બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.96

અથ ષણ્ણવતિતમોઽધ્યાયઃ
નારાયણ ઉવાચ
શ્રીકૃષ્ણસ્મરણં કૃત્વા ગમનોન્મુખમુદ્ધવમ્ ।
નતં રાધાપદામ્ભોજે શિરસા પુલકાઞ્ચિતમ્

ઉવાચ માધવી ગોપી રુદતી પ્રેમવિહ્વલા ।
ભક્તં રુદન્તમુચ્છૈશ્ચ રાધાવિચ્છેદકાતરમ્

માધવ્યુવાચ
ઉદ્ધવ શૃણુ વક્ષ્યામિ ક્ષણં તિષ્ઠ યથોચિતમ્ ।
નિગૂઢં પરમં જ્ઞાનં યત્તે મનસિ વાઞ્છિતમ્

સુદુર્લભં પુરાણેષુ વેદેષુ ગોપનીયકમ્ ।
પ્રશ્નં કુરુ મહાભાગ રાધિકાં ત્રિજગત્પ્રસૂમ્

ઇત્યુક્ત્વા સા ચ ગોપીશા સમુવાસ મુસંસદિ ।
ઉવાચ મધુરં શાન્તામુદ્ધવશ્ચાપિ રાધિકામ્

ઉદ્ધવૌવાચ
એકાકી ભવમાયાતિ યાત્યેકાકી પુનઃ પુનઃ ।
પ્રાણી કર્માનુરોધેન સ્વકર્મફલભુક્પુમાન્

કર્મણા જાયતે જન્તુઃ કર્મણૌવ પ્રલીયતે ।
સુખં દુઃખં ભયં શોકં કર્મણૈવાભિપદ્યતે

જન્તુર્ભોગાવશેષેણ ભોગં ભુઙ્ક્તે ભવેષુ ચ ।
પુનશ્ચ કર્મણો ભોગાત્સમાયાતિ ચ યાતિ ચ

રત્નાદિકં ચ યત્કિચિન્મહ્યં દત્તં ત્વયા સતિ ।
મયા સાર્ધ ન યાત્યેવ તેન મે કિં પ્રયોજનમ્

ભવાબ્થિતારણે દેવિ ભવતી તરણિર્વરા ।
કર્ણધારઃ સ્વયં કૃષ્ણઃ સર્વેષાં પારકારકઃ

કિંચિદ્યાનં દેહિ મહ્યં ભવાબ્ધિપારકારણમ્ ।
પ્રાપ્ય પ્રસાતં યાસ્યામિ મથુરાં કૃષ્મમૂલકમ્

યાં યાં કાલગતિં માતઃ સુરાણાં ચ નૃણામપિ ।
પિતૄણાં બ્રહ્મલોકસ્ય તદૂર્ધ્વસ્ય ચ તાં વદ

તામેવ દુસ્તરાં ઘોરાં તીર્ત્વા યામિ હરેઃ પદમ્ ।
એવંભૂતમુપાયં ચ દેહિ મે કમલાલયે

દૂરતો યત્પદામ્ભોજં ધ્યાયન્તે ચ દિવાનિશમ્ ।
દેવા બ્રહ્મેશશેષાદ્યાસ્ત્વં તદ્વક્ષઃ સ્થલસ્થિતા

ઉદ્ધવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા જહાસ કમલાલયા ।
વાસસા નેત્રનીરં ચ સંભાર્જ્ય તમુવાચ સા

રાધોવાચ
માધવીવચનેનૈવ કરોષિ પ્રશ્નમુદ્ધવ ।
સ્ત્રીજાતિરબલા લોકે કિં વા જ્ઞાનં દદામિ તે

શુદ્ધાં કાલગતિં વત્સ જાનાતિ ભગવાન્હરિઃ ।
બ્રહ્મ મહેશઃ શેષશ્ચ વેદાશ્ચત્વાર એવ ચ

કિંચિદ્વેદાનુસારેણ સન્તો જાનન્તિ પુત્રક ।
શ્રૂયતાં કુષ્ણવક્ત્રેણ ગોલોકે રાસમણણ઼ડલે

ગોલોકે ચાપિ વૈકુણ્ઠે બ્રહ્મલોકે ચ સાંપ્રતમ્ ।
યા ચ દૃષ્ટા કાલગતિસ્તામેવ કથયામિ તે

નૃણાં પિતૄણાં દેવાનાં બ્રહ્મલોકાદિકસ્ય ચ ।
બહિર્લોકસ્ય બ્રહ્માણ્ડાત્પાતાલાનાં ચ નિશ્ચિતમ્

દુરત્યયાં કાલગતિં યેનોપાયેન પણ્ડિતાઃ ।
નિસ્તરન્તિ બુધશ્રેષ્ઠ કથયામિ નિશામય

ભજન્તિ જગતાં નાથં કાલકાલં જગદ્ગુરુમ્ ।
નિર્ગુણં ચ નિરીહં ચ પરમાત્માનમીશ્વરમ્

સદ્યઃ પતતિ દેહોઽયં વિના યેન સદાત્મના ।
તં નિષેવ્ય કાલગતિં તરત્યેવ હિ કેવલમ્

આયુર્હરતિ સર્વેષાં પ્રાણિનાં રવિરેવ ચ ।
શ્રીહરેઃ શુદ્ધભક્તાનાં સતાં પુણ્યવતાં વિના

વિધેર્માનસિકાન્પુત્રાંશ્ચતુરઃ પશ્ય પુત્રક ।
સનકાદીન્ભાગવતાન્યેષાં ચ સુસ્થિરં વમઃ

રુદ્રાદ્યાન્વયસા નિત્યાઞ્જ્ઞાતિનાં ચ ગુરોર્ગુરૂન્ ।
બાલાનનુપનીતાંશ્ચ પઞ્ચવર્ષશિશૂન્યથા

અમ્યન્તરે મહાસ્ફીતાન્સસ્મિતાંશ્ચ દિગમ્બરાન્ ।
શ્રીકૃષ્ણધ્યાનપૂતાશ્ચ તીર્થપૂતાંશ્ચ વૈષ્ણવાન્

વેદવેદાઙ્ગશાસ્ત્રાણાં ચિન્તાહીનાન્પ્રફુલ્લિતાન્ ।
ભક્ત્યા દિવાનિશં શશ્વદ્ધરિભાવેન તત્પરાન્

બાહ્યપૂજાવિહીનાંશ્ચ પૂતાન્માનસિકાંસ્તથા ।
મૃત્યુઞ્જયાન્મહાભાગાન્કાલવ્યાલજિતસ્તથા

સનકં ચ સનન્દં ચ તૃતીયં ચ સનાતનમ્ ।
પરં સનત્કુમારં ચ યે સ્મરન્તિ ચ સર્વશઃ

તીર્થસ્નાનફલં લબ્ધ્વા મુચ્યતે કૃતપાતકાત્ ।
હરિભક્તિર્ભવેત્તેષાં હરિદાસ્યં લભન્તિ ચ

મૃકણ્ડુબાલકં પશ્ય કર્મણા ચ દ્વિજોત્તમમ્ ।
દશવર્ષાયુષં તીવ્રં જ્વલન્તં બ્રહ્મતેજસા

હરિસેવનતઃ પશ્ચાત્સપ્તકલ્પાન્તજીવિનમ્ ।
વોઢું પઞ્ચશિખં પશ્ય લોમશં ચાઽઽસુરિં તથા

સર્વકર્મવિહીનં ચ હરિસેવનતત્પરમ્ ।
શતકલ્પાયુષં ચૈવ ધ્યાયમાનં હરેઃ પદમ્

જમદગ્નેઃ સુતં પશ્ય રામં તં ચિરજીવિનમ્ ।
હનુમન્તં બલિં વ્યાસમશ્વત્થામાનમેવ ચ

વિભીષણં કૃપં વિપ્રં જામ્બવન્તં ચ ભલ્લુકમ્ ।
હરિભાવનયા ચૈતે શુદ્ધાઃ સુચિરજીવિનઃ

સિદ્ધેન્દ્રેષુ મુનીન્દ્રેષુ નરેષ્વન્યેષુ ચોદ્ધવ ।
હરિભાવનશુદ્ધાશ્ચ સર્વે તે ચિરજીવિનઃ

પ્રહ્લાદં પશ્ય દૈત્યેષુ હિરણ્યકશિપોઃ સુતમ્ ।
હરિદ્વિષો દુરન્તસ્ય હરિભાવનતત્પરમ્

ચિરાયુષં કાલજિતં પશ્યાન્યં ચાપ્યસંખ્યકમ્ ।
અનેકજન્મતપસા લબ્ધ્વા જન્મ ચ ભારતે

યે હરિં તં ન સેવન્તે તે મૂઢાઃ કૃતપાપિનઃ ।
વાસુદેવં પરિત્યજ્ય વિષયે નિરતો જનઃ

ત્યક્ત્વાઽમૃતં મહામૂઢો વિષં ભુઙ્ક્તે નિજેચ્છયા ।
કસ્ય સ્ત્રી કસ્ય વા પુત્રઃ કસ્ય વા બાન્ધવાસ્તથા

કઃ કસ્ય બન્ધુર્વિપદિ શ્રીકૃષ્ણેન વિના ભુવિ ।
તસ્માત્સન્તઃ સદા કૃષ્ણં ભજન્ત્યેવ દિવાનિશમ્

જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિહરં સર્વહરં પરમ્ ।
કાલસ્ય તરણોપાયં ભજનં પરમાત્મનઃ

આનન્દનન્દનસ્યૈવ પરિપૂર્ણતમસ્ય ચ ।
શૃણુ કાલગતિં વત્સ મદીયજ્ઞાનગોચરામ્

નરાણાં ચ પિતૄણાં ચ સુરાણાં ચાપિ બ્રહ્મણઃ ।
નાગાનાં રાક્ષસાદીનાં તત્પરેષાં ચ પુત્રક

કથયામિ નિગૂઢાર્થં સાવધાનં નિશામય ।
સર્વસ્માચ્ચ પરં સ્થાનં સર્વાધારો મહાન્વિરાટ્

યસ્ય લોમસુ વિશ્વાનિ ચાસંખ્યાનિ ચ તાનિ ચ ।
સર્વસ્માચ્ચ પરં સૂક્ષ્મં પરમાણું નિશામય

કાલારમ્ભાત્મકં સર્વમનૂરં પરમીપ્સિતમ્ ।
ચરમઃ સદ્વિશેષાણામનેકોઽસંયુતઃ સદા

પરમાણુઃ સ વિજ્ઞેયો નૃપામૈક્યભ્રમો યતઃ ।
પરમાણુદ્વયેનાણુસ્ત્રસરેણુસ્તુ તે ત્રયઃ

ત્રસરેણુત્રિકેણાપિ ત્રુટિરુક્તા મનીષિભિઃ ।
વેધસ્ત્રુટિશતેનૈવ ત્રિવેધેન લવસ્તથા

ત્રિલવેન નિમેષશ્ચ ત્રિ નિમેષેણ ચ ક્ષણઃ ।
કાષ્ઠા પઞ્ચક્ષણેનૈવ લઘુશ્ચ દશકાષ્ઠયા

લઘુપઞ્ચદશં દણ્ડસ્તત્પ્રમાણં નિશામય ।
દ્વાદશાર્ધપલોન્માનં ચતુર્ભિશ્ચતુરઙ્ગુલૈઃ

સ્વર્ણમાષૈઃ કૃતચ્છિદ્રં યાવત્પ્રસ્થજલપ્લુતમ્ ।
દણ્ડદ્વયે મુહૂર્તઃ સ્યાત્વષ્ટિદણ્ડાત્મિકા તિથિઃ

તદષ્ટભાગઃ પ્રહરઃ પ્રમાણં ચ નિરૂપણમ્ ।
ચતુર્ભિઃ પ્રહરૈ રાત્રિશ્ચતુર્ભિર્દિનમુચ્યતે

તિથિપઞ્ચદશેનૈવ પક્ષમાનં પ્રકીર્તિતમ્ ।
પક્ષદ્વયેન માસઃ સ્યાચ્છુક્લકૃષ્ણાભિધેન ચ

ઋતુર્માસદ્વયેનૈવ તત્ષટ્કેનૈવ વત્સરઃ ।
વસન્તગ્રીષ્મવર્ષાશ્ચ શરદ્ધેમન્તશીતકાઃ

વર્ષાઃ પઞ્ચવિધા જ્ઞેયાઃ કાલવિદ્ભિર્નિરૂપિતાઃ ।
સંવત્સરઃ પ્રવત્સર ઇલાવત્સર એવ ચ

અનુવત્સરો વત્સરોઽયમિતિ કાલવિદો વિદુઃ ।
અબ્દો દ્વિષટ્કમાસૈશ્ચ તન્નામ શુણુ ચોદ્ધવ

વૈશાખો જ્યેષ્ઠ આષાઢઃ શ્રાવણો ભાદ્ર એવ ચ ।
આશ્વિનઃ કાર્તિકો માર્ગઃ પૌષો માઘસ્તુ ફાલ્ગુનઃ

સૈત્રસ્તુ ચરમો જ્ઞેયો વર્ષશેષી નિરૂપિતઃ ।
વસન્તશ્ચૈત્રવૈશાખમાસયુગ્મેન કીર્તિતઃ

જ્યેષ્ઠાવાઢદ્વયેનૈવ ગ્રીષ્મસ્તુ પરિકીર્તિતઃ ।
વર્ષા શ્રાવણભદ્રે ચ હ્યાશ્વિને કાર્તિકે શરત્

માર્ગે પૌષે ચ હેમન્તઃ શિશિરો માઘફાલ્ગુને ।
અબ્દસ્તુ ચાયનૈ દ્વે વૈ ચોત્તરે દક્ષિણાયને

માઘાદિષડ્વિનિર્મિતમુત્તરાયણમીપ્સિતમ્ ।
શ્રાવણાદિમાસષટ્કં દક્ષિણાયનમેવ ચ

માઘાદાષાઢપર્યન્તં દિનં વૃદ્ધં ક્રમેણ વૈ ।
નક્તં વૃદ્ધં શ્રાવણશ્ચ પૌષપર્યન્તમેવ ચ

પ્રતિપત્પૂર્ણિમાન્તશ્ચ શુક્લપક્ષઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
પૂર્ણિમાયાઃ પ્રતિપદશ્ચામાવાસ્યાન્ત એવ ચ

કૃષ્ણપક્ષસ્તુ વિજ્ઞેયો વેદવિદ્ભિર્નિરૂપિતઃ ।
દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ ચતુર્થી પઞ્ચમી તથા

ષષ્ઠી ચ સપ્તમી ચૈવ હ્યષ્ટમી નવમી તથા ।
દશમ્યેકાદશી ચાપિ દ્વાદશી ચ ત્રયોદશી

ચતુર્દશી કુહૂર્યાવદ્દિનં તુ ગણનં સ્મૃતમ્ ।
અશ્વિની ભરણી ચાપિ કૃત્તિકા રોહિણી તથા

મૃગશિરસ્ત્થાઽઽર્દ્રા ચ નક્ષત્રે દ્વે પુનર્વસૂ ।
પુષ્યાશ્લેષે મઘા ચૈવ પૂર્વા ચોત્તરફાલ્ગુની

હસ્તચિત્રે તથા સ્વાતી વિશાખા ચાનુરાધિકા ।
જ્યેષ્ઠા મૂલં તથા જ્ઞેયા પૂર્વાષાઢોત્તરા તથા

શ્રવણાભિજિતી ચૈવ ધનિષ્ઠા ચ પ્રકીર્તિતા ।
તતઃ શતભિષા જ્ઞેય પૂર્વાભાદ્રપદા તથા

તથોત્તરા તુ વિજ્ઞેયા રેવતી ચરમા સ્મૃતા ।
અષ્ટાવિંશતિ નક્ષત્રં કલત્રં શશિનસ્તથા

ક્રમેણ તાભિઃ સાર્ધ ચ ચન્દ્રસ્તિષ્ઠતિ નિત્યશઃ ।
સપ્તવિંશતિ નક્ષત્રં કલત્રં ચ શ્રુતૌ શ્રુતમ્

અભિજિચ્છૂવણચ્છાયા તેનાષ્ટાવિંશતિઃ સ્મૃતા ।
એકદા ચ મધૌ ચન્દ્રો રોહિણ્યા વામયા સહ

રેમે દિવાનિશં નિત્યં શ્રવણા ચ ચુકોપ સા ।
છાયાં ચ દત્ત્વા ચન્દ્રાય યયૌ તાતાન્તિકં ભિયા

તતઃ પિતરમાદાય સા ચક્રે ચ વિભાગકમ્ ।
બભૂવ તેન નક્ષત્રમભિજિન્નામકં પુરા

એતચ્છ્રુત્વા કૃષ્ણમુખાચ્છતશ્રૃઙ્ગે ચ પર્વતે ।
નક્ષત્રં કથિતં વત્સ તિથ્યા ભ્રમતિ નિત્યશઃ

યોગં ચ કરણં ચૈવ મદ્વક્ત્રેણ નિશામય ।
વિષ્કમ્ભઃ પ્રીતિરાયુષ્માન્સૌભાગ્યઃ શોભનસ્તથા

અતિગણ્ડઃ સુકર્મા ચ ઘૃતિઃ શૂલસ્તથૈવ ચ ।
ગણ્ડો વૃદ્ધિર્ધ્રુવશ્ચૈવ વ્યાઘાતો હર્ષણાસ્તથા

વજ્રં સિદ્ધિર્વ્યતીપાતો વરીયાન્પરિઘઃ શિવઃ ।
સિદ્ધિઃ સાધ્યઃ શુભઃ શુક્લો બ્રહ્મેન્દ્રો વૈધૃતિસ્તથા

કીર્તિતસ્તે યોગગણઃ કરણં શ્રૂયતામિતિ ।
બવશ્ચ બાલવશ્ચૈવ કૌલવસ્તૈતિલસ્તથા

ગરશ્ચ વણિજશ્ચાપિ વિષ્ટિશ્ચ શકુનિસ્તથા ।
ચતુષ્પાચ્ચાપિ નાગશ્ચ કિંસ્તુઘ્ન ઇતિ કીર્તિતમ્

નરાણાં ચાપિ માસેન પિતૄણાં ચ દિવાનિશમ્ ।
શુક્લે ચાપિ દિનં તેષાં કૃષ્ણે નક્તં પ્રકીર્તિતમ્

વત્સરેણ નારાણાં ચ સુરાણાં ચ દિવાનિશમ્ ।
દિનં તેષામુત્તરે ચ નક્તં ચ દક્ષિણાયને

મન્વન્તરં તુ દિવ્યાનાં યુગાનામેકસપ્તતિઃ ।
મનોરાયુઃ પરિમિતં શક્રસ્યાઽઽયુઃ પ્રકીર્તિતમ્

પઞ્ચવિંશત્સહસ્રં ચ તથા પઞ્ચશતં પરમ્ ।
તત્ર સૂર્યગતિર્નાસ્તિ શક્રપાતાનુસારતઃ

દિવાનિશં ચ જાનન્તિ બ્રહ્મલોકનિવાસિનઃ ।
દણ્ડદ્વયં નરપલં શક્રપાતેન તત્પલમ્

એવં ત્રિશદ્દિનેનૈવ ધાતુર્માસઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
અબ્દો દ્વાદશભિર્માસૈરેવં તસ્ય શતાયુષઃ

બ્રહ્મણઃ પતનેનૈવ નિમેષાચ્છ્રીહરેરપિ ।
ધાતુઃ પાતાનુસારેણ વૈકુણ્ઠે ન દિવાનિશમ્

તત્ર સૂર્યગતિર્નાસ્તિ ચૈવં ગોલોકતઃ સ્મૃતમ્ ।
વૈકુણ્ઠવાસિનઃ સર્વે ન વૈ જાનન્ત્યહર્નિશમ્

ચન્દ્રસ્યાપિ ગ્રહાણાં ચ ગતિર્નાસ્તિ ચ તત્ર વૈ ।
ચક્રં નૈવ ભ્રમત્યેવ રાશીનામિચ્છયા હરેઃ

દિનં ચ તેજસા દીપ્તં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
નક્તં તેજોવિહીનં ચ હરૌ ચ મન્દિરં ગતે

એવં કાલગતિસ્તત્ર વિષ્ણુલોકેઽસ્તિ સંતતમ્ ।
કાલસ્વરૂપો ભગવાન્પરમાત્મા નિરાકૃતિઃ

ચન્દ્રસૂર્યગતિર્નાસ્ચિ પાતાલેષુ ચ સપ્તષુ ।
,દ્વાસિનશ્ચ જાનન્તિ શઙ્કન્તે ન દિવાનિશમ્

દિને ચ મૂર્ધ્નિનાગાનાં મણિર્જ્વલતિ નિત્યશઃ ।
સંધ્યાયાં દીપ્તમગ્નિશ્ચ રાત્રિશ્ચ તમસાઽઽવૃતા

કાલં તામ્રીપ્રમાણેન જાનન્તિ તન્નિવાસિનઃ ।
યથા ભુવિ તથા તત્ર પરિમાણં પ્રકીર્તિતમ્

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચેતિ ચતુર્યુગમ્ ।
દિવ્યૈર્દ્વાદશસાહસ્રૈર્વત્સરૈશ્ચાપિ તન્મિતમ્

અષ્ટૌ શતાન્યપ્યધિકં સહસ્રાણાં ચતુષ્ટયમ્ ।
દિવ્યૈર્વર્ષૈઃ કૃતયુગં કાલવિદ્ભિર્નિરૂપિતમ્

અષ્ટાવિંશત્સહસ્રાણ્યપ્યધિકં પરિમાણકમ્ ।
લક્ષાણાં ચ સપ્તદશં નૃમાનં પરિકીન્તિતમ્

અધિકં ષટ્શતાન્યેવ સહસ્રાણાં ત્રયં તથા ।
દિવ્યૈર્વર્ષૈશ્ચ ત્રેતેતિ વત્સ કાલવિદો વિદુઃ

ષણ્ણવતિસહસ્રાણિ લક્ષૈર્દ્વાદશભિઃ સહ ।
નૃણાં વર્ષૈશ્ચ ત્રેતેતિ કાલવિદ્ભિઃ પ્રકીર્તિતઃ

ચતુષ્ટયં શતાનાં ચાપ્યધિકં દ્વિસહસ્રકમ્ ।
વર્ષ દિવ્યં દ્વાપરં ચ કાલજ્ઞૈઃ પરિકીર્તિતમ્

ચતુઃષષ્ટિસહસ્રાણિ લક્ષૈરષ્ટભિરેવ ચ ।
નૃણાં વર્ષૈર્દ્વાપરં ચ કાલજ્ઞૈઃ પરિકીર્તિતમ્

અધિકં દ્વિશતં ચૈવ દિવ્યં વર્ષસહસ્રકમ્ ।
એવંમિતં કલિયુગં વત્સ પ્રાજ્ઞૈર્નિરૂપિતમ્

દ્વાત્રિંશચ્ચ સહસ્રં ચ ચતુર્લક્ષં નૃમાનકમ્ ।
વર્ષ ચેતિ કલિયુગે ચકાર કાલકોવિદઃ

લક્ષૈર્દ્વિચત્વારિંશદ્ભિઃ સહ વિંશત્સહસ્રકૈઃ ।
નૃમાનવર્ષૈઃ કાલજ્ઞૈર્વ્યક્તમેવ ચતુર્યુગમ્

ઇતિ તે કથિતં વત્સ કાલસંખ્યાનિરૂપણમ્ ।
યથાશ્રુતં યથાજ્ઞાનં ગચ્છ વત્સ હરેઃ પુરમ્

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મઓ મહાઓ શ્રીકૃષ્ણજન્મખઓ ઉત્તઓ નારદનાઓ રાધોદ્વવસંઓ
કાલનિરૂપણં નામ ષણ્ણ્વતિતમોઽધ્યાયઃ