બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.73

અથ ત્રિસપ્તતિતમોધ્યાયઃ
નારાયણ ઉવાચ
અથ કૃષ્ણશ્ચ સાનન્દં નન્દં તં પિતરં બલઃ ।
બોધયામાસ શોકાર્તં દિવ્યૈરાધ્યાત્મિકાદિભિઃ

ઉચ્ચૈ રુદન્તં નિશ્ચેષ્ટં પુત્રવિચ્ચેદકાતરમ્ ।
દત્ત્વા તસ્મૈ મણિશ્રેષ્ઠમિત્યુવાચ જગત્પતિઃ

શ્રીભગવાનુવાચ
નિબોધ નન્દ સાનન્દં ત્યજ શોકં મુદં લભ ।
જ્ઞાનં ગૃહાણ મદ્દત્તં યદ્દતં બ્રહ્મણે પુરા

યદ્યદ્દત્તં ચ શોષાય ગણેશાયેશ્વરાય ચ ।
દિનેશાય મુનીશાય યોગીશાય ચ પુષ્કરે

કઃકસ્ય પુત્રઃ કસ્તાતઃ કા માતા કસ્યચિત્કુતઃ।
આયાન્તિ યાન્તિ સંસારં પરં સ્વકૃતકર્મણા

કર્માનુસારાજ્જન્તુશ્ચ જાયતે સ્થાનભેદતઃ ।
કર્મણા કોઽપિ જન્તુશ્ચ યોગીન્દ્રાણાં નૃપસ્ત્રિયામ્

દ્વિજાપત્ન્યાં ક્ષત્રિયાણાં વૈશ્યાયાં શૂદ્રયોનિષુ ।
તિર્યગ્યોનિષુ કશ્ચિચ્ચ કશ્ચિત્પશ્વાદિયોનિષુ

મમૈવ માયયા સર્વે સાનન્દા વિષયેષુ ચ ।
દેહત્યામે વિષણ્ણાશ્ચ વિચ્છેદે બાન્ધવસ્ય ચ

પ્રજાભૂમિધનાદીનાં વિચ્છેદો મરણાધિકઃ ।
નિત્યં ભવતિ મૂઢશ્ચ ન ચ વિદ્વાઞ્છુચા યુતઃ

મદ્ભક્તો ભક્તિયુક્તશ્ચ મદ્યાજી વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
મન્મન્ત્રોપાસકશ્ચૈવ મત્સેવાનિરતઃ શુચિઃ

મદ્ભયાદ્વાતિ વાતોઽયં રવિર્ભાતિ ચ નિત્યશઃ ।
ભાતિ ચન્દ્રો મહેન્દ્રશ્ચ કાલભેદે ચ વર્ષતિ

વહ્નિર્વહતિ મૃત્યુશ્ચ ચરત્યેવ હિ જન્તુષુ ।
બિભર્તિ વૃક્ષઃ કાલેન પુષ્પાપિ ચ ફલાનિ ચ

નિરાધારશ્ચ વાયુશ્ચ વાય્વાધારશ્ચ કચ્ચિપઃ ।
શેષશ્ચ કચ્છપાધારઃ શેષાધારશ્ચ પર્વતઃ

તદાધારાશ્ચ પાતાલાઃ સપ્ત એવ હિ પઙ્ક્તિતઃ ।
નિશ્ચલં ચ જલં તસ્માજ્જલસ્થા ચ વસુંધરા

સપ્તસ્વર્ગ ધરાધારં જ્યોતિશ્ચકં ગ્રહાશ્રયમ્ ।
નિરાધારશ્ચ વૈકુણ્ઠો બ્રહ્માણ્ડેમ્યઃ પરો વરઃ

તત્પરશ્ચાપિ ગોલોકઃ પઞ્ચાશત્કો ટિયોજનાત્ ।
ઊર્ધ્વ નિરાશ્રયશ્ચાપિ રત્નસારવિનિર્મિતઃ

સપ્તદ્વારઃ સપ્તસારઃ પરિખાસપ્તસંયુતઃ ।
લક્ષપ્રાકારયુક્તશ્ચ નદ્યા વિરજયા યુતઃ

વેષ્ટિતો રત્નશૈલેન શતશૃઙ્ગેણ ચારુણા ।
યોજનાયુતમાનં ચ યસ્યૈકં શૃઙ્ગમુજ્જ્વલમ્

શતકોટિયોજનશ્ચ શૈલ ઉચ્છ્રિત એવ ચ ।
દૈર્ધ્યં તસ્ય શતગુણં પ્રસ્થં ચ લક્ષયોજનમ્

યોજનાયુતવિસ્તીર્ણસ્તત્રૈવ રાસમણ્ડલઃ ।
અમૂલ્યરત્નનિર્માણો વર્તુલશ્ચન્દ્રબિમ્બવતુ

પારિજાતવનેનૈવ પુષ્પિતેન ચ વેવ્ટિતઃ ।
કલ્પવૃક્ષસહસ્રેણ પુષ્પોદ્યાનશતેન ચ

નાનાવિધૈઃ પુષ્પવૃક્ષૈઃ પુષ્પિતેન ચ ચારુણા ।
ત્રિકોટિરત્નભવનો ગોપીલક્ષૈશ્ચ રક્ષિતઃ

રત્નપ્રદીપયુક્તશ્ચ રત્નતલ્પસમન્વિતઃ ।
નાનાભોગસમાયુક્તો સધુવાપીશતૈર્વૃતઃ

પીયૂષવાપીયુક્તશ્ચ કામભોગસમન્વિતઃ ।
ગોલોકગૃહસંખ્યાનવર્ણને વા વિશારદઃ

ન કોઽપિ વેદ વિદ્વાન્વા વેદવિદ્વાન્વ્રજેશ્વરઃ ।
અમૂલ્યરત્નનિર્માણભવનાનાં ત્રિકોટિભિઃ

શોભિતં સુન્દરં રમ્યં રાધાશિવિરમુત્તમમ્ ।
અમૂલ્યરત્નકલશૈરુજ્જ્વલં રત્નદર્પણૈઃ

અસૂલ્યરત્નસ્તમભાનાં રાજિભિશ્ચ વિરાજિતમ્ ।
નાનાચિત્રવિચિત્રૈશ્ચ ચિત્રિતં શ્વેતચામરૈઃ

માણિક્યમુક્તાસંસક્તં હીરાવારસમન્વિતમ્ ।
રત્નપ્રદીપસંસક્તં રત્નસોપાનસુન્દરમ્

અમૂલ્યરત્નપત્રૈશ્ચ તલ્પરાજિવિરાજિતમ્ ।
અમૂલ્યરત્નચિત્રૈશ્ચ ત્રિભિશ્ચિત્રવિચિત્રિતૈઃ

તિસૃભિઃ પરિખાભિશ્ચ ત્રિભિર્દ્વારૈશ્ચ દુર્ગમૈઃ ।
યુક્તં ષોડશકક્ષાભિઃ પ્રતિદ્વારેષુ વાઽન્તરમ્

ગોપીષોડશલક્ષૈશ્ચ સંનિયુક્તૈરિતસ્તતઃ ।
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનૈ રત્નભૂષણભૂષિતૈઃ

તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભૈઃ શતચન્દ્રસમન્વિતૈઃ ।
રાધિકારિંકરીવર્ગૈર્યુક્તમભ્યન્તરં વરમ્

અમૂલ્યરત્નનિર્માણપ્રઙ્ગણં સુમનોહરમ્ ।
અમૂલ્યરત્નસ્તમ્ભાનાં સમૂરૈશ્ચ સુશોભિતમ્

રત્નમઙ્ગલકુમ્ભૈશ્ચ ફલપલ્લવસંયુતૈઃ ।
સંયુતં રત્નવેદીભિર્મુક્તા યુક્તાભિરીપ્સિતમ્

અમૂલ્યરત્નમુકુરૈઃ શોભિતં સુન્દરૈરહો ।
અમૂલ્યરત્નનિર્માણં ભવનાનાં વરં ગૃહમ્

રત્નસિંહાસનસ્થા ચ ગોપીલક્ષૈશ્ચ સેવિતા ।
કોટિપૂર્ણેન્દુશોભાઢ્યા શ્વેતચમ્પકસંનિભા

અમૂલ્યરત્નનિર્માણભૂષણૈશ્ચ વિભૂષિતા ।
અમૂલ્યરત્નવસના બિભ્રતી રત્નદર્પણમ્

રત્નપદ્મં ચ રુચિરં સવ્યદક્ષિણહસ્તતઃ ।
દાડિમ્બકુસુમાકારં સિન્દૂરં સુમનોહરમ્

સુશોભિતં સૃગમદૈરિષ્ટૈશ્ચન્દનબિન્દુભિઃ ।
દધતી કબરીભારં માલતીમલ્યમણ્ડિતમ્

રચિતં વામભગેન મુનીન્દ્રાણાં મનોહરમ્ ।
એવંભૂતં (તા) તત્ર રાધા ગોપીભિઃ પરિસેવિતા

શ્વેતચામરહસ્તાભિસ્તત્તુલ્યાભિશ્ચ સર્વતઃ ।
અમૂલ્યરત્નનિર્માણૈર્ભૂષિતાભિશ્ચ ભૂષણૈઃ

મત્પ્રાણાધિષ્ઠાતૃદેવી દેવીનાં પ્રવરા વરા ।
સુદામ્નઃ સા ચ શાપેન વૃષભાનસુતાઽધુના

શતાબ્દિકો હિ વિચ્છેદો ભવિષ્યતિ મયા સહ ।
તેન ભારાવતરણં કરિષ્યસિ ભુવઃ પિતઃ

તદા યાસ્યામિ ગોલોકં તયા સાર્ધં સુનિશ્ચતમ્ ।
ત્વયા યશોદયા ચાઽપિ ગોબૈર્ગોપીભિરેવ ચ

વૃષભાનેન તત્પત્ન્યા કલાવત્યા ચ બાન્ધવૈઃ ।
એવં ચ નન્દં સાનન્દં યશોદાં કથયિષ્યસિ

ત્યજ શોક્રં મહાભાગ વ્રજૈઃ સાર્ધં વ્રજં વ્રજ ।
અહમાત્મા ચ સાક્ષી ચ નિર્લિપ્તઃ સર્વજીવિષુ

જીવો મત્પ્રતિબિમ્બશ્ચ ઇત્યેવં સર્વસંમતમ્ ।
પ્રકૃતિર્મદ્વિકારા ચ સાઽપ્યહં પ્રકૃતિઃ સ્વયમ્

યથા દુગ્ધે ચ ધાવલ્યં ન તર્યોર્ભૈદ એવ ચ ।
યથા જલે તથા શૈત્યં યથા વહ્નૌ ચ દાહિકા

યથાઽઽકાશે તથા શબ્દો ભૂમૌ ગન્ધો યથા નૃપ ।
યથા શોભા ચ ચન્દ્રે ચ યથા દિનકરે પ્રભા

યથા દીવસ્તથાઽઽત્માહં તથૈવ રાધયા સહ ।
ત્યજ ત્વં ગોપિકાબુદ્ધિં રાધાયાં મયિ પુત્રતામ્

અહં સર્વસ્ય પ્રભાવઃ સા ચ પ્રકૃતિનીશ્વરી ।
શ્રૂયતાં નન્દ સાનન્દં મદ્વિભૂતિં સુખાવહામ્

પુરા યા કથિતા તાત બ્રહ્મણે વ્યક્તજન્મને ।
કૃષ્ણોઽહં દેવતાનાં ચ ગોલોકે દ્વિભુજઃ સ્વયમ્

ચતુર્ભુજોઽહં વૈકુણ્ઠે શિવલોકે શિવઃ સ્વયમ્ ।
બ્રહ્મલોકે ચ બ્રહ્માઽહં સૂયસ્તેજસ્વિનામહમ્

પવિત્રાણામહં વહ્નિર્જલમેવ દ્રવેષુ ચ ।
ઇન્દ્રિયાણાં મનશ્ચાસ્મિ સમીરઃ શીઘ્રગામિનામ્

યમોઽહં દણ્ડકર્ત ણાં કાલઃ કલયતામહમ્ ।
અક્ષરાણામકારોઽસ્મિ સામ્નાં ચ સામ એવ ચ

ઇન્દ્રશ્ચતુર્દશેન્દ્રેષુ કુબેરો ધનિનામહમ્ ।
ઈશાનોઽહં દિમીશાનાં વ્યાપકાનાં નભસ્તથા

સર્વાન્તરાત્મા જીવેષુ બ્રાહ્મણશ્ચાઽઽશ્રમેષુ ચ ।
ધનાનાં ચ રત્નમહમમૂલ્યં સર્વદુર્લભમ્

તૈજસાનાં સુવર્ણોઽહં મણીનાં કૌસ્તુભઃ સ્વયમ્ ।
વૈષ્ણવાનાં કુમારોઽહં યોગીન્દ્રાણાં ગણેશ્વરઃ

પુષ્પાણાં પારિજાતોઽહં તીર્થાનાં પુષ્કરઃ સ્વયમ્ ।
શાલગ્રામસ્તથાઽર્ચ્યાનાં પત્રાણાં તુલસીતિ ચ

સેનાપતીનાં સ્કન્દોઽહં લક્ષ્મણોઽહં ધનુષ્મતામ્ ।
રાજેન્દ્રાણાં ચ રામોઽહં નક્ષત્રાણામહં શશી

માસાનાં મર્ગશીર્ષોઽહમૃતૂનામસ્મિ માધવઃ ।
વારેષ્વાદિત્યવારોઽહં તિથિષ્વેકાદશીતિ ચ

સહિષ્ણૂનાં ચ પૃથિવી માતાઽહં બાન્ધવેષુ ચ ।
અમૃતં ભક્ષ્યવસ્તૂનાં ગવ્યેષ્વાજ્યમહં તથા

કલ્પવૃક્ષશ્ચ વૃક્ષાણાં સુરભિઃ કામધેનુષુ ।
ગઙ્ગાઽહં સરિતાં મધ્યે કૃતપાપવિનાશિની

વાણીતિ પણ્ડિતાનાં ચ મન્ત્રાણાં પ્રણવસ્તથા ।
વિદ્યાસુ બીજરૂપોઽહં સસ્યાનાં ધાન્યમેવ ચ

અશ્વત્થઃ ફલિનામેવ ગુરૂણાં મન્ત્રદઃ સ્વયમ્ ।
કશ્યપશ્ચ પ્રજેશાનાં ગરુડઃ પક્ષિણાં તથા

અનન્તોઽહં ચ નાગાનાં નરાણાં ચ નરાધિપઃ ।
બ્રહ્મર્ષીણાં ભૃગુરહં દેવર્ષીણાં ચ નારદઃ

રાજર્ષીણાં ચ જનકો મહર્ષીણાં શુકસ્તથા ।
ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથઃ સિદ્ધાનાં કપિલો મુનીઃ

બૃહસ્પતિર્બુદ્ધિમતાં કવીનાં શુક્ર એવ ચ ।
ગ્રહાણાં ચ શનિરહં વિશ્વકર્મા ચ શિલ્પિનામ્

મૃગાણાં ચ મૃગેન્દોઽહં વૃષાણાં શિવવાહનમ્ ।
ઐરાવતો ગજેન્દ્રાણાં ગાયત્રી છન્દસામહમ્

વેદાશ્ચ સર્વશાસ્ત્રાણાં વરુણો યાદસામહમ્ ।
ઉર્વશ્યપ્સરસામેવ સમુદ્રાણાં જલાર્ણવઃ

સુમેરુઃ પર્વતાનાં ચ રત્નવત્સુ હિમાલયઃ ।
દુર્ગા ચ પ્રકૃતીનાં ચ દેવીનાં કમલાલયા

શતરૂપા ચ નારીણાં મત્પ્રિયાણાં ચ રાધિકા ।
સાધ્વીનામપિ સાવિત્રી વેદમાતા ચ નિશ્ચિતમ્

પ્રહ્લાદશ્ચાપિ દૈત્યાનાં બલિષ્ઠાનાં બલિઃ સ્વયામ્ ।
નારાયણર્ષિર્ભગવાઞ્જ્ઞાનિનાં મધ્ય એવ ચ

હનૂમાન્વાનરાણાં ચ પાણ્ડવાનાં ધનંજયઃ ।
મનસા નાગકન્યાનાં વસૂનાં દ્રોણ એવ ચ

દ્રોણો જલધરાણાં ચ વર્ષાણાં ભારતં તથા ।
કામિનાં કામદેવોઽહં રમ્ભા ચ કામુકીષુ ચ

ગોલોકશ્ચાસ્મિ લોકાનાસુત્તમઃ સર્વતઃ પરઃ ।
માતૃકાસુ શાન્તિરહં રતિશ્ચ સુન્દરીષુ ચ

ધર્મોઽહં સાક્ષિણાં મધ્યે સંધ્યા ચ વાસરેષુ ચ ।
દેવેષ્વહં ચ માહેન્દો રાક્ષસેષુ વિભીષણઃ

કાલાગ્નિરુદ્રો રુદ્રાણાં સંહારો ભૈરવેષુ ચ ।
શઙ્ખેષુ પાઞ્ચજન્યોઽહમઙ્ગેષ્વપિ ચ મસ્તકઃ

પરં પુરાણસૂત્રેષુ ચાહં ભાગવતં વરમ્ ।
ભારતં ચેતિહાસેષુ પઞ્ચરાત્રેષુ કાપિલમ્

સ્વાયંભુવો મનૂનાં ચ મુનીનાં વ્યાસદેવકઃ ।
સ્વધાઽહં પિતૃપત્નીષુ સ્વાહા વઙ્નિપ્રિયાસુ ચ

યજ્ઞાનાં નાજસૂયોઽહં યજ્ઞપત્નીષુ દક્ષિણા ।
શસ્ત્રાસ્ત્રજ્ઞેષુ રામોઽહં જમદગ્નિસુતો મહાન્

પૌરાણિકેષુ સૂતોઽહં નીતિમત્સ્વઙ્ગિરા મુનિઃ ।
વિષ્ણુવ્રતં વ્રતાનાં ચ બલાનાં દૈવમેવ ચ

ઓષધીનામહં દૂર્વા તૃણાનાં કુશમેવ ચ ।
ધર્મકર્મસુ સત્યં ચ સ્નેહપાત્રેષુ પુત્રકઃ

અહં વ્યાધિશ્ચ શત્રૂણાં જ્વરો વ્યાધિષ્વહં તથા ।
મદ્ભક્તિષ્વપિ મદ્દાસ્યં વરેષુ ચ વરઃ સ્મૃતઃ

આશ્રમાણાં ગૃહસ્થોઽહં સંન્યાસી ચ વિવેકિનામ્ ।
સુદર્શનં ચ શસ્ત્રાણાં કુશલં ચ શુભાશિષામ્

એશ્વર્યાણાં મહાજ્ઞાનં વૈરાગ્યં ચ સુખેષ્વહમ્ ।
મિ (ઇ) ષ્ટવાક્યં પ્રીતિદેષુ દાનેષુ ચાઽઽત્મદાનકમ્

સંચયેષુ ધર્મકર્મ કર્મણાં ચ મદર્ચનમ્ ।
કઠોરેષુ તપશ્ચાહં ફલેષુ મોક્ષ એવ ચ

અષ્ટસિદ્ધિષુ પ્રાકામ્યમહં કાશીપુરીષુ ચ ।
નગરેષુ તથા કાઞ્ચી સ દેશો યત્ર વૈષ્ણવઃ

સર્વાધારેષુ સ્થૂલેષુ અહમેવ મહાન્વિરાટ્ ।
પરમાણુરહં વિશ્વે મહાસૂક્ષ્મેષુ નિત્યશઃ

વૈદ્યાનામશ્વિનીપુત્રૌ જૌષધીષુ રસાયનમ્ ।
ધન્વન્તરીર્મન્ત્રવિદાં વિષાદઃ ક્ષયકારિણામ્

રાગાણાં મેઘમલ્લારઃ કામોદસ્તત્પ્રિયાસુ ચ ।
મત્પાર્ષદેષુ શ્રીદામા મદ્વન્વુષ્વહમુદ્ધવઃ

પશુજન્તુષુ ગૌશ્ચહં ચન્દનં કાનનેષુ ચ ।
તીર્થપૂતશ્ચ પૂતેષુ નિઃશઙ્કેષુ ચ વૈષ્ણવઃ

ન વૈષ્ણવાત્પરઃ પ્રાણી મન્મન્ત્રોપાસકશ્ચ યઃ ।
વૃક્ષેષ્વઙ્કુરરૂપોઽહમાકારઃ સર્વવસ્તુષુ

અહં ચ સર્વભૂતેષુ મયિ સર્વે ચ સંતતમ્ ।
યથા વૃક્ષે ફલાન્યેવ ફલેષુ ચાઙ્કુરસ્તરોઃ

સર્વકારણરૂપોઽહં ન ચ મત્કારણં પરમ્ ।
સર્વેશીઽહં ન મેઽપીશો હ્યહં કારણકારણમ્

સર્વેષાં સર્વબીજાનાં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
મન્માયામોહિતજના માં ન જાનન્તિ પાપિનઃ

પાપગ્રસ્તેન દુર્બુદ્ધ્યા વિધિના વઞ્ચિતેન ચ ।
સ્વાત્માઽહં સર્વજન્તૂનાં સ્વામ્યહં નાદૃતઃ સ્વયમ્

યત્રાહં શક્તયસ્તત્ર ક્ષુત્પિપાસાદયસ્તથા ।
ગતે મયિ તથા યાન્તિ નરદેહે (વે) યથાઽનુગાઃ

હે વ્રજેશ નન્દ તાત જ્ઞાનં જ્ઞાત્વા વ્રજં વ્રજ ।
કથયસ્વ ચ તાં રાધાં યશોદાં જ્ઞાનમેવ ચ

જ્ઞાત્વા જ્ઞાનં વ્રજેશશ્ચ જગામ સ્વાનુગૈઃ સહ ।
ગત્વા ચ કથયામાસ તે દ્વે ચ યોષિતાં વરે

તે ચ સર્વે જહઃ શોકં મહાજ્ઞાનેન નારદ ।
કૃષ્ણો યદ્યપિ નિર્લિપ્તો માયેશો માયયા રતઃ

યશોદયા પ્રેરિતશ્ચ પુનરાગત્ય માધવમ્ ।
તુષ્ટાવ પરમાનન્દં નન્દશ્ચ નન્દનન્દનમ્

સામવેદોક્તસ્તોત્રેણ કૃતેન બ્રહ્મણા પુરા ।
પુત્રસ્ય પુરતઃ સ્થિત્વા રુરોદ ચ પુનઃ પુનઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મઓ મહાઓ શ્રીકૃષ્ણજન્મખઓ ઉત્તઓ નારદનાઓ નન્દાદિ-
ણોકપ્રમોચનં નામ ત્રિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ