બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.56

અથ ષદ્પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ
કિમપૂર્વં શ્રુતં બ્રહ્મન્રહસ્યં પરમાદ્ભુતમ્ ।
અનન્તચરિતં ધન્યમનન્તસ્યાચ્યુતસ્ય ચ

કથં કૃષ્ણો મહાવિષ્ણોર્દર્પભઙ્ગ ચકાર સઃ ।
અન્યેષાં વા કથમહો તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ

સ્વતઃ શ્રીકૃષ્ણચરિતમતીવ મધુરં શ્રુતૌ ।
અતીવ મધુરં રમ્યં કાવ્યં કવિમુખાત્તતઃ

નારાયણ ઉવાચ
મહાવિષ્ણોરહંકારો બભૂવ સહસેતિ ચ ।
સર્વં મલ્લોમકૂપેષુ વિશ્વાન્યેવાઽહમીશ્વરઃ

સંહારભૈરવી ભુત્વા તં સ જગ્રાસ લીલયા ।
સ્યિતે મુર્ધાવશેષે ચ પ્રસાદં તં ચકાર સઃ

સર્વાત્મના ધ્યાયમાનઃ સ્તુતો ભીતં કૃપાનિધિઃ ।
તચ્છરીરં સુસંપન્નં પુનરેવ ચકાર સઃ

બ્રહ્મણઃ સહસા બ્રહ્મન્નિતિ દર્પો બભુવ હ ।
અહં ત્રિજગતાં ધાતા કર્તાઽહમીશ્વરઃ સ્વયમ્

મત્પરઃ પૂજિતો નાસ્તિ મત્પરશ્ચ જિતેન્દ્રિયઃ ।
ઇત્યેવં મનસા કૃત્વા બહુદર્પો બભૂવ હ

તં બ્રહાણાં સમૂહં ચ દર્શયામાસ તત્ક્ષણમ્ ।
ગોલોકે સ્વસમીપે ચ વસન્તં પુરતો વિભોઃ ॥
ચતુર્વક્ત્રં પઞ્ચવક્ત્રં ષડ્વક્ત્રં ચ તતોઽધિકમ્

શતવક્ત્રં ચ પ્રત્યેકં બ્રહ્માણ્ડૌઘં ચ લીલયા ।
ત્યક્તુકામં સ્વદેહં ચ વ્રીડયા નતકંધરમ્

પુનઃ પ્રસાદં કૃપયા તં ચકાર કૃપાનિધિઃ ।
કાલેન મોહિનીદ્વારા તમપૂજ્યં ચકાર સઃ

સ્વકન્યાં દર્શયિત્વા તં સકામં ચ ચકાર હ ।
પુનસ્તદ્દર્પભઙ્ગં ચ શિવદ્વારા ચકાર સઃ

તત્યાજ લજ્જયા દેહં પુનર્દેહં દધાર સઃ ।
પુનશ્ચકાર તં પૂજ્યં બ્રહ્માણં બ્રહ્મણઃ પ્રભુઃ

જ્ઞાનં દદૌ મહાજ્ઞાની જ્ઞાનાનન્દઃ સનાતનઃ ।
વિષ્ણોર્બભૂવ ગર્વશ્ચ જગત્પાતાઽહમીશ્વરઃ

તમાત્મવિસ્મૃતં કૃષ્ણશ્ચકાર રામજન્મનિ ।
અહં વિશ્વં બિભર્મીતિ શેષો દર્પી બભૂવ હ

તદ્દર્પં ગરુડદ્વારા ચૂર્ણીભૂતં ચકાર સઃ ।
એકદા પૂજિતો નાગૈર્ગરુડઃ કૃષ્ણવાહનઃ

ન પૂજિતશ્ચ શેષેણ સ્વદર્પેણ પુરા મુને ।
ગરુડેન જિતં કોધાત્તમનન્તં મનસ્વિનમ્

ચકાર મોક્ષણં તસ્ય શ્રીકૃષ્ણશ્ચ કૃપાનિધિઃ ।
સ્વયં શિવઃ સ્વદર્પાચ્ચ વિવાહં ન ચકાર સઃ

તં કૃત્વા માયયા મોહં કારયામાસ સ્ત્રીયુતમ્ ।
પુનર્જહાર તત્પત્નીં દક્ષકન્યાં મહાસતીમ્

વર્ષ શુશોચ તદ્દેહં ક્રોડે કૃત્વા ચ શંકરઃ ।
નાનાસ્થાનં ચ બભ્રામ રુદઞ્છોકાન્મુહુર્મુહુઃ

જન્માન્તરે પુનઃ પ્રાપ્ય તાં સતીં પાર્વતીં મુદા ।
વિસસ્માર ચ સ્વજ્ઞાનં દક્ષશપ્તઃ પુનઃ શિવઃ

પુનશ્ચાઽઽઙ્ગીરસદ્વારા સ્મારયામાસ સત્વરમ્ ।
એકદા સરથઃ શમ્ભુઃ પ્રેરિતસ્ત્રિપુરે પુરા

હત્વા દૈત્યં શિવદ્વારા ત્રિપુરારિં ચકાર તમ્ ।
સર્વં વરં ચ સર્વસ્મૈ દાતું શંભુઃ કૃપાનિધિઃ

સ્વયં કલ્પતરુર્ભૂત્વા પ્રતિજ્ઞાં ચ ચકાર સઃ ।
વૃકાસુરોઽનુષ્ઠાનં ચ કૃત્વા વવ્રે વરં વિભુમ્

દાસ્યામિ હસ્તં યન્મૂર્ઘ્નિ ભસ્મસાદ્ભવતુ ક્ષણાત્ ।
જગાદ જગતાં નાથ ઈપ્સિતં તે ભવિષ્યતિ

ઇતિ લબ્ધ્વા વરં રુદ્રાદ્ગચ્છન્તં શંકરં વિભુમ્ ।
હસ્તં દાતું ચ તં મૂર્ધ્નિ પ્રાધાવત્સત્વરં પુરા

અતીવ ભીતઃ શંભુશ્ચ જગામ શરણં હરિમ્ ।
ભગવાંશ્ચ શિવસ્યાર્થે દૈત્યં ભસ્મીચકાર સઃ

શિવં યુદ્ધં ચ કુર્વન્તં બાણયુદ્ધે પુરા વિભુઃ ।
લીલયા જૃમ્ભણાસ્ત્રેણ જડીભૂતં ચકાર સઃ

સમાગતં દક્ષયજ્ઞે શંભું દમ્ભેન લીલયા ।
વારયામાસ ભગવાન્હસ્તં દત્ત્વા ચ તદ્ગલે

કેદારકન્યકાદ્વારા શપ્તો ધર્મોઽતિદૈવતઃ ।
બભૂવાતિકૃશો ભીતઃ કુહ્વામેવ યથા શશી

તદા તસ્યાશ્ચ શાપાન્તે સત્યે પૂર્ણો બભુવ હ ।
ત્રિપાદ્બભૂવ ત્રેતાયાં દ્વાપરં ચ દ્વિપાદિતિ

એકપાચ્ચ કલૌ સોઽપિ કલેરન્તે પુનઃ ક્ષયઃ ।
ષોડશાંશોઽતિક્લિષ્ટશ્ચ સસ્માર ચનણં વિભોઃ

તદા સત્યયુગારમ્ભે પરિપૂર્ણોઽભવત્પુનઃ ।
પુનર્યુગાનુરોધેન ક્રમેણ ચ પુનઃ ક્ષયઃ

યમો માણ્ડવશાપેન શૂદ્રયોનિમવાપ હ ।
તદા પુનઃ શતાબ્દાન્તે પુનઃ શુદ્ધો બભૂવ હ

સામ્બો વિમાતૃશાપેન ગલત્કુષ્ઠી બભૂવ સઃ ।
તદા સૂર્યવ્રતં કૃત્વા પુનઃ શુદ્ધો બભૂવ સઃ

ચન્દ્રો દર્પમદેનૈવ જહાર ચ ગુરોઃ પ્રિયામ્ ।
બભૂવ દર્પભઙ્ગોઽસ્ય યક્ષ્મગ્રસ્તો બભૂવ સઃ

સૂર્યો દર્પાત્તેજસશ્ચ હન્તું શંકરકિંકરમ્ ।
સુમાલીત્યભિધં દૈત્યં જગામાઽઽશુ ગિરિં પ્રતિ

અહર્નિશં દીપ્તિકરં કુર્વન્તં વિષયં રવેઃ ।
સૂર્યેણ ભીતો દૈત્યશ્ચ શંકરં શરણં યયૌ

સૂર્યં દૃષ્ટ્વા શંકરશ્ચ જગ્રાહ શૂલમેવ ચ ।
ભીતો દુદ્રાવ સૂર્યશ્ચ દૃષ્ટ્વા તં શૂલિનં મુને

જઘાન કાશ્યાં શૂલેન શૂલીકાશીશ્વરો રવિમ્ ।
મૂર્ચ્છાં સંપ્રાપ્ય શૂલેન દર્પંભઙ્ગો બભૂવ હ

સાન્દ્રાન્ધકારઃ સહસા જગ્રાહ પૃથિવીતલમ્ ।
આશુતોષો મહાદેવો જીવયામાસ તત્ક્ષણમ્

તુષ્ટાવ શંકરં સૂર્યો લજ્જિતોઽપિ ભયેન ચ ।
કૃત્વા તમાશિષં તુષ્ટો યયૌ ગેહં કૃપાનિધિઃ

વિભુર્ગરુત્મતો દર્પં બભઞ્જ લીલયા પુરા ।
નિઃશ્વાસૈઃ પ્રેરિતસ્યાપિ શિવસ્ય વૃષભસ્ય ચ

આગચ્છન્તં ચ વૈકુણ્ઠં પૃષ્ઠે કૃત્વા શિવં પુરા ।
દ્રષ્ટું સમાગતં ભક્ત્યા દેવં નારાયણં પરમ્

વહ્નિર્દપીં ભૃગોઃ શાપાત્સર્વભક્ષો બભૂવ હ ।
ગુરોઃ સ્વભાર્યાહિરણાદ્દર્પશ્ચૂર્ણો બભૂવ હ

દુર્વાસસો દર્પભઙ્ગો બભૂવ હ્યમ્બરીષતઃ ।
સુદર્શનેન ચક્રેણ વિષ્ણોર્દુર્વિષહેણ ચ

જયસ્ય વિજયસ્યાપિ દર્પભઙ્ગં ચકાર સઃ ।
વૈકુણ્ઠાત્પતિતસ્યાપિ બ્રહ્મશાપચ્છલેન ચ

નૃસિંહેણ હતઃ સોઽપિ હિરણ્યકશિપુર્યથા ।
સૂકરેણ હિરણ્યાક્ષો લીલયા ચ રસાતલે

રાવણઃ કુમ્ભકર્ણશ્ચ નિહતૌ રામબાણતઃ ।
જન્માન્તરે ચ લઙ્કાયાં બ્રહ્મણા પ્રાર્થિતસ્ય ચ

શિશુપાલો હિ નિહતઃ કૃષ્ણબાણેન લીલયા ।
દન્તવક્રશ્ચ સહસા પરિપૂર્ણેઽત્ર જન્મનિ

સુરાણાં દર્પભઙ્ગં ચ દૈત્યદ્વારા ચકાર હ ।
અસુરાણાં સુરદ્વારા વિરોધેન પરસ્પરમ્

વિધિદ્વારા દર્પભઙ્ગં ભવતશ્ચ ચકાર સઃ ।
ભવાનાસીન્નારદશ્ચ પુરા પુત્રઃ પ્રજાપતેઃ

ગન્ધર્વશ્ચ પિતુઃ શાપાચ્છૂદ્રીપુત્રસ્તતઃ ક્રમાત્ ।
તતઃ પુનર્નારદશ્ચ પ્રસાદાદધુના વિભોઃ

મમ સાધ્યં વિશ્વમિતિ કામદર્પો બભૂવ હ ।
તં પ્રમતં હરદ્વારા ભસ્મસાચ્ચ ચકાર સઃ

પુનઃ કૃત્વા પ્રસાદં તં જીવયામાસ લીલયા ।
ઐકાન્તિકં ચ તદ્ભક્તં સ ચ નાસ્ત્રં કરોતિ હિ

ચકાર દર્પભઙ્ગં ચ દર્પિણો લક્ષ્મણસ્ય ચ ।
રણે શંકરશૂલેન રાવણપ્રેરિતેન ચ

પુનસ્તં જીવયામાસ રામસ્ય સ્તવનેન ચ ।
સ્વયં વિસ્મૃતવિષ્ણોશ્ચ બ્રહ્મશાપેન નારદ

ચકાર દર્પભઙ્ગં ચ કાર્તવીર્યાર્જુનસ્ય ચ ।
જામદગ્ન્યસ્ય શસ્ત્રેણામોઘેન પર્શુના પુરા

વિપ્રપુત્રસ્ય મરણે હરણે કૃષ્ણયોષિતામ્ ।
કર્ણેન સાર્ધં સમરે પાર્થદર્પં બભઞ્જ સઃ

બાણસ્ય ચોષાહરણે ચિચ્છેદ ચ ભુજાન્વિભુઃ ।
ભૃગોશ્ચ દક્ષયજ્ઞે ચ દર્પભઙ્ગં ચકાર સઃ

પર્શુરામસ્ય રામસ્ય વિવાહો પથિ ગચ્છતઃ ।
બભઞ્જ દર્પં સમરે રામદ્વારા પુરા વિભુઃ

સુમેરોઃ શૃઙ્ગભૃઙ્ગં ચ વાયુદ્વારા ચકાર સઃ ।
સમુદ્રાણાં દર્પભઙ્ગં ચકારાગસ્ત્યભક્ષણાત્

અકાલે સૃષ્ટિહરણે તત્પુત્રમરણે પુરા ।
કોપયુક્તસ્ય વાયોશ્ચ દર્પભઙ્ગં ચકાર સઃ

ઉષાહરણયાત્રાયાં દ્વારકાગમને હરેઃ ।
બાણસ્ય ચ ગવાં હેતોવંરુણં ચ શશાપ સઃ

કલહે ગઙ્ગયા વાણ્યા નારાયણાગ્રતઃ ।
સરસ્વતીં ચ તત્યાજ તસ્યા દર્પં બભઞ્જ સઃ

દર્પયુક્તાં ચ દુર્ગાં ચ ત્યક્ત્વા શંભુર્હિમાલયે ।
કામં ચ ભસ્મસાત્કૃત્વા તપસે ચ યયૌ વિભુઃ

લજ્જામવાપ સા દેવી તસ્યા દર્પં બભઞ્જ સઃ ।
સા યયૌ તપસે વિષ્ણોઃ પ્રાપ્તિહેતોઃ શિવસ્ય ચ

ભારતે સુચિરં તપ્ત્વા દેવી વીષ્ણોર્વરેણ ચ ।
ચકાર સ્વામિનં શંભું ભગવન્તં સનાતનમ્

મહાસૌભાગ્યયુક્તા સા બભૂવ શંકરપ્રિયા ।
વિશ્વેષુ સર્વદેવીષુ પૂજ્યા વન્દ્યા સ્તુતા સુરૈઃ

દર્પયુક્તા મહાલક્ષ્મીર્બભૂવ સા મહામુને ।
પરાભૂતા પુરા દેવી જયેન વિજયેન ચ

પ્રવિશન્તીં વિભોર્દ્વારં દત્તવા ભક્તાય વાઞ્છિતમ્ ।
નિવારિતા સા દ્વારાચ્ચ તેન દૌવારિકેણ વૈ

યદાત્મનસ્તિરસ્કારં સાભિમાના મહાસતી ।
સ્મૃત્વા હરેઃ પાદપદ્મં દેહં ત્યક્તું સમુદ્યતા

તદા બ્રહ્મા મહેશશ્ચ વિષ્ણુર્ધર્મશ્ચ ભાસ્કરઃ ।
ચન્દ્રશ્ચ કામદેવશ્ચ વૈશ્વાનરો ધનેશ્વરઃ

ઋષયો મુનયશ્ચૈવ મનવો વિઘ્નનાશકાઃ ।
મહેન્દ્રો વરુણશ્ચૈવ જગત્પ્રાણો હુતાશનઃ

સમાયયૂરુદન્તસ્તે પદ્માયાઃ પુરતઃ પુરા ।
તુષ્ટુવુશ્ચ મહાલક્ષ્મીં મૂલપ્રકૃતિમીશ્વરીમ્

દેવા ઊચુઃ
ક્ષમસ્વ ભગવત્યમ્બ ક્ષમાશીલે પરાત્પરે ।
શુદ્ધસત્ત્વસ્વરુપે ચ કોપાદિપરિવર્જિતે

ઉપમે સર્વસાધ્વીનાં દેવીનાં દેવપૂજિતે ।
ત્વયા વિના જગત્સર્વ મૃતતુલ્યં ચ નિષ્ફલમ્

સર્વસંપત્સ્વરુપા ત્વં સર્વેષાં સર્વરૂપિણી ।
રાસેશ્વર્યધિદેવી ત્વં ત્વત્કલાઃ સર્વયોષિતઃ

કૈલાસે પાર્વતી ત્વં ચ ક્ષીરોદે સિન્ધુકન્યકા ।
સ્વર્ગે ચ સ્વર્ગલક્ષ્મીસ્ત્વં મર્ત્યલક્ષ્મીશ્ચ ભૂતલે

વૈકુણ્ઠે ચ મહાલક્ષ્મીર્દેવદેવી સરસ્વતી ।
ગઙ્ગા ચ તુલસી ત્વં ચ વૃન્દા વૃન્દાવને વને

કૃષ્ણપ્રાણાધિદેવી ત્વં ગોલોકે રાધિકા સ્વયમ્ ।
રાસે રાસેશ્વરી ત્વં ચ વૃન્દા વૃન્દાવને વને

કૃષ્ણપ્રિયા ત્વં ભાણ્ડીરે ચન્દ્રા ચન્દનકાનને ।
વિરજા ચમ્પકવને શતશૃઙ્ગે ચ સુન્દરી

પદ્માવતી પદ્મવને માલતી માલતીવને ।
કૃન્દદન્તી કુન્દવને સુશીલા કેતકીવને

કદમ્બમાલા ત્વં દેવી કદમ્બકાનનેઽપિ ચ ।
રાજલક્ષ્મી રાજગેહે ગૃહલક્ષ્મીર્ગૃહે ગૃહે

ઇત્યુક્તવા દેવતાઃ સર્વે મુનયો મનવસ્તથા ।
રુરુદુર્નમ્રવદનાઃ શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકાઃ

ઇતિ લક્ષ્મીસ્તવં પુણ્યં સર્વદેવૈઃ કૃતં શુભમ્ ।
યઃ પઠેત્પ્રાતરુત્થાય સ વૈ સર્વં લભેદ્ધ્રુવમ્

અભાર્યોલભતે ભાર્યાં વિનીતાં ચ સુતાં સતીમ્ ।
સુશીલાં સુનદરીં રમ્યામતિસુપ્રિયવાદિનીમ્

પુત્રપૌત્રવતીં શુદ્ધાં કુલજાં કોમલાં વરામ્ ।
અપુત્રો લભતે પુત્રં વૈષ્ણવં ચિરજીવિનમ્

પરમૈશ્વર્યયુક્તં ચ વિદ્યાવન્તં યશસ્વિનમ્ ।
ભ્રષ્ટરાજ્યો લભેદ્રાજ્યં ભ્રષ્ટશ્રીર્લભતે શ્રિયમ્

હતબન્ધુર્લભેદ્બન્ધું ધનભ્રષ્ટો ધનં લભેત્ ।
કીર્તિંહીનો લભેત્કીર્તિં પ્રતિષ્ઠાં ચ લભેદ્ધ્રુવમ્

સર્વમઙ્ગલદં સ્તોત્રં શોકસંતાપનાશનમ્ ।
હર્ષાનન્દકરં શશ્વદ્ધર્મમોક્ષસુહૃત્પ્રદમ્

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મઓ મહાઓ શ્રીકૃષ્ણજન્મખઓ ઉત્તઓ નારદનાઓ ભગવદ્ગુણવર્ણને
લક્ષ્મીસ્તોત્રકથનં નામ ષટ્પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયાઃ