બૃહદ્યમસ્મૃતિ · અધ્યાય 3

ઊનૈકાદશવર્ષસ્ય પઞ્ચવર્ષાત્ પરસ્ય ચ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ચરેદ્ ભ્રાત પિતા વા ઽન્યો ઽપિ બાન્ધવઃ ॥

અતો બાલતરસ્યાપિ નાપરાધો ન પાતકમ્ ।
રાજદણ્ડો ન તસ્યાસ્તિ પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ॥

અશીત્યધિકવર્ષાણિ બાલો વા ઽપ્ય્ ઊનષોડશઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તાર્ધમ્ અર્હન્તિ સ્ત્રિયો વ્યાધિત એવ ચ ॥

પિતૃવ્યભ્રાતૃભાર્યાં ચ ભગિનીં માતુર્ એવ ચ ।
શ્વશ્રૂં પિતૃષ્વસારં ચ તપ્તકૃચ્છ્રં સમાચરેત્ ॥

રાજ્ઞીમ્ આચાર્યશિષ્યાં વા ઉપાધ્યાયસ્ય યોષિતઃ ।
એતા ગત્વા સ્ત્રિયો મોહાત્ ષણ્માસં કૃચ્છ્રમ્ આચરેત્ ॥

દ્વૌ માસૌ ભક્ષ્ય ભોજ્યં ચ દ્વૌ માસૌ યાવકેન તુ ।
દ્વૌ માસૌ પઞ્ચગવ્યેન ષણ્માસં કૃચ્છ્રમ્ આચરેત્ ॥

માતરં ગુરુપત્નીં ચ સ્વસારં દુહિતાં તથા ।
ગત્વા તુ પ્રવિશેદ્ અગ્નિં નાન્યા શુદ્ધિર્ વિધીયતે ॥

અસ્તં ગતે યદા સૂર્યે ચાણ્ડાલમ્ ઋતુમત્સ્ત્રિયઃ ।
સંસ્પૃશેત્ તુ યદા કશ્ચિત્ પ્રાયશ્ચિત્તં કથં ભવેત્ ॥

જાતરૂપ્યં સુવર્ણં તુ દિવા ઽઽહૃતં ચ યજ્ જલં ।
તેન સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ ગામ્ આલભ્ય વિશુધ્યતિ ॥

દાસનાપિતગોપાલ કુલમિત્રાર્ધસીરિણઃ ।
એતે શૂદ્રાસ્ તુ ભોજ્યાન્ના યશ્ ચા ઽઽત્માનં નિવેદયેત્ ॥

અસચ્ છૂદ્રેષુ અન્નાદ્યં યે ભુઞ્જન્ત્ય્ અબુધા દ્વિજાઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં તથા પ્રાપ્તં ચરેચ્ ચાન્દ્રાયણવ્રતમ્ ॥

યઃ કરોત્ય્ એકરાત્રેણ વૃષલીસેવનં દ્વિજઃ ।
તદ્ભક્ષણે જપેન્ નિત્યં ત્રિભિર્ વર્ષૈર્ વ્યપોહતિ ॥

વૃષલીં યસ્ તુ ગૃહ્ણાતિ બ્રાહ્મણો મદમોહિતઃ ।
સદા સૂતકિતા તસ્ય બ્રહ્મહત્યા દિને દિને ॥

વૃષલીગમનં ચૈવ માસમ્ એકં નિરન્તરમ્ ।
ઇહ જન્મનિ શૂદ્રત્વં પુનઃ શ્વાનો ભવિષ્યતિ ॥

વૃષલીફેનપીતસ્ય નિઃશ્વાસોપગતસ્ય ચ ।
તસ્યાં ચૈવ પ્રસૂતસ્ય નિષ્કૃતિર્ ન વિધીયતે ॥

અગ્રે માહિષકં દૃષ્ટ્વા મધ્યે ચ વૃષલીપતિમ્ ।
અન્તે વાર્ધુષિકં દૃષ્ટ્વા નિરાશાઃ પિતરો ગતાઃ ॥

મહિષીત્ય્ ઉચ્યતે ભાર્યા સા ચૈવ વ્યભિચારિણી ।
તાન્ દોષાન્ ક્ષમતે યસ્ તુ સ વૈ માહિષકઃ સ્મૃતઃ ॥

પિતુર્ ગેહે તુ યા કન્યા પશ્યત્ય્ અસંસ્કૃતા રજઃ ।
ભ્રૂણહત્યા પિતુસ્ તસ્યાઃ કન્યા સા વૃષલી સ્મૃતા ॥

યસ્ તાં વિવાહયેત્ કન્યાં બ્રાહ્મણો મદમોહિતઃ ।
અસંભષ્યો હ્ય્ અપાઙ્ક્તેયઃ સ વિપ્રો વૃષલીપતિઃ ॥

પ્રાપ્તે દ્વાદશમે વર્ષે કન્યાં યો ન પ્રયચ્છતિ ।
માસિ માસિ રજસ્ તસ્યાઃ પિતા પિબતિ શોણિતમ્ ॥

અષ્ટવર્ષા ભવેદ્ ગૌરી નવવર્ષા ચ રોહિણી ।
દશવર્ષા ભવેત્ કન્યા અત ઊર્ધ્વં રજસ્વલા ॥

માતા ચૈવ પિતા ચૈવ જ્યેષ્ઠભ્રાતા તથૈવ ચ ।
ત્રયસ્ તે નરકં યાન્તિ દૃષ્ટ્વા કન્યાં રજસ્વલામ્ ॥

સમર્ઘં ધનમ્ ઉત્સૃજ્ય મ હા ર્ઘં યઃ પ્રયચ્છતિ ।
સ વૈ વાર્ધુષિકો જ્ઞેયો બ્રહ્મવાદિષુ ગર્હિતઃ ॥

શુક્રક્ષયકરા વન્ધ્યા ત્યાજ્યૈતિ પરિકીર્તિતા ।
તસ્યાસ્ તુ યો ભવેદ્ ભર્તા તં તુ વિદ્યાદ્ અજાવિકમ્ ॥

દૂરાચ્ છ્રાન્તં ભયગ્રસ્તં બ્રાહ્મણં ગૃહમ્ આગતમ્ ।
અનર્ચયિત્વા યો ભુઙ્ક્તે તત્ ક્ષણે ઽસૌ વિધીયતે ॥

અજાવિકો માહિષશ્ ચ તથા ચ વૃષલીપતિઃ ।
તૃણાગ્રેણાપિ સંસ્પૃષ્ટ્વા સવાસા જલમ્ આવિશેત્ ॥

યાવદ્ ઉષ્ણં ભવેદ્ અન્નં યાવદ્ ભુઞ્જન્તિ વાગ્યતાઃ ।
પિતરસ્ તાવદ્ અશ્નન્તિ યાવન્ નોક્તા હવિર્ગુણાઃ ॥

હવિર્ગુણા ન વક્તવ્યાઃ પિતરો યાન્ત્ય્ અતર્પિતાઃ ।
પિતૃભિસ્ તર્પિતૈઃ પશ્ચાદ્ વક્તવ્યં શોભનં હવિઃ ॥

યાવતો ગ્રસતે ગ્રાસાન્ હવ્યકવ્યેષ્વ્ અમન્ત્રિતઃ ।
તાવતો ગ્રસતે પ્રેત્ય દીપ્તાન્ ગ્રાસાન્ અયોમયાન્ ॥

આસનેશ્વ્ આસનં દદ્યાન્ ન તુ હસ્તે કદાચન ।
હસ્તેશ્વ્ આસનદાને ચ નિરાશાઃ પિતરો ગતાઃ ॥

આસને પાદમ્ આરૂઢો વસ્ત્રસ્યાર્ધમ્ અધઃ કૃતમ્ ।
મુખેન ધમિતં ભુઙ્ક્તે દ્વિજશ્ ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

અઙ્ગુલ્યાં યઃ પવિત્રાણિ કૃત્વા ગન્ધાન્ સમ ર્પ યેત્ ।
પિતૄણાં નોપતિષ્ઠેત રાક્ષસૈર્ વિપ્રલુપ્યતિ ॥

હસન્ગ્રાસં ચ યો ભુઙ્ક્તે સશબ્દં સેઙ્ગિતં તથા ।
લેહિતં વર્તિતં ચૈવ ષડ્ એતે પઙ્ક્તિદૂષકાઃ ॥

શ્વિત્રી કુષ્ટ્ઃઈ તથા શૂલી કુનખી શ્યાવદન્તકઃ ।
રોગી હીનાતિરિક્તાઙ્ગઃ પિશુનો મત્સરી તથા ॥

દુર્ભગો હિ તથા ષણ્ઢઃ પાખણ્ડી વેદનિન્દકઃ ।
હૈતુકઃ શૂદ્રયાજી ચ અયાજ્યાનાં ચ યાજકઃ ॥

નિત્યં પ્રતિગ્રહે લુબ્ધો યાચકો વિષયાત્મકઃ ।
શ્યાવદન્તો ઽથ વૈદ્યશ્ ચ અસદાલાપકસ્ તથા ॥

એતે શ્રાદ્ધે ચ દાને ચ વર્જનીયાઃ પ્રયત્નતઃ ।
તથા દેવલકશ્ ચૈવ ભૃતકો વેદવિક્રયી ॥

એતે વર્જ્યાઃ પ્રયત્નેન એવમ્ એવ યમો ઽબ્રવીત્ ।
નિરાશાઃ પિતરસ્ તસ્ય ભવન્તિ ઋણભાગિનઃ ॥

અથ ચેન્ મ ન્ત્ર વિદ્યુક્તો વૈષ્ણવો જ્ઞાનવાન્ હિ સઃ ।
હવ્યકવ્યે નિયોક્તવ્ય ઇતિ પ્રાહ સ્વયં યમઃ ॥

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન શ્રાદ્ધે યજ્ઞે ચ કર્મણિ ।
અદૂષ્યં ચૈવ વિપ્રેન્દ્રં યોજ યેત્તુ પ્રયત્નતઃ ॥

તથૈવ મન્ત્રવિદ્યુક્તઃ શારીરૈઃ પઙ્ક્તિદૂષનૈઃ ।
વર્જિતં ચ યમઃ પ્રાહ પઙ્ક્તિપાવન એવ સઃ ॥

નિર્મત્સરઃ સદાચારઃ શ્રોત્રિયો બ્રહ્મવિદ્યુવા ।
વિદ્યાવિનયસંપન્નઃ પાત્રભૂતો દ્વિજોત્તમઃ ॥

વેદાન્તવિજ્જ્યેષ્ઠસામા અલુબ્ધો વેદ તત્ પરઃ ।
યોજનીયઃ પ્રયત્નેન દૈવે પિત્ર્યે ચ કર્મણિ ।
યદ્ અત્તં ચ હુતં તસ્મૈ હ્ય્ અનન્તં નાત્ર સંશયઃ ॥

ઉચ્છિષ્ટોચ્છિષ્ટસંસ્પૃષ્ટઃ શુના શૂદ્રેણ વા દ્વિજઃ ।
ઉપોષ્ય રજનીમ્ એકાં પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ ॥

ઉચ્છિષ્ટભાજનં યેન વિપ્રેણ ચાન્નવર્જિતમ્ ।
સ્પૃષ્ટં તેન પ્રમાદાચ્ ચ પ્રાજાપત્યં સમાચરેત્ ॥

ઉચ્છિષ્ટોચ્છિષ્ટસંસ્પૃષ્ટો બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણેન હિ ।
દશરુદ્રીં જપેત્ પશ્ચાદ્ ગાયત્ર્યા શોધનં પરમ્ ॥

ઉચ્છિષ્ટોચ્છિષ્ટસંસ્પૃષ્ટઃ ક્ષત્ત્રિયો વૈશ્ય એવ ચ ।
પ્રમાદોચ્છિષ્ટસંસ્પૃષ્ટઃ શૂદ્રેણ તુ યદા દ્વિજઃ ॥

ઉપોષ્ય રજનીમ્ એકાં પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ ।
શ્વાનકુક્કુટમાર્જારાઃ કાકો વા સ્પૃશતે યદિ ॥

ઉચ્છિષ્ટં તં દ્વિજં યસ્ તુ અહોરાત્રેણ શુધ્યતિ ।
પઞ્ચગવ્યેન શુદ્ધિઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ યમઃ ॥

રજસ્વલાં સ્પૃશેદ્ યસ્ તુ ત્રિરાત્રં તત્ર કારયેત્ ।
ઉપોષ્ય દ્વિજસંસ્કારં પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ ॥

ઉદક્યા દૃષ્ટિપાતેન શ્રુતશબ્દેન ચૈવ હિ ।
સ્નાનં દેવાર્ચનં દાનં હવનં ચ પ્રણશ્યતિ ॥

રક્તવસ્ત્રસ્ય વિક્રેતા લાક્ષારજકમેવ ચ ।
વેણુજીવનકૈવર્ત તક્ષચર્મોપજીવિનઃ ॥

એતેષાં સ્પર્શનાત્ પાપં તથા ચૈવ તુ મોહિતઃ ।
પ્રતિગ્રહાચ્ ચ વિપ્રો વૈ નરકં પ્રતિગચ્છતિ ॥

ઉદક્યાઃ સ્પર્શને ચૈવ બ્રાહ્મણો વૈ પ્રમાદતઃ ।
ષડ્રાત્રોપોષિતઃ સ્નાત્વા પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ ॥

સૂતકે વર્તમાને ઽપિ દાસવર્ગસ્ય કા ક્રિયા ।
સ્વામિતુલ્યં ભવેત્ તસ્ય સૂતકં તુ પ્રશસ્યતે ॥

યન્ ન કારયતે તત્ તન્ નાન્યં પ્રત્યબ્રવીદ્ યમઃ ।
વિવાહોત્સવયજ્ઞેષુ કાર્યે ચૈવમ્ ઉપસ્થિતે ॥

રજઃ પશ્યતિ યા નારી તસ્ય કાલસ્ય કા ક્રિયા ।
વિપુલે ચ જલે સ્નાત્વા શુક્લવાસાસ્ ત્વ્ અલઙ્કૃતા ॥

આપો હિષ્ટ્ઃએત્ય્ ઋગભિષિક્તા ઽઽયં ગૌરિતિ વા ઋ ચા ।
પૂજાન્તે હોમયેત્ પશ્ચાદ્ ઘૃતાહુત્યા શતાષ્ટકં ॥

ગાયત્ર્યા વ્યાહૃતિભિશ્ ચ તતઃ કર્મ સમાચરેત્ ।
યાવદ્ દ્વિજા ન ચાર્ચ્યન્તે અન્નદાનહિરણ્યકૈઃ ॥

તાવચ્ચીર્ણવ્રતસ્યાપિ તત્ પાપં ન પ્રણશ્યતિ ॥

યદ્ દેહકં કાકબલાકચિલ્લામ્ એધ્યેન લિપ્તં તુ ભવેત્ કદાચિત્ ।
શ્રોત્રે મુખે વા પરિમસ્તકે વા સ્ના નેન લેપોપહતસ્ય શુદ્ધિઃ ॥

અભક્ષ્યાણામ્ અપેયાનામ્ અલેહ્યાનાં ચ ભક્ષણે ।
રેતોમૂત્રપુરીષાણાં પ્રાયશ્ચિત્તં કથં ભવેત્ ॥

પદ્મોદુમ્બરબિલ્વાનાં કુશાશ્વત્થપલાશયોઃ ।
એતેષામ્ ઉદકં પીત્વા પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ ॥

સ્ત્રીણાં રજસ્વલાનાં ચ સ્પર્શશ્ ચૈવ ભવેદ્ યદિ ।
ચતુર્ણામ્ અપિ વર્ણનાં પ્રાયશ્ચિત્તં કથં ભવેત્ ॥

સ્પૃષ્ટ્વા રજસ્વલા ઽન્યોન્યં સગોત્રા ચાન્યગોત્રકા ।
કામાદ્ અકામતો વા ઽપિ ત્રિરાત્રાચ્ ચુદ્ધિર્ ઇષ્યતે ॥

સ્પૃષ્ટ્વા રજસ્વલા ઽન્યોન્યં બ્રાહ્મણી ક્ષત્ત્રિયા તથા ।
અર્ધકૃચ્છ્રં ચરેત્ પૂર્વા પાદકૃચ્છ્રં તથોત્તરા ॥

સ્પૃષ્ટ્વા રજસ્વલા ઽન્યોન્યં બ્રાહ્મણી વૈશ્યિની તથા ।
પાદહીનં ચરેત્ પૂર્વા પાદમ્ એકં તથોત્તરા ॥

સ્પૃષ્ટ્વા રજસ્વલા ઽન્યોન્યં બ્રાહ્મણી શૂદ્રિણી તથા ।
કૃચ્છ્રેણ શુધ્યતે શૂદ્રી બ્રાહ્મી દાનેન શુધ્યતિ ॥

વિપ્રઃ સ્પૃષ્ટો નિશાયાં તૂ દક્યયા પતિતેન વા ।
દિવા ઽઽનીતેન તોયેન સ્નાપયેદ્ અગ્નિસંનિધૌ ॥

દિવા ચૈવાર્કસંસ્પૃષ્ટં રાત્રૌ નક્ષત્રદર્શનાત્ ।
સંધ્યયોર્ ઉભયોર્ વા ઽપિ પવિત્રં સર્વદા જલમ્ ॥