બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.87

અથ સપ્તાશીતિતમોધ્યાયઃ
નન્દ ઉવાચ
ત્વાં જ્ઞાતું નહિ શક્તાશ્ચ વેદા વેદપ્રભું સ્વયમ્ ।
સુરા બ્રહ્મેશસેષાદ્યા મુનિસિદ્ધાદયસ્તથા

કો ભવાનિતિ વિજ્ઞાતું પરં કૌતૂહલં મમ ।
તત્સર્વ સ્વાત્મયાથાર્થ્યં નિર્જને કથય પ્રભો

નારાયણ ઉવાચ
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર કૃષ્ણં દ્રષ્ટું મુનીશ્વરાઃ ।
આજગ્મુઃ સહસા વત્સ જ્વલન્તો બ્રહ્મતેજસા

પુલહશ્ચ પુલસ્ત્યશ્ચ ક્રતુશ્ચ ભૃગુરઙ્ગિરાઃ ।
પ્રચેતાશ્ચ વસિષ્ઠશ્ચ દુર્વાસાઃ કણ્વ એવ ચ

કાત્યાયનઃ પાણિનિશ્ચ કણાદો ગૌતમસ્તથા ।
સનકશ્ચ સનન્દશ્ચ દૃતીયશ્ચ સનાતનઃ

કપિલશ્ચાઽઽસુરિશ્ચૈવ વાયુઃ પઞ્ચશિખસ્તથા ।
વિશ્વામિત્રો વાલ્મીકિશ્ચ કશ્યપશ્ચ પરાશરઃ

વિભાણ્ડકો મરીચિશ્ચ શુક્રૌઽત્રિશ્ચ બૃહસ્પતિઃ ।
ગાર્ગ્યશ્યાપિ તથા વાત્સ્યો વ્યાસશ્ચ જૈમિનિસ્તથા

મિતવાગૃષ્યશૃઙ્ગશ્ચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ શુકસ્તથા ।
સૌભરિઃ શુદ્ધજટિલો ભરદ્વાજઃ સુભદ્રકઃ

માર્કણ્ડેયો લોમશશ્ચ આસુરિશ્ચ વિટઙ્કણઃ ।
અષ્ટાવક્ર શતાનન્દો વામદેશ્ચ ભાસુરિઃ

સંવર્તશ્ચાપ્યુતથ્યશ્ચ નરોઽહં ચાપિ નારદ ।
જાબાલિઃ પર્શુરામશ્ચાપ્યગસ્ત્યઃ પૈલ એવ ચ

યુધામન્યુર્ગૌ રમુખોઽપ્યુપમન્યુઃ શ્રૃતશ્રવાઃ ।
મૈત્રેયશ્ચ્યવનશ્ચૈવ વરરુચ્યર્ષિરેવ ચ

તાન્દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય નમસ્કૃત્ય પુટાઞ્જલિઃ ।
સિંહાસનેષુ રમ્યેષુ વાસયામાસ સાદરમ્

પૂજયામાસ વિધિવત્કુશલપ્રશ્નપૂર્વકમ્ ।
પરસ્પરં ચ સંભાષ્ય મધ્યે કૃષ્ણ ઉવાસ સઃ

એતસ્મિન્નન્તરે કૃષ્ણસ્તેજોરાશિં દદર્શ સઃ ।
દદુશુસ્તે ચ મુનયોઽપ્યાકાશે ચ સમુજ્જ્વલમ્

તેજસોઽભ્યન્તરે વત્સ કુમારં કનકપ્રભામ્ ।
યથૈવ પઞ્ચવર્ષીયં નગ્નં બાલકમીપ્સિતમ્

આવિર્બભૂવ સહસા સમામધ્યે ચ નારદ ।
ઉત્તિષ્ટમાનં સહસા તં દૃષ્ટ્વા મુનપુંગવાઃ

પ્રણેમુર્મુનયઃ સર્વે શૌરિશ્ચ પ્રણનામ તમ્ ।
સસ્મિતં સ્નિગ્ધનેત્રં ચકૃત્વા યુક્તિં ચ સાદરમ્

સ સર્વાનાશિષં કૃત્વા સમુવાસ ચ સંસદિ ।
ઉવાચ તાંશ્ચ શૌરિં ચ ભગવન્તં સનાતનમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
ભદ્રં વો મુનયઃ શશ્વત્તપસાં ફલમીપ્સિતમ્ ।
કૃષ્ણસ્ય કુશલપ્રશ્નં સિવબીજસ્ય નિષ્ફલમ્

સાંપ્રતં કુશુલં વશ્ચ દર્શનં પરમાત્મનઃ ।
ભક્તાનુરોધાદ્દેહસ્ય પરસ્ય પ્રકૃતેરપિ

નિર્ગુણાસ્ય નિરીહસ્ય સર્વબીજસ્ય તેયસા ।
ભારાવતરણાયૈવ ચાઽઽવિર્ભૂતસ્ય સાંપ્રતમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
શરીરધારિણશ્ચાપિ કુશલપ્રશ્નમીપ્સિતમ્ ।
તત્કથં કુશલપ્રશ્નં મયિ વિપ્ર ન વિદ્યતે

સનત્કુમાર ઉવાચ
શરીરે પ્રાકૃતે નાથ સંતતં ચ શુભાશુભમ્ ।
નિત્યદેહે ક્ષેમબીજે શિવપ્રશ્નમનર્થકમ્

શ્રીભગવાનુવાચ
યો યો વિગ્રહધારી ચ સ ચ પ્રાકૃતિકઃ સ્મૃતાઃ ।
દેહો ન વિદ્યતે વિપ્ર તાં નિત્યાં પ્રાકૃતિં વિના

સનત્કુમાર ઉવાચ
રક્તબિન્દૂદ્ભવા દેહાસ્તે ચ પ્રાકૃતિકા સ્મૃતાઃ ।
કથં પ્રકૃતિનાથસ્ય બીજસ્ય પ્રાકૃતં વપુઃ

સર્વબીજસ્ય સર્વાદિર્ભવાંશ્ચ ભગવાન્સ્વયમ્ ।
સર્વેષામવતારણાં પ્રધાનં બીજમવ્યયમ્

કૃત્વા વદન્તિ વેદાશ્ચ નિત્યં સત્યં સનાતનમ્ ।
જ્યોતિઃસ્વરૂપં પ્રધાનં બીજમવ્યયમ્

માયયા સગુણં ચૈવ માયેશં નિર્ગુણં પરમ્ ।
પ્રવદન્તિ ચ વેદાઙ્ગાસ્તથા વેદવિદઃ પ્રભો

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
સંપ્રતં વાસુદેવોઽહં રક્તપીર્યાશ્રિતં વપુઃ ।
કથં ન પ્રકૃતો વિપ્ર શિવપ્રશ્નમભીપ્સિતમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
વાસુઃ સર્વનિવાસશ્ચ વિશ્વાનિ યસ્ય લોમસુ ।
તસ્ય દેવઃ પરં બ્રહ્મ વાસુદેવ ઇતીરિતઃ

વાસુદેવેતિ તન્નામ વેદેષુ ચ ચતુર્ષુ ચ ।
પુરાણેષ્વિતિહાસેષુ યાત્રાદિષુ ચ દૃશ્યતે

રક્તવીર્યાશ્રિતો દેહઃ ક્વ તે વેદે નિરૂપિતઃ ।
સાક્ષિણો મુનયશ્ચૈવ ધર્મઃ સર્વત્ર એવ ચ

સાક્ષિણો મમ વેદાશ્ચ રવિચન્દૌ ચ સંપ્રતમ્

ભૃગુરુવાચ
સત્યં વદસિ ત્વમેવ વૈષ્ણવાગ્રણીઃ ।
સ્વાગતં કુશલં શશ્વત્કિંનિમિત્તમિહાઽઽગતઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
શ્રૂયતાં મુનયઃ સર્વે શ્રૂયતાં કૃષ્ણ સાંપ્રતમ્ ।
અહો યેન નિમિત્તેન ચાતિશીઘ્રમિહાઽઽગતઃ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
ભગવન્મર્વધર્મજ્ઞ કિંનિમિત્તમિહાઽઽગતઃ ।
સર્વં જાનાસિ સર્વજ્ઞ ત્વમેવ વિદુષાં વરઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ
ધન્યોઽસિ ભગવઞ્છશ્વન્માન્યોઽસિ જગતામપિ ।
સર્વેશ્વરેશ્વરોઽસિ ત્વં તત્પરો નાસ્તિ વિશ્વતઃ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
યજ્ઞાનાં ચ વ્રતાનાં ચ તપસ્યાનાં દ્વિજેશ્વર।
સતતં ફલદાતાઽહં દક્ષિણાભિઃ સહેતિ ય

ઇતિ શ્રુત્વા કુમારશ્ચ જવેન પ્રયયૌ વને ।
મત્વાઽઽશ્ચર્ય ચ વચનં વારયામાસ તેઽપિતમ્

ઋષય ઊચુઃ
હે સિદ્ધેન્દ્ર મહાભાગ કુમાર કરુણામય ।
કા શઙ્કિતકથા પ્રોક્તા ભગવત્કૃષ્ણસંનિધૌ

કિં પુત્ર દૃષ્ટમાશ્ચર્ય શ્રુતં કિમપિ કુત્રચિત્ ।
અતીવ કૃત્વા વિસ્તીર્ણમસ્માકં વક્તુમર્હસિ

એત સ્મિન્ન્નતરે બ્રહ્મા પાર્વત્યા સહ શંકરઃ ।
અનન્તશ્ચાપિ ધર્મશ્ચ શ્રીસૂર્યશ્ચ નિશાકરઃ

આદિત્યા વસવો રુદ્રા દિક્પાલાદ્યાશ્ચ દેવતાઃ ।
શ્રીકૃષ્ણઃ સહસોત્થાય સંભાધ્ય ચપૃથક્પૃથકુ

મધુપર્કાદિકં દત્ત્વા પૂજયામાસ ભક્તિતઃ ।
પ્રણેસુરૃષયઃ સર્વે શેષં શંભું વિધિં શિવામ્

પરસ્પરં ચ સંભાષા બભૂવ દ્વિજદેવયોઃ ।
સમુવાસાઽઽસને મધ્યે કુમારઃ કનકપ્રભઃ ॥
કથાં કથિતુમારેભે સંસદિ દ્વિજદેવયોઃ

મયા ગતશ્ચ ગોલોકો ન દૃષ્ટો રાધિકાપતિઃ ।
તતો ગતં ચ વૈકુણ્ઠં તત્ર નાસ્તિ ચતુર્ભુજઃ

તતો ગતશ્ચ ક્ષીરોદસ્તત્ર નાસ્તિ હરિઃ સ્વયમ્ ।
પરિશ્રાન્તો વિષણ્ણશ્ચ સ્નાતં ક્ષીરોદધેસ્તટે

વિસ્તીર્ણવાલુકામધ્યે કચ્છપઃ શતયોજનઃ ।
ભીતશ્ચ કમ્પિતસ્તત્ર દૃષ્ટો દુઃખી ચ શુષ્કિતઃ

નિઃસારિતો રાઘવેણ મીનેન ચ મહાત્મના ।
ધન્યોઽસીતિ મયોક્તશ્ચ નાહં ધન્ય ઉવાચ સઃ

ક્ષીરોદઃ સાગરો ધન્યો જન્તવો યત્ર મદ્વિધાઃ ।
મત્તો મહત્તરાશ્ચાપિ હ્યસંખ્યાશ્ચ મહામુને

ભવાન્ધન્યોઽસ્તિ ક્ષીરોદ તેનોક્તો નાહમેવ ચ ।
ધન્યા વસુંધરા દેવી યત્રૈવ સપ્તસાગરાઃ

ધન્યાઽસિ વસુધેત્યુક્તા નાહમેવેત્યુવાચ સા ।
ધન્યોઽનન્તો મમાઽઽધારઃ કૃષ્ણાંશો નાગરાડ્વિભુઃ

મહસ્રમૂર્ધ્ના મધ્યેઽહં મૂર્ધ્નિ શૂર્પે ચ સર્ષપઃ ।
ધન્યોઽસિ શેષેત્યુક્તોઽયં ધન્યો નાહમુવાચ વૈ

ધન્યઃ કૂર્મો મમાઽઽધારો ગચ્છ તત્રૈવ વૈ મુને ।
ધન્યોઽસિ કૂર્મેત્યુક્તોઽયં નારં ધન્યોઽસ્મિ વૈ મુને

વાયુના ધાર્યમાણોઽહં મત્તો ધન્યતમશ્ચ સઃ ।
ધન્યોઽસીત્યુક્તઃ પવનો ધન્યો નાહમુવાચ સઃ

ધન્યશ્ચ ભગવાન્બ્રહ્મા વિધાતા જગતામપિ ।
ધન્યોઽસિ તત્ર ધાતા ચ ધન્યો નાહમુવાચસઃ

ધન્યો મહેશ્વરો દેવો યોગીન્દ્રાણાં ગુરોર્ગુરુઃ ।
સર્વારાધ્યઃ સર્વપૂજ્યો ધર્મરૂપઃ સનાતનઃ

કાલકાલશ્ચ સંહર્તા સ્વયં મૃત્યુંજયઃ પ્રભુઃ ।
ધન્યોઽસિ તત્ર શંભુશ્ચ ધન્યો નાહમુવાચ સઃ

સર્વાદૌ પૂજનં યસ્ય જ્ઞાનિનાં ચ ગુરોર્ગુરુઃ ।
ધન્યો ગણેશ્વરો દેવો દેવાનાં પ્રવરઃ પરઃ

સિદ્ધેન્દ્રેષુ મુનીન્દ્રેષુ દેવેન્દ્રેષુ શ્રુતૌ શ્રુતમ્ ।
યોગીન્દ્રેષુ ચ પ્રાજ્ઞેષુ ન ગણેશાત્પરઃ પુમાન્

નિમ્નગાસુ યથા ગઙગા તીર્થેષુ પુષ્કરં યથા ।
વેદપ્રણિહિતો ધર્મો હ્યધર્મસ્તદ્વિપર્યયઃ

વેદો નારાયણઃ સાક્ષાદ્વયં પૂજ્યા વ્યવસ્થયા ।
તસ્માચ્છાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ પુરાણાનિ ચ સન્તિ વૈ

યસ્માન્નિરૂપિતો ધર્મશ્ચેતિહાસશ્ચ સંહિતા ।
તસ્માદ્ધન્યાશ્ચ તે વેદા વદન્ત્યત્ર મનીષિણાઃ

યૂયં ધન્યાશ્ચ માન્યાશ્ચેત્યુક્તા વેદા મયા તતઃ ।
ઊયુસ્તે ન વયં ધન્યા યજ્ઞસંઘશ્ય સાંપ્રતમ્

વયં વ્યવસ્થાકર્તારો યજ્ઞૌઘઃ ફલદઃ સ્વયમ્ ।
તસ્માદ્ધન્યઃ સ એવાપિ ગચ્છ ગચ્છ મહામુને

ધન્યોઽસિ યજ્ઞસંઘોઽસીત્યુક્તસ્તત્ર મયા વિભો ।
ઊચુસ્તે ન વયં ધન્યા ધન્યં કર્મ શુભં મુને

શુભકર્માસિ ધન્યં ત્વં નાહં ધન્યમુવાચ તત્ ।
કર્મણાં ફલદાતા યઃ કર્મહેતુશ્ચ સાંપ્રતમ્

ધાતુર્વિધાતા ભગવાન્સર્વાદિઃ સર્વકારકઃ ।
શ્રીકૃષ્ણઃ પરમાત્મા ચ ધન્યો માન્યશ્ચનિશ્ચિતમ્

ધર્માલયં તતો ગત્વા ન દુષ્ટ્વા જગદીશ્વરમ્ ।
મથુરામાગતો દ્રષ્ટું પરિપૂર્ણતમ્ પ્રભુમ્

યજ્ઞાનાં તપસાં ચૈવ વ્રતાનાં શુભકર્મણામ્ ।
ઈશ્વરં ફલદાતારં પરમાત્માનમેવ ચ

કારણં કારણાનાં ચ બ્રહ્માદીનાં પુરઃસરમ્ ।
ધન્યોઽસીતિ મયોક્તશ્ચ દક્ષિણાભિઃ સહેતિ ચ

ઇત્યુક્તેન ભગવતા કથિતં સર્વકારણમ્ ।
દક્ષિણાભિશ્ચ ફલદો હતયજ્ઞો ઙ્યદક્ષિણાઃ

દક્ષિણા વિપ્રમુદ્દિશ્ય તત્કાલે તુ ન દીયતે ।
એકરાત્રે વ્યતીતે તુ તદ્દાનં દ્વિગુણં ભવેત્

માસે શતગુણં પ્રોક્તં દ્વિમાસે તુ સહસ્રકમ્ ।
સંવત્સરે વ્યતીતે તુ સ દાતા નરકં વ્રજેત્

વર્ષાણાં ચ સહસ્રં ચ મૂત્રકુણ્ડે નિપત્ય ચ ।
તતશ્ચાણણ઼ડાલતાં યાતિ વ્યાધિયુક્તશ્ચ પાતકી

દાત્રા ન દીયતે દાનં ગ્રહીત્રા ચેન્ન ગૃહ્યતે ।
ઉભૌ તૌ નરકં પ્રાપ્તૌ વર્ષાણાં ચ સહસ્રકમ્

યજમાનશ્ચ ચાણ્ડાલો બ્રહ્મણસ્તત્પુરોહિતઃ ।
વ્યાધિયુક્તાવુભૌ તૌ ચ પાપિનૌ કર્મણઃ ફલાત્

સર્વે દેવાશ્ચ મુનયો જહસુર્વિસ્મયં યયુઃ ।
વિસ્મયં ચ યયૌ નન્દસ્તત્યાજ પુત્રભાવકમ્

રુરોદ ચ સભામધ્યે લજ્જાહીનઃ શુચાઽઽકુલઃ ।
ત્યજ મૌહમિતીત્યુક્ત્વા બોધયામાસ પાર્વતી

નન્દ ઉવાચ
અમૂલ્યરત્નં માણિક્યં યથા કુજન્મનો ગૃહે ।
સ્થિતં તેન ચ દેવેશ તથાઽહં વઞ્ચિતઃ પ્રભો

મમાપરાધં ભગવાન્ ક્ષમસ્વ પ્રકૃતેઃ પર ।
યાસ્યામિ ન પુનર્ગેહં ગોકુલં યમુનાતટમ્

વૃન્દાવનં તથાઽઽવાસં ક્રીડાવાસં ગદાગ્રજ ।
તત્સર્વં ચ યશોદાયા ગોપિકાન્તિકમેવ ચ

કિં બ્રવીમિ યશોદાં ય પ્રેયસીં રાધિકામપિ ।
પ્રેમપાત્રં ચ બાલૌઘં વદ ભોઃ કથયામિ કિમ્

ઇત્યુક્ત્વા ચ સભામધ્યે મર્ચ્છાં સંપ્રાપ નારદ ।
ક્રોડે કૃત્વા જગન્નાથો બોધયામાસ તત્ક્ષણમ્

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મઓ મહાઓ શ્રીકૃષ્ણજન્મખઓ ઉત્તઓ નારદનાઓ ભગવન્નન્દસંઓ
સપ્તાશીતિતમોઽધ્યાયઃ