બૃહદ્યમસ્મૃતિ · અધ્યાય 4

ખાતં વાપી તથા કૂપ પાષાણે શસ્ત્રઘાતિતે ।
યષ્ટ્યા તુ ઘાતિતે ચૈવ મૃત્પિણ્ડાન્યેવ સાધયેત્ ॥

ગોવધે ચૈવ યત્ પાપં બલીવર્દસ્ય ચૈવ હિ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ભવેત્ તત્ર સ્ત્રિયા વા પુરુષસ્ય વા ॥

ખાતે ચ પતિતા યા ગૌઃ કૂપે વા ચાવટે ઽપિ વા ।
આ શૈ વાલકુ ણ્ડે વા ઽપિ શસ્ત્રઘાતેન ચૈવ હિ ॥

યષ્ટ્યા તુ પતિતા યા ગૌર્ બલીવર્દો મૃતો ઽપિ વા ।
વત્સો વત્સતરો વા ઽપિ પ્રાયશ્ચિત્તી ભવેન્ નરઃ ॥

નારી વા ઽપિ કુમારો વા પ્રાયશ્ચિત્તાદ્ વિશુધ્યતિ ।
પાપી પ્રખ્યાપયેત્ પાપં દત્ત્વા ધેનું તથા વૃષમ્ ॥

પ્રચ્છન્નપાપિનો યે સ્યુઃ કૃતઘ્ના દુષ્ટચારિણઃ ।
નરકેષુ ચ પચ્યન્તે યાવદ્ આભૂતસંપ્લવમ્ ॥

તસ્માચ્ ચ પાપિના ગ્રાહ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં યથા તથા ।
પ્રમાદાચ્ ચ હતા યેન કપિલા વા તથેતરા ॥

યથા બ્રહ્મવધે પાપં કપિલાયા વધે તથા ।
બલીવર્દે ઽપિ ચ તથા પ્રાયશ્ચિત્તં સમં સ્મૃતમ્ ॥

રોધને બન્ધને ચૈવ મૃત્પિણ્ડનવગોમયે ।
ઉત્કૃષ્ટેનાપિ ગોહન્તા પ્રાયશ્ચિત્તેન શુધ્યતિ ॥

મુષ્ટ્યા વા નિહતા યા ગૌઃ શકટે વા રિપઙ્કયોઃ ।
ગોવર્તપતિતા ગાવઃ શ્વનદ્યામ્ ઉત્તરે ઽપિ વા ॥

એતત્ તે કથિતં સર્વં ગવાં વિ ઘાતમ્ ઉત્તમમ્ ।
યત્ર યત્ર મ્રિયેદ્ ગૌશ્ ચ પ્રાયશ્ચિત્તં પૃથક્ પૃથક્ ॥

વને ચ પતિતા યા ગૌઃ પામરત્રા સ શઙ્ક્તિતા ।
મૃતા ચૈવ યદા સા ગૌઃ પ્રાયશ્ચિત્તી ભવેચ્ ચ સઃ ॥

પ્રેષિતઃ પુરુષો વા ઽપિ પ્રાયશ્ચિત્તં ચ યત્ સ્મૃતમ્ ।
આબ્દિકં ચૈવ શૂદ્રસ્ય વૈશ્યસ્ય દ્વિગુણં ભવેત્ ॥

ત્રિગુણં ક્ષત્ત્રિયસ્યૈવ વિપ્રસ્યૈવ ચતુર્ગુણમ્ ।
ગોષ્ઠે નિવસનં કાર્યં ગોઘ્નો ઽહમ્ ઇતિ વાચયેત્ ॥

કષ્ટેન વર્તમાનો ઽપિ કાલેનૈવ શુચિર્ ભવેત્ ।
ગવાં મધ્યે વસેદ્ રાત્રૌ દિવા ગા વૈ હ્ય્ અનુવ્રજેત્ ॥

ન સ્ત્રીણાં વપનં કુર્યાન્ ન ચ ગોવ્રજનં સ્મૃતમ્ ।
ન ચ ગોષ્ઠે વસેદ્ રાત્રૌ ન કુર્યાદ્ વૈદિકીં શ્રુતિમ્ ॥

સર્વાન્ કેશાન્ સમુચ્છ્રિત્ય ચ્છેદયેદ્ અઙ્ગુલદ્વયમ્ ।
એવમ્ એવ તુ નારીણાં શિરોમુણ્ડાપનં સ્મૃતમ્ ॥

સૂતકે મૃતકે ચૈવ વિધિં પ્રબ્રૂહિ નો યમ ।
જાતકે વર્તમાને ઽપિ મૃતકં ચ યદા ભવેત્ ॥

કો વિધિઃ સ વિનિર્દિષ્ટઃ કથયસ્વ યથા તથમ્ ।
એવમ્ ઉક્તો હિ ભગવાન્ યમઃ પ્રાહ યથા તથમ્ ॥

જાતકે નૈવ મૃતકં ક્ષયં યાતિ ન સંશયઃ ।
પૂર્વવ્રતમ્ અનિર્દિષ્ટં મયા ચ સૂતકં ભવેત્ ॥

સૂતકેન ન લિપ્યેત ઇતિ પ્રાહ સ્વયં યમઃ ।
સૂતકેન ન લિપ્યેત વ્રતં સંપૂર્ણતાં વ્રજેત્ ॥

શ્રાદ્ધં દાનં તપો યજ્ઞો દેવતારાધનં તથા ।
બ્રહ્મહા ચ સુરાપશ્ ચ સ્વર્ણસ્તેયી ગુરુદ્રુહઃ ॥

સંસર્ગી પઞ્ચમો જ્ઞેયસ્ તત્સમો નાત્ર સંશયઃ ।
એતેષુ દ્વાદશાબ્દં ચ પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે ॥

તથા પાતકિનાં ચૈવ ષડબ્દં ચૈવ સંસ્મૃતમ્ ।
ઉપપાતકિનાં ચૈવ ત્રિપઞ્ચાબ્દં વિધીયતે ॥

પ્રાજાપત્યૈસ્ ત્રિભિઃ કૃચ્છ્રં કૃચ્છ્રં વૈ દ્વાદશાબ્દિકમ્ ।
એકભક્તં તથા નક્તમ્ ઉપવાસમ્ અથાપિ વા ॥

એતદ્ દિનચતુષ્કેણ પાદકૃચ્છ્રશ્ ચ જાયતે ।
ત્રિપાદકૃચ્છ્રો વિજ્ઞેયઃ પાપક્શયકરઃ સ્મૃતઃ ॥

ધર્મશાસ્ત્રાનુસારેણ પ્રાયશ્ચિત્તં મનીષિભિઃ ।
દાતવ્યં પાપમુક્ત્યર્થં પ્રાણિનાં પાપકારિણામ્ ॥

અનુતા પો ય દા પું સો ભવેદ્ વૈ પાપિનઃ કિલ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં તદા દેયમ્ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ યમઃ ॥

અજ્ઞાત્વા ધર્મશાસ્ત્રાણિ પ્રાયશ્ચિત્તં દદાતિ યઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તી ભવેત્ પૂતસ્ તત્ પાપં પર્ષદં વ્રજેત્ ॥

તસ્માચ્ છાસ્ત્રાનુસારેણ પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે ।
અષ્ટશાલ્યાં મૃતા યે ચ યે ચ સ્ત્રીસૂતકે મૃતાઃ ॥

દ્રંષ્ટ્રાભિર્ ભક્ષિતા યે ચ યે ચ આત્મહનો જનાઃ ।
અષ્ટશાલ્યાં મૃતો વિપ્રઃ પ્રાયશ્ચિત્તં તુ બન્ધુભિઃ ॥

કાર્યં તુ આબ્દિકં ચૈવ તથા સ્ત્રીણાં ચ દાપયેત્ ।
શુદ્ધ્યર્થં નાન્યથા ભાવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ યમઃ ॥

દુર્મૃત્યુમરણં પ્રાપ્તા યે ઽપ્ય્ અધોગતિમ્ આગતાઃ ।
તેષાં શુદ્ધ્યર્થમ્ એવાત્ર દ્વિત્ર્યબ્દં હિ વિશિષ્યતે ॥

બ્રાહ્મણક્ષત્ત્રિયવિશાં શૂદ્રાનાં ચાન્ત્યજાતિનામ્ ।
તારતમ્ યેન દાતવ્યમ્ ઇતિ પ્રાહ સ્વયં યમઃ ॥

પતિતાનાં ચ વિપ્રાણાં તથા સ્ત્રીણાં વિગર્હિતમ્ ।
કથં શુદ્ધિર્ ભવેત્ તાસાં તેષાં ચૈવ વિશેષતઃ ॥

વ્યભિચારાદ્ ઋતૌ શુદ્ધિઃ સ્ત્રીણાં ચૈવ ન સંશયઃ ।
ગર્ભે જાતે પરિત્યાગો નાન્યથા મમ ભાષિતમ્ ॥

દુષ્ટસ્ત્રીદર્શનેનૈવ પિતરો યાન્ત્ય્ અધોગતિમ્ ।
ઘૃતં યોન્યાં ક્ષિપેદ્ ઘોરં પરપુંસગતા હિ યા ॥

હવનં ચ પ્રયત્નેન ગાયત્ર્યા ચાયુતત્રયમ્ ।
બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્ પશ્ચાચ્ છતમ્ અષ્ટોત્તરેણ હિ ॥

વિધવા ચૈવ યા નારી પુંસોપગતસેવિની ।
ત્યાજ્યા સા બન્ધુભિશ્ ચૈવ નાન્યથા યમભાષિતમ્ ॥

પતિતસ્ય ચ વિપ્રસ્ય અનુતાપરતસ્ય ચ ।
પાપાચ્ ચૈવ નિવૃત્તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તી ભવેત્ તદા ॥

તારતમ્ યેન દાતવ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં યથા વિધિ ।
સકામો હિ યદા વિપ્રઃ પાપાચારપરો ભવેત્ ॥

દિષ્ટ્યા નિવૃત્તપાપૌઘઃ પ્રાયશ્ચિત્તી તદાર્હતિ ।
તથા ક્ષત્ત્રિયવૈશ્યૌ વા શૂદ્રો વા ઽપિ યથા ક્રમાત્ ॥

વિધવ્ આગમને પાપં સકૃચ્ ચૈવ તુ યદ્ ભવેત્ ।
અસકૃચ્ ચ યદા જ્ઞાત્વા પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રવર્તતે ॥

અસકૃદ્ ગમનાચ્ ચૈવ ચરેચ્ ચાન્દ્રાયણદ્વયમ્ ।
સકૃદ્ ગમને યત્ પાપં પ્રાજાપત્યદ્વયેન હિ ॥

પુનર્ભૂર્ વિકૃતા યેન કૃતા વિપ્રેણ ચૈવ હિ ।
વિના શાખાપ્રભેદેન પુનર્ભૂર્ ભણ્યતે હિ સા ॥

સવર્ણશ્ ચ સવર્ણાયામ્ અભિષિક્તો યદા ભવેત્ ।
બ્રાહ્મણઃ કામલુબ્ધો ઽપિ શ્રાદ્ધે યજ્ઞે ચ ગર્હિતઃ ॥

ક્ષત્ત્રિયો બ્રાહ્મણીસક્તઃ ક્ષત્ત્રિણ્યાં વિશ એવ વા ।
વૈશ્યાયા ગમને શૂદ્રઃ પતિતાયા ભવાન્ યથા ॥

પ્રાતિલોમ્યે મહત્પાપં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ચા ઽઽનુલોમ્યે ન ભવત્ય્ એવ ચાન્યથા ॥

માનસં વાચિકં ચૈવ કાયિકં પાતકં સ્મૃતમ્ ।
તસ્માત્ પાપાદ્ વિશુદ્ધ્યર્થં પ્રાયશ્ચિત્તં દિને દિને ॥

પ્રાતહ્ સંધ્યાં સનક્ષત્રામ્ ઉપા સીતૈ વ યત્નતઃ ।
મધ્યાહ્ને ચ તથા રૌદ્રીં સાયં ચૈવ તુ વૈષ્ણવીમ્ ॥

ત્રિવિધં પાપશુદ્ધ્યર્થં સંધ્યોપાસનમ્ એવ ચ ।
સંધ્યાહીનો હિ યો વિપ્રઃ સ્નાનહીનસ્ તથૈવ ચ ॥

સ્નાનહીનો મલાશી સ્યાત્ સંધ્યાહીનો હિ ભ્રૂણહા ।
નશ્યેત્ પાપં હિ યાં ધ્યા તુર્ ઉપાસનપરો હિ સઃ ॥

બ્રહ્મલોકં વ્રજત્ય્ એવ નાન્યથા યમભાષિતમ્ ।
વિદ્યાત્ અપોભ્યાં સંયુક્તઃ શાન્તઃ શુચિર્ અલમ્પટઃ ॥

અલુભ્દાહ્લાદનિષ્પાપા ભૂદેવા નાત્ર સંશયઃ ।
પાત્રીભૂતાશ્ ચ વિજ્ઞેયા વિપ્રાસ્ તે નાત્ર સંશયઃ ॥

તેભ્યો દત્તમ્ અનન્તં હિ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ યમઃ ।
કુકર્મસ્થાસ્ તુ યે વિપ્રા લોલુપા વેદવર્જિતાઃ ॥

સંધ્યાહીના વ્રતભ્રષ્ટાઃ પિશુના વિષયાત્મકાઃ ।
તેભ્યો દત્તં નિષ્ફલં સ્યાન્ નાત્ર કાર્યાવિચારણા ॥

પ્રતિગ્રહે સંકુચિતા યદાન્યાતૈયવિધૃતા ।
ભૂમિદર્શનાત્ પાપમોચકા કૃતત્રેતાદ્વાપરે કલૌ નૌવર્વીરોષિતઃ ॥

રાજપ્રતિગ્રહાત્ સર્વં બ્રહ્મવર્ચસમ્ એવ ચ ।
નશ્યતીતિ ન સંદેહ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ યમઃ ॥

રાજ્ઞાં પ્રતિગ્રહસ્ ત્યાજ્યો લોકત્રયજિગીષુભિઃ ।
રાજ્ઞઃ પ્રતિગ્રહાચ્ ચૈવ બ્રાહ્મણ્યં હિ વિલુપ્યતે ॥

ગાવો દૂરપ્રચારેણ હિરણ્યં લોભલિપ્સયા ।
સ્ત્રી વિનશ્યતિ ગર્ ભે ણ બ્રાહ્મણો રાજસેવયા ॥

સેવકાશ્ ચાપિ વિપ્રાણાં રાજ્ઞાં સુકૃતનામભિઃ ।
કુમ્ભીપાકેષુ પચ્યન્તે યાવદ્ આભૂતસંપ્લવમ્ ॥

અસેવ્યાસેવિનો વિપ્રા અયાજ્યાનાં ચ યાજકાઃ ।
અપાઙ્ક્તાસ્ તે ચ વિજ્ઞેયાઃ સર્વધર્મબહિષ્કતાઃ ॥