બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.62

અથ દ્વિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ
બ્રહ્મન્ કેન પ્રકારેણ રામો દાશરથિઃ સ્વયમ્ ।
ચકાર મોક્ષણં કુત્ર યુગે ગૌતમયોષિતઃ

રામાવતારં સુખદં સમાસેન મનોહરમ્ ।
કથાયસ્વ મહાભાગ શ્રોતું કૌતૂહલં મમ

નારાયણ ઉવાચ
બ્રહ્મણા પ્રાર્થિતો વિષ્ણુર્જાતો દશરથાત્સ્વયમ્ ।
કૌસલ્યાયાં ચ ભગવાંસ્ત્રેતાયાં ચ મૃદાઽન્વિતઃ

કૈકેય્યાં ભરતશ્ચૈવ રામતુલ્યો ગુણેન ચ ।
લક્ષ્મણશ્ચાપિ શત્રુઘ્નઃ સુમિત્રાયાં ગુણાર્ણવઃ

પિશ્વામિત્રપ્રેષિતશ્ચ શ્રીરામશ્ચ સલક્ષ્મણઃ ।
પ્રયયૌ મિથિલાં રમ્યાં સીતાગ્રહણહેતવે

દૃષ્ટ્વા પાષાણારૂપા ચ રામો વર્ત્મનિ કામિનીમ્ ।
વિશ્વામિત્રં ચ પપ્રચ્છ કારણં જગદીશ્વરઃ

રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ ।
ઉવાચ તત્ર ધર્મિષ્ઠો રહસ્યં સર્વમેવ ચ

કારણં તન્મુખાચ્છ્રૃત્વા રામો ભુવનપાવનઃ ।
પસ્પર્શ પાદાઙ્ગુલિના સા બભૂવ ચ પદ્મિની

સા રામમાશિષં કૃત્વા પ્રયયૌ ભર્તૃ મન્દિરમ્ ।
શુભાશિષં દદૌ તસ્મૈ ભાર્યા સંપ્રાપ્ય ગૌતમઃ

રામશ્ચ મિથિલાં ગત્વા ધનુર્ભઙ્ગં શિવસ્યા ચ ।
ચકાર પાણિગ્રહણં સીતાયાશ્ચૈવ નારદ

કૃત્વા વિવાહં રાજેન્દ્રો ભૃગુદર્પ નિહત્ય ચ ।
ણયોધ્યાં પ્રયયૌ રમ્યાં ક્રીડાકૌતુકમઙ્ગલૈઃ

રાજા પુત્રં નૃપં કર્તુમિષેય કૃતસાદરમ્ ।
સપ્તતીર્થોદકં તૂર્ણમાનીય મુનિપુંગવાન્

કૃતાધિવાસં શ્રીરામં સર્વ મઙ્ગલસંયુતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ભરતમાતા ચ કૈકેયી શોકવિહ્વલા

વરયામાસ રાજાનં પૂર્વમઙ્ગીકૃતં વરમ્ ।
રામસ્ય વનવાસં ચ રાજત્વં ભરતસ્ય ચ

વરં દાતું મહારાજો નેયેષ પ્રેમમોહિતઃ ।
ધર્મસત્યભયેનૈવોવાચ રામો નૃપં સુધી।

શ્રીરામ ઉવાચ
તડાગશતદાનેન યત્પુણ્યં લભતે નરઃ ।
તતોઽધિકં ચ લભતે વાપીદાનેન નિશ્ચિતમ્

દશવાપીપ્રદાનેન યત્પુણ્યં લભતે નરઃ ।
તતોઽધિકં ચ લભતે પુણ્યં કન્યાપ્રદાનતઃ

દશકન્યાપ્રદાનેન યત્પુણ્યં લભતે નરઃ ।
તતોઽધિકં ચ લભતે યજ્ઞૈકેન નરાધિપ

શતયજ્ઞેન યત્પુણ્યં લભતે પુણ્યકૃજ્જનઃ ।
તતોઽધિકં ચ લભતે પુત્રાસ્યદર્શનેન ચ

દર્શને શતપુત્રાણાં યત્પુણ્યં લભતે નરઃ ।
તત્પુણ્યં લભતે નૂનં પુણ્યવાન્સત્યબાલનાત્

ન હિ સત્યાત્પરો ધર્મો નાનૃતાત્પાતકં પરમ્ ।
ન હિ ગહ્ઘાસમં તીર્યં મ દેવઃ કેશવાત્પરઃ

નાસ્તિ ધર્માત્પરો બન્ધુર્નાસ્તિ ધર્માત્પરં ધનમ્ ।
ધર્માત્પ્રિયઃ પરઃ કો વા સ્પધર્મં રક્ષ યત્નતઃ

સ્વધર્મે રક્ષિતે તાત શશ્વત્સર્વત્ર મઙ્ગલમ્ ।
યશસ્યં સુપ્રતિષ્ઠા ચ પ્રતાપઃ પૂજનં પરમ્

યતુર્દશાબ્દં ધર્મેણ ત્યક્ત્વા ગૃહસુખં મ્રમન્ ।
વનવાસં કરિષ્યામિ સત્યસ્ય પાલનાય તે

કૃત્વા સત્યં ચ શપથમિચ્છયાઽનિચ્છયાઽથવા ।
ન કૃર્યાત્પાલનં યો હિ ભસ્માન્તં તસ્ય સૂતકમ્

કુમ્ભીપાકે સ પચતિ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ ।
તતો મૂકો ભવેત્કુષઠી માનવઃ સપ્તજન્મસુ

ઇત્યોવમુક્ત્વા શ્રીરામો વિધાય કલ્કલં જટામ્ ।
પ્રયયૌ ચ મહારણ્યે સીતયા લક્ષ્મણેન ચ

પુત્રશોકાન્મહારાજાસ્તત્યાજ સ્વતનું મુને ।
પાલનાય પિતુઃ સત્યં રામો બભ્રામકાનન

કાલાન્તરે મહારણ્યે ભગિની રાવણસ્ય ચ ।
ભ્રમન્તી કાનને ઘોરે ભર્ત્રા સાર્ધં સુગૌતુકાત્

દદર્શ રામં કુલટા કામાર્તા રાક્ષસી તદા ।
પુલકાઞ્ચિતસર્વાઙ્ગી સૂર્ચ્છમાપ સ્મરેણ ચ

શ્રીરામનિકટં ગત્વા સસ્મિતોવાચ કામુકી ।
શસ્વધૌવનસંયુક્તાઽતિપ્રૌઢા કામદુર્મદા

શૂર્પણખોવાચ
હેરામ હે ધનશ્યામ રૂપધામ સુણાન્વિત ।
માયાનુરક્તાં વનિતાં માં ગૃહાણ સુનિર્જને

શ્રુત્વા શૂર્પણખાવાક્યં ધર્મં સંસ્મૃત્ય ધાર્મિકઃ ।
ઉવાચ સધુરેં વાક્યં શાવભીતશ્ચ નારદ

શ્રીરામ ઉવાચ
અમ્બમાતઃ સભાર્યોઽહમભાર્યં ગચ્છ મેઽનુજમ્ ।
દુઃખં પ્રિયોઽન્યાં પ્રભજેદિતરં ચ સુખાલયમ્

રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા પ્રયયૌ લક્ષ્મણં મુદા ।
દદર્શ લક્ષમણં શાન્તં કાન્તં ચ લક્ષણાન્વિતમ્

માં ભજસ્વ મહાભાગેત્યુવાચ ચ પુનઃ પુનઃ ।
લક્ષ્મણાસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા તામુવાચ કુતૂહલાત્

લક્ષ્મણ ઉવાચ
વિહાય રામં સર્વેશં હે મૂઢે દાસમિચ્છસિ ।
સીતાદાસી ચ મત્પત્ની સીતાદાસોઽહમેવ ચ

ભવ સીતાસપત્ની ત્વં ગચ્છ રામં મદીશ્વરમ્ ।
તવ પુત્રો ભવિષ્યામિ સીતાયાશ્ચયથા સતિ

લક્ષ્મણાસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કામેન હૃતમાનસા ।
ઉવાચ લક્ષ્મણં મૂઢા શુષ્કકણ્ઠેષ્ઠતાલુકા

શૂર્પણખોવાચ
યદી ત્યજસિ માં મૂઢ કામાત્સ્વયમુપસ્થિતામ્ ।
યુવયોશ્ચ વિપત્તિશ્ચ ભવિષ્ય તિ ન સંશયઃ

બ્રહ્મા ચ મોહિનીં ત્યક્તવા વિશ્વેઽપૂજ્યે બભૂવ સઃ ।
રમ્ભાશાપેન દક્ષશ્ચ છાગમસ્તો બભૂવ સઃ

સ્વર્વૈદ્યશ્ચોર્વશીશાપાદ્યજ્ઞભાગવિવર્જિતઃ ।
રૂપહીનઃ કુબેરશ્ચ મેનાશાપેન લક્ષ્મણ

કામો ઘૃતાચીશાપેન બભૂવ ભસ્મસાચ્છિવાત્ ।
બલિર્મદાલસાશાપાદ્ભ્રષ્ટરાજ્યો બભૂવ હ

શાપેન મિશ્રકેશ્યાશ્ચ હૃતભાર્યો બૃહસ્પતિઃ ।
મમ શાપાત્તથા રામો હૃતભાર્યો ભવિષ્યતિ

કામાતુરાં યૌવનસ્થાં ભાર્યા સ્વયમુપસ્થિતામ્ ।
ન ત્યજેદ્ધર્મભીતશ્ચ શ્રુતં માધ્યંદિને પુરા

ઇહ ત્યક્ત્વા પિબદ્ગ્રસ્તઃ પરત્ર નરકં વ્રજેત્ ।
શ્રુત્વા શૂર્પણખાવાક્યમર્ધયન્દ્રેણ લક્ષ્મણઃ

ચિચ્છેદ નાસિકાં તસ્યાઃ ક્ષુરધારેણ લીલયા ।
તસ્યા ભ્રાતા ચ યુયુધે બલવાન્ખરદૂષણઃ

સસૈન્યો લક્ષ્મણાસ્ત્રેણ સ જગામ યમાલયમ્ ।
ચતુર્દશસહસ્રં ચ રાક્ષસાન્ખરદૂષણમ્

મૃતાન્દૃષ્ટ્વા શૂર્પણખા ભર્ત્સયામાસ રાવણમ્ ।
સર્વં નિવેદનં કૃત્વા જગામ પુષ્કરં તદા

બ્રહ્મણશ્ચ વરં પ્રાપ કૃત્વા ચ દુષ્કરં તપઃ ।
ઉવાચ તાદૃશીં દૃષ્ટ્વા નિરાહારાં તપસ્વિનીમ્

સર્વજ્ઞસ્તન્મનો મત્વા કૃપાસિન્ધુશ્ચ નારદ

બ્રહ્મોવાચ
અપ્રાપ્ય રામં દૃષ્પ્રાપં કરોષિ દુષ્કરં તપઃ ।
જિતેન્દ્રિયાણાં પ્રવરં લક્ષ્મણં ધર્મલક્ષણમ્

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનામીશ્વરં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ।
જન્માન્તરે ચ ભર્તારં પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં વરાનને

ઇત્યેવમુક્ત્વા બ્રહ્મ ચ જગામ સ્વાલયં મુદા ।
દેહં તત્યાજ સા વહ્નો સા ચ કુબ્જા બભૂવ હ

અથ શૂર્પણખા વાક્યાત્કોપાત્કમ્પિતવિગ્રહઃ ।
જહાર માયયા સીતાં માયાવી રાક્ષસેશ્વરઃ

સીતાં ન દૃષ્ટ્વા રામશ્ચ મૂર્ચ્છાં પ્રાપ ચિરં મુને ।
ચેતનાં કારયામાસ ભ્રાતા ચઽઽધ્યાત્મિકેન ચ

તતો બભ્રામ ગહનં શૈલં ચ કંદરં નદમ્ ।
અહર્નિશં ચ શોકાર્તો મુનીનામાશ્રમં મુને

ચિરમન્વેષણં કૃત્વા ન દૃષ્ટ્વા જાનકીં વિભુઃ ।
ચકાર મિત્રતાં રામઃ સુગ્રીવેણ સ્વયં પ્રભુઃ

નિહત્ય વાલિનં બાણૈર્દદૌ રાજ્યં ચ લીલયા ।
સુગ્રીવાય ચ મિત્રાય સ્વીકારપાલનાય વૈ

દૂતાન્પ્રસ્થાપયામાસ સર્વત્ર વાનરેશ્વાઃ ।
તસ્થૌ સુગ્રીવભવને શ્રીરામશ્ચ સલક્ષ્મણઃ

હનૂમતે વરં દત્તવા રમ્યં રત્નાઙ્ગુલીયકમ્ ।
સીતાયૈ શુભસંદેશં પ્રાણધારણકારણમ્

તં ચ પ્રસ્થાપયામાસ દક્ષિણાં દિશમુત્તમામ્ ।
સુપ્રીત્યાઽઽલિઙ્ગનં દત્ત્વા પાદરેણૂન્સુદુર્લભાન્

હનુમાન્પયયૌ લઙ્કાં સીતાન્વેષણહેતવે ।
રામાદધીતસંદેશો યયૌ રુદ્રકલોદ્ભવઃ

અશોકકાનને સીતાં દદર્શ શોકકર્શિતામ્ ।
નિરાહારામતિકૃશાં કુહ્વાં ચન્દ્રકલામિવ

સતતં રામ રામેતિ જપન્તીં ભક્તિબૂર્વકમ્ ।
બિભ્રતીં ચ જટાભારં તપ્તકાઞ્ચનસંનિભામ્

ધ્યાયમાનાં પદાબ્જં ચ શ્રીરામસ્ય દિપાનિશમ્ ।
શુદ્ધાશયાં સુશીલાં ચ સુવ્રતાં ચ પતિવ્રતામ્

મહાલક્ષ્મીલક્ષ્મયુક્તાં પ્રજ્વલન્તીં સ્વતેજસા ।
પુણ્યદાં સર્વતીર્થાનાં દૃષ્ટ્વા ભુવનપાવતીમ્

પ્રણમ્ય માતરં દૃષ્ટ્વા રુદતીં વાયુનન્દનઃ ।
રત્નાઙ્ગુલીયં રામસ્ય દદૌ તસ્યૈ મુદાઽન્વિતઃ

રુરોદ ધર્મી તાં દૃષ્ટ્વા ધૃત્વા તચ્ચરણામ્બુજમ્ ।
ઉવાચ રામસંદેશં સીતાજીવનરક્ષણમ્

હનુમાનુવાચ
પારેસમુદ્રં શ્રીરામઃ સંનદ્ધશ્ચ સલક્ષ્મણઃ ।
બભૂવ રામમિત્રં ચ સુગ્રીવો બલવાન્કપિઃ

રામશ્ચ વાલિનં હત્વા રાજ્યં નિષ્કણ્ટકં દદૌ ।
સુગ્રીવાય ચ મિત્રાય તદ્ભાર્યં વાલિના હૃતામ્

સુગ્રીવશ્ચ તવોદ્ધારં સ્વીચકાર ચ ધર્મતઃ ।
વાનરાશ્ચ યયુઃ સર્વે તવાન્વેષણકારણાત્

પ્રાપ્ય મઙ્ગલવાર્તાં ચ મત્તો રાજીવલોચનઃ ।
ગમ્ભીરં સાગરં બદ્ધ્વા સોઽચિરેણાઽઽગમિષ્યતિ

નિહત્ય રાવણં પાપં સપુત્રં ચ સબાન્ધવમ્ ।
કરિષ્યત્યચિરેણૈવ હે માતસ્તવ મોક્ષણમ્

અદ્ય રત્નમયીં લઙ્કાં નિઃશઙ્કસ્ત્વતપ્રસાદતઃ ।
ભસ્મીભૂતાં કરિષ્યામિ માતઃ પશ્ય ચ સસ્મિતમ્

મર્કટીડિમ્ભતુલ્યાં ચ લઙ્કાં પશ્યામિ સુવ્રતે ।
મૂત્રતુલ્યં સમુદ્રં ચ શરાવમિવ ભૂતલમ્

પિપીલિકાસંઘમિવ સસૈન્યં રાવણં તથા ।
સંહર્તું ચ સમર્થોંઽહં મુહૂર્તાર્ધેન લીલયા

રામપ્રતિજ્ઞારક્ષાર્થં ન હનિષ્યામિ સાંપ્રતમ્ ।
સ્વસ્થા ભવ મહાભાગે ત્યજ ભીતિં મદીશ્વરિ

પાનરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રુરોદોચ્ચૈર્મુહુર્મુહુઃ ।
ઉવાચ વચનં ભીતા રામપતિવ્રતા

સીતોવાચ
અયે જીવતિ મે રામો મચ્છોકાર્ણવદારુણાત્

અપિ મે કુશલી નાથઃ કૌસલ્યાનન્દનઃ પ્રભુ ।
કીદૃશશ્ચ કૃશાઙ્ગશ્ચ જાનકીજીવનોઽધુના

કિમાહારશ્ચ કિં ભુઙ્ક્તે મમ પ્રણાધિકઃ પ્રિયઃ ।
અપિ પારે સમુદ્રસ્ય સત્યં સીતાપતિઃ સ્વયમ્

અપિ સત્યં ક સંનદ્ધો ન શોકેન હતઃ પ્રભુઃ ।
અપિ સ્મરતિ માં પાપાં સ્વામિનો દુઃખરૂપિણીમ્

મદર્થે કતિ દુઃખં વા સંપ્રાપ સ મદીશ્વરઃ ।
હારો નાઽઽરોર્પિતઃ કણ્ઠે પુરા વ્યવહિતો રતૌ

અધુનૈવાઽઽવયોર્મધ્યે સમુદ્રઃ શતયોજનઃ ।
અપિ દ્રક્ષ્યામિ તં રામં કરુણાસાગરં પ્રભુમ્

કાન્તં શાન્તં નિતાન્તં ચ ધર્મિષ્ઠં ધર્મકર્મણિ ।
અપિ સેવાં કરિષ્યામિ પાદપદ્મે પુનઃ પ્રભોઃ

પતિસેવાવિહીનાયા મૂઢાયા જીવનં દૃથા ।
અપિ મે ધર્મપુત્રશ્ચ સત્યં જીવતિ લક્ષ્મણઃ

મચ્છોકસાગરે મગ્નો ભગ્નદર્પો મયા વિના ।
વીરાણાં પ્રવરો ધર્મી દેવકલ્પશ્ચ દેવરઃ

અપિ સત્યં સસંન્નદ્ધો સત્પ્રભોરનુજઃ સદા ।
અપિ દ્રક્ષ્યામિ સત્યં તં લક્ષ્મણં ધર્મલક્ષણમ્ ॥
પ્રાણાનામધિકં પ્રેમ્ણા ધન્યં પુણ્યસ્વરૂપિણમ્

ઇત્યેવં વચનં શ્રુત્વા દત્ત્વા પ્રત્યુત્તરં શુભમ્ ।
ભસ્મીભૂતાં ચ તાં લઙ્કાં ચકાર લીલયા મુને

પુનઃ પ્રબોધં તસ્યૈ ચ દત્તવા વાયુસુતઃ કપિઃ ।
પ્રયયૌ લીલયા વેગાદ્યત્ર રાજીવલોચનઃ

સર્વં તત્કથાયામાસ વૃત્તાન્તં માતુરેવ ચ ।
સીતામઙ્ગલવૃત્તાન્તં શ્રુત્વા રામો રુરોદ ચ

રુતોદોચ્ચૈર્લક્ષ્મણશ્ચ સુગ્રીવશ્ચાપિ નારદ ।
વાનરા રુરુદુઃ સર્વે સહબલપરાક્રમાઃ

નિબધ્ય સેતું લઙ્કાં ચ પ્રયયૌ રઘુનન્દનઃ ।
સસૈન્યઃ સાનુજઃ શીઘ્રં સંનદ્ધશ્ચાપિ નારદ

નિહત્ય રાવણં રામો રણં કૃત્વા સબાન્ધવમ્ ।
ચકાર મોક્ષણં બ્રહ્મન્ સિતાયશ્ચ શુભેક્ષણે

કૃત્વા પુષ્પકયાનેન સીતાં સત્યપરાયણામ્ ।
અયોધ્યાં પ્રયયૌ શીઘ્રં ક્રીડાકૌતુકમઙ્ગલૈઃ

ક્રીડાં ચકાર ભગવાન્ સીતાં કૃત્વા ચ વક્ષસિ ।
વિજહૌ વિરહજ્વાલાં સીતા રામશ્ચ તત્ક્ષણમ્

સપ્તદ્વીપેશ્વરો રામો બભૂવ પૃથિવીતલે ।
બભૂવ નિખિલા પૃથ્વી આધિવ્યાધિવિવર્જિતા

બભૂવતૂ રામપુત્રૌ ધાર્મિકૌ ચ કુશીલવૌ ।
તયોશ્ચ પુત્રૈઃ પૌત્રેશ્ચ સૂર્યવંશોદ્ભવા નૃપાઃ

ઇતિ તે કથિતં વત્સ શ્રીરામચરિતં શુભમ્ ।
સુખદં મોક્ષદં સારં પારપોતં ભવાર્ણવે

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મઓ મહાઓ શ્રીકૃષ્ણજન્મખઓ ઉત્તઓ નારદનાઓ શ્રીરામાચરિતં
નામ દ્વિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ