
નૃત્યાદિકં ચ તત્પ્રાપ્તં કુર્યાત્ કર્મ ગુરોર્ ગૃહે ॥

યો ભુઙ્ક્તે પરદાસીં તુ સ જ્ઞેયો વડબાભૃતઃ ।
કર્મ તત્સ્વામિનઃ કુર્યાદ્ યથાન્નેન ભૃતો નરઃ ॥

બહુધાર્થભૃતઃ પ્રોક્તસ્ તથા ભાગભૃતો ઽપરઃ ।
હીનમધ્યોત્તમત્વં ચ સર્વેષામ્ એવ ચોદિતમ્ ॥

દિનમાસાર્ધષણ્માસ ત્રિમાસાબ્દભૃતસ્ તથા ।
કર્મ કુર્યાત્ પ્રતિજ્ઞાતં લભતે પરિભાષિતમ્ ॥

ભૃતકસ્ ત્રિવિધો જ્ઞેય ઉત્તમો મધ્યમો ઽધમઃ ।
શક્તિભક્ત્યનુરૂપૈઃ સ્યાદ્ એષાં કર્માશ્રયા ભૃતિઃ ॥

ઉત્તમસ્ ત્વ્ આયુધીયો ઽત્ર મધ્યમસ્ તુ કૃષીવલઃ ।
અધમો ભારવાહઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એષ ત્રિવિધો ભૃતઃ ॥

આયુધી તૂત્તમઃ પ્રોક્તો મધ્યમસ્ તુ કૃષીવલઃ ।
ભારવાહો ઽધમઃ પ્રોક્તસ્ તથા ચ ગૃહકર્મકૃત્ ॥

દ્વિપ્રકારો ભોગભૃતઃ કૃષિગોજીવિનાં સ્મૃતઃ ।
જાતસસ્યાત્ તથા ક્ષીરાત્ સ લભેત ન સંશયઃ ॥

શુભકર્મકરા હ્ય્ એતે ચત્વારઃ સમુદાહૃતાઃ ।
ચત્વારઃ શિષ્યો ઽન્તેવાસી ભૃતકઃ કર્મકરશ્ ચ ।
જધન્યકર્મભાજસ્ તુ શેષા દાસાસ્ત્રિપઞ્ચકાઃ ॥

કર્માપિ દ્વિવિધં પ્રોક્તમ્ અશુભં શુભમ્ એવ ચ ।
અશુભં દાસકર્મોક્તં શુભં કર્મકરે સ્મૃતમ્ ॥

ગૃહદ્વારાશુચિસ્થાન રથ્યાવસ્કરશોધનમ્ ।
ગૃહ્યાઙ્ગસ્પર્શનોચ્છિષ્ટ વિણ્મૂત્રગ્રહણોજ્ઝનમ્ ॥

ગચ્છતઃ સ્વામિનઃ સ્વાઙ્ગૈર્ ઉપસ્થાનમ્ અથાન્તતઃ ।
અશુભં કર્મ વિજ્ઞેયં શુભમ્ અન્યદ્ અતઃ પરમ્ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ વક્તવ્યઃ સ્વામ્યનુગ્રહપાલિતઃ ।
ભોજ્યાન્નો ઽથ પ્રતિગ્રાહ્યો ભવત્ય્ અભિમતઃ સતામ્ ॥

આવિદ્યાગ્રહણાચ્ શિષ્યઃ શુશ્રૂષેત્ પ્રયતો ગુરુમ્ ।
તદ્ વૃત્તિર્ ગુરુદારેષુ ગુરુપુત્રે તથૈવ ચ ॥

સમાવૃત્તશ્ ચ ગુરવે પ્રદાય ગુરુદક્ષિણામ્ ।
પ્રતિયાતિ ગૃહાન્ એષા શિષ્યવૃત્તિર્ ઉદાહૃતઃ ॥

અત્ર પુર્વશ્ ચતુર્વર્ગો દાસત્વાન્ ન વિમુચ્યતે ।
પ્રસાદાત્ સ્વામિનો ઽન્યત્ર દાસ્યમ્ એષાં ક્રમાગતમ્ ॥

વિક્રીણીતે સ્વતન્ત્રો યઃ સમાત્માનં નરાધમઃ ।
સ જઘન્યતમસ્ ત્વ્ એષાં સો ઽપિ દાસ્યાન્ ન મુચ્યતે ॥

દાસેનોઢા ત્વસ્વદાસી યા સો ઽપિ દાસીત્વમ્ આપ્નુયાત્ ।
યસ્માદ્ ભર્તા પ્રભુસ્ તસ્યાઃ સ્વામ્યધીનપ્રભુર્ યતઃ ॥

દાસીસુતાશ્ ચ યે જાતાઃ તસ્યાઃ પત્યા પરેણ વા ।
ઉત્પાદકો યદિ સ્વામી ન દાસીં કારયેત્ પ્રભુઃ ॥