બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.26

નારદ ઉવાચ ॥
દ્વાદશીલઙ્ઘને દોષઃ શ્રુતસ્ત્વન્મુખતો મુને ॥
પરાભવો મુનેશ્ચૈવ નૃપત્રાણં હરેરહો

અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ સર્વેષામીપ્સિતં ચ મે ॥
એકાદશીવ્રતસ્યાસ્ય વિધાનં વદ નિશ્ચિતમ્

અહો શ્રુતૌ શ્રુતં કિંચિન્મતભેદાન્ન નિશ્ચિતમ્ ॥
શ્રુતીનાં કારણમુખાચ્છ્રોતું કૌતૂહલં મમ

નારાયણ ઉવાચ ॥
એકાદશીવ્રતમિદં દેવાનામપિ દુર્લભમ્ ॥
શ્રીકૃષ્ણપ્રીતિજનકં તપઃ શ્રેષ્ઠં તપસ્વિનામ્

દેવાનાં ચ યથા કૃષ્ણો દેવીનાં પ્રકૃતિર્યથા ॥
આશ્રમાણાં યથા વિપ્રો વૈષ્ણવાનાં યથા શિવઃ

યથા ગણેશઃ પૂજ્યાનાં યથા વાણી વિપશ્ચિતામ્ ॥
શાસ્ત્રાણાં ચ યથા વેદાસ્તીર્થાનાં જાહ્નવી યથા

તૈજસાનાં યથા સ્વર્ણં પ્રાણિનાં વૈષ્ણવો યથા ॥
ધનાનાં ચ યથા વિદ્યા સઙ્ગિનાં ચ યથા પ્રિયા

પ્રમથાનાં યથા રુદ્રઃ શ્રેયસાં ચ યથા મતિઃ॥
આત્મા યથેન્દ્રિયાણાં ચ ચઞ્ચલાનાં યથા મનઃ

ગુરુસ્ત્રીણાં યથા માતા બન્ધૂનાં ચ યથા પતિઃ ॥
બલિષ્ઠાનાં યથા દૈવં કાલઃ કલયતાં યથા

સુશીલં ચૈવ મિત્રાણાં શત્રૂણાં રુગ્યથા મુને ॥
યથા કીર્તિઃ કીર્તિમતાં ગૃહિણાં ચ યથા ગૃહમ્

યથા ખલો હિંસકાનાં દુષ્ટાનાં ચૈવ પુંશ્ચલી ॥
તેજસ્વિનાં ગ્રહેશશ્ચ સહિષ્ણૂનાં યથા ક્ષિતિઃ

યથાઽમૃતં ભક્ષણાનાં દાહકાનાં યથાઽનલઃ ॥
યથા શ્રીર્ધનદાતૄણાં સતીનાં ચ યથા સતી

પ્રજેશાનાં યથા બ્રહ્મા સરિતાં સાગરો યથા ॥
યથા સામ શ્રુતીનાં ચ ગાયત્રી છન્દસાં યથા

વૃક્ષાણાં ચ યથાઽશ્વત્થઃ પુષ્પાણાં તુલસી યથા ॥
યથા માર્ગો હિ માસાનામૃતૂનાં ચ યથા મધુઃ

આદિત્યાનાં યથા સૂર્યો રુદ્રાણાં શંકરો યથા॥
યથા ભીષ્મો વસૂનાં ચ વર્ષાણાં ભારતં યથા

દેવર્ષીણાં યથા ત્વં ચ બ્રહ્મર્ષીણાં યથા ભૃગુઃ ॥
નૃપાણાં ચ યથા રામઃ સિદ્ધાનાં કપિલો યથા

યથા સનત્કુમારશ્ચ યોગિનાં જ્ઞાનિનાં વરઃ ॥
ઐરાવતો ગજેન્દ્રાણાં પશૂનાં શરભો યથા

યથા હિમાદ્રિઃ શૈલાનાં મણીનાં કૌસ્તુભો યથા ॥
સરસ્વતી નદીનાં ચ યથા પુણ્યસ્વરૂપિણી

ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથો યથા શ્રેષ્ઠશ્ચ નારદ ॥
યથા કુબેરો યક્ષાણાં સુમાલી રક્ષસાં યથા

યથા શ્રેષ્ઠા ચ નારીણાં શતરૂપા વરા પરા ॥
મનૂનાં ચ યથા શ્રેષ્ઠઃ સ્વયં સ્વાયંભુવો મનુઃ

સુન્દરીણાં યથા રમ્ભા યથા માયા ચ માયિનામ્ ॥
એકાદશીવ્રતમિદં વ્રતાનાં ચ વરં તથા

કર્તવ્યં ચ ચતુર્ણાં ચ વર્ણાનાં નિત્યમેવ ચ ॥
યતીનાં વૈષ્ણવાનાં બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ

સત્યં સર્વાણિ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ ॥
સન્ત્યેવૌદનમાશ્રિત્ય શ્રીકૃષ્ણવ્રતવાસરે

ભુક્ત્વૈતાનિ ચ પાપાનિ યો ભુઙ્ક્તે તત્ર મન્દધીઃ ॥
ઇહાતિપાતકી સોઽપિ યાત્યન્તે નરકં ધ્રુવમ્

એકાદશીપ્રમાણાનિ યુગસંખ્યાકૃતાનિ ચ ॥
કુમ્ભીપાકે મહાઘોરે સ્થિત્વા ચણ્ડાલતાં વ્રજેત્

ગલિતવ્યાધિયુક્તશ્ચ તતઃ સપ્તસુ જન્મસુ॥
પશ્ચાન્મુક્તો ભવેત્પાપાદિત્યાહ કમલોદ્ભવઃ

ઇત્યેવં કથિતં બ્રહ્મન્યો દોષસ્તત્ર ભોજને ॥
દ્વાદશીલઙ્ઘને દોષો મયોક્તશ્ચ શ્રુતઃ પુરા

દશમીલઙ્ઘને દોષં નિબોધ કથયામિ તે ॥
પુરા શ્રુતો ધર્મવક્ત્રાદ્વેદસારોદ્ધૃતોઽપિ ચ

દશમીં યઃ કલામાત્રાં મૂઢોઽજ્ઞાનેન લઙ્ઘયેત્ ॥
યાતિ શ્રીસ્તદ્ગૃહાત્તૂર્ણં શાપં દત્ત્વા તુ દારુણમ્

ઇહ તદ્વંશહાનિશ્ચ યશોહાનિર્ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥
અન્તે મન્વન્તરશતમન્ધકૂપે વસેદ્દ્વિજ

દશમ્યેકાદશી વાપિ દ્વાદશી યત્ર વાસરે ॥
તત્ર ભુક્ત્વા પરદિને ઉપોષ્ય વ્રતમાચરેત્

દ્વાદશ્યાં ચ વ્રતં કૃત્વા ત્રયોદશ્યાં ચ પારણમ્ ॥
દ્વાદશીલઙ્ઘને દોષો વ્રતિનાં તન્ન વિદ્યતે

સંપૂર્ણૈકાદશી યત્ર પ્રભાતે કિંચિદેવ સા॥
તત્રોપોષ્યા દ્વિતીયા ચ પરા ચેદ્યદિ વર્ધતે

ષષ્ટિદણ્ડાત્મિકા યત્ર પ્રભાતે ચ તિથિત્રયમ્ ॥
કુર્વન્તિ ગૃહિણઃ પૂર્વં ચૈવ યત્યાદયસ્તથા

પરત્રાનશનં કૃત્વા નિત્યકૃત્યં સમાચરેત્ ॥
વ્રતે જાગરણં સર્વં પૂર્વત્રૈવાચરેદ્બુધઃ

તત્પૂર્વદિવસે નિત્યં વ્રતે કૃત્વા પરેઽહનિ ॥
એકાદશ્યાં વ્યતીતાયાં પારણં તુ સમાચરેત્

વૈષ્ણવાનાં યતીનાં ચ વિધવાનાં તથૈવ ચ ॥
સર્વાઃ સમા ઉપોષ્યાસ્તા ભિક્ષૂણાં બ્રહ્મચારિણામ્

શુક્લામેવ તુ કુર્વન્તિ ગૃહિણો વૈષ્ણવેતરાઃ ॥
ન કૃષ્ણાલઙ્ઘને દોષસ્તેષાં વેદેષુ નારદ

શયનીબોધિનીમધ્યે યા કૃષ્ણૈકાદશી ભવેત્ ॥
સૈવોપોષ્યા ગૃહસ્થેન નાન્યા કૃષ્ણા કદાચન

ઇત્યેવં કથિતો બ્રહ્મન્નિર્ણયોઽયં શ્રુતૌ શ્રુતઃ ॥
વ્રતસ્યાસ્ય વિધાનં ચ નિબોધ કથયામિ તે

કૃત્વા હવિષ્યં પૂર્વાહ્ણે ન ચ ભુઙ્ક્તે પુનર્જલમ્ ॥
એકાકી કુશશય્યાયાં નક્તં શયનમાચરેત્

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય પ્રાતઃકૃત્યં વિધાય ચ ॥
નિત્યકૃત્યં વિધાયાથ તતઃ સ્નાનં સમાચરેત્ ॥

વ્રતોપવાસં સંકલ્પ્ય શ્રીકૃષ્ણપ્રીતિપૂર્વકમ્ ॥
કૃત્વા સન્ધ્યાં તર્પણં ચ વિધાયાહ્નિકમાચરેત્

નિત્યપૂજાં દિને કૃત્વા વ્રતદ્રવ્યં સમાહરેત્ ॥
કૃત્વા ષોડશોપચારં પ્રદૃષ્ટં વિધિબોધિતમ્

આસનં વસનં પાદ્યમર્ઘ્યં પુષ્પાનુલેપનમ્ ॥
ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં યજ્ઞસૂત્રં ચ ભૂષણમ્

ગન્ધં સ્નાનીયતામ્બૂલે મધુપર્કં પુનર્જલમ્ ॥
એતાન્યાહૃત્ય દિવસે વ્રતં નક્તં સમાચરેત્

ઉપવિશ્યાસને પૂતો ધૃત્વા ધૌતેયવાસસી ॥
આચમ્ય શ્રીહરિં નત્વા સ્વસ્તિવાચનમાચરેત્

આરોપ્ય મઙ્ગલઘટં ધાન્યાધારે શુભે ક્ષણે ॥
ફલશાખાચંદનાક્તં વેદોક્તં મુનિભિર્મુદા

દેવષટ્કં સમાવાહ્ય પૃથગ્ધાન્યૈઃ સમાચરેત્ ॥
પૂજાં પઞ્ચોપચારૈશ્ચ પ્રકૃષ્ટૈશ્ચ વિચક્ષણઃ

ગણેશ્વરં દિનકરં વહ્નિં વિષ્ણું શિવં શિવામ્ ॥
સંપૂજ્યૈતાન્પ્રણમ્યાથ વ્રતં કુર્યાદ્ધરિં સ્મરન્

નારાધ્ય દેવષટ્કં ચ યદિ કર્મ સમાચરેત્ ॥
નિત્યં નૈમિત્તિકં ચાપિ તત્સર્વં નિષ્ફલં ભવેત્

ઇત્યેવં કથિતં સર્વં વ્રતાઙ્ગભૂતમેવ ચ ॥
કણ્વશાખોક્તમિષ્ટં ચ વ્રતં શૃણુ મહામુને

સામવેદોક્તધ્યાનેન ધ્યાત્વા કૃષ્ણં પરાત્પરમ્ ॥
પુષ્પં ચ શિરસિ ન્યસ્ય પુનર્ધ્યાનં સમાચરેત્

ધ્યાનં શૃણુ નિગૂઢં ચ સર્વેષામપિ વાઞ્છિતમ્ ॥
ન પ્રકાશ્યમભક્તાય ભક્તપ્રાણાધિકં પરમ્

નવીનનીરદો યદ્વચ્છ્યામસુન્દરવિગ્રહમ્ ॥
શરત્પાર્વણચન્દ્રાભાવિનિન્દ્યાસ્યમનુત્તમમ્

શરત્સૂર્યોદયાબ્જાનાં પ્રભામોચનલોચનમ્॥
સ્વાંગસૌંદર્યશોભાભી રત્નભૂષણભૂષિતમ્

ગોપીલોચનકોણૈશ્ચ પ્રસન્નૈરતિસૂચકૈઃ ॥
શશ્વન્નિરીક્ષ્યમાણં તત્પ્રાણૈરિવ વિનિર્મિતમ્

રાસમણ્ડલમધ્યસ્થં રાસોલ્લાસસમુત્સુકમ્॥
રાધાવક્ત્રશરચ્ચન્દ્રસુધાપાનચકોરકમ્

કૌસ્તુભેન મણીન્દ્રેણ વક્ષઃસ્થલસમુજ્જ્વલમ્॥
પારિજાતપ્રસૂનાનાં માલાજાલૈર્વિરાજિતમ્

સદ્રત્નસારનિર્માણં કિરીટોજ્જ્વલશેખરમ્ ॥
વિનોદમુરલીન્યસ્તહસ્તં પૂજ્યં સુરાસુરૈઃ

ધ્યાનાસાધ્યં દુરારાધ્યં બ્રહ્માદીનાં ચ વન્દિતમ્ ॥
કારણં કારણાનાં યસ્તમીશ્વરમહં ભજે

ધ્યાત્વાઽનેન તમાવાહ્ય ચોપહારાણિ ષોડશ ॥
દત્ત્વા સંપૂજયેદ્ભક્ત્યા મન્ત્રૈરેભિશ્ચ નારદ

આસનં સ્વર્ણનિર્માણં રત્નસારપરિચ્છદમ્ ॥
નાનાચિત્ર વિચિત્રાઢ્યં ગૃહ્યતાં પરમેશ્વર

વહ્નિપ્રક્ષાલિતં વસ્ત્રં નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા ॥
મૂલ્યાનિર્વચનીયં ચ ગૃહ્યતાં રાધિકાપતે ॥

પાદપ્રક્ષાલનાર્હં ચ સુવર્ણપાત્રસંસ્થિતમ્ ॥
સુવાસિતં શીતલં ચ ગૃહ્યતાં કરુણાનિધે

ઇદમર્ઘ્યં પવિત્રં ચ શઙ્ખતોયસમન્વિતમ્ ॥
પુષ્પદૂર્વાચન્દનાક્તં ગૃહ્યતાં ભક્તવત્સલ

સુવાસિતં શુક્લપુષ્પં ચન્દનાગુરુસંયુતમ્ ॥
સદ્યસ્તે પ્રીતિજનકં ગૃહ્યતાં સર્વકારણ

ચન્દનાગુરુકસ્તૂરીકુઙ્કુમોશીરમુત્તમમ્ ॥
સર્વેપ્સિતમિદં કૃષ્ણ ગૃહ્યતામનુલેપનમ્

રસો વૃક્ષવિશેષસ્ય નાનાદ્રવ્યસમન્વિતઃ॥
સુગન્ધિયુક્તઃ સુખદો ધૂપોઽયં પ્રતિગૃહ્યતામ્

દિવાનિશં સુપ્રદીપ્તો રત્નસારવિનિર્મિતઃ ॥
પુનર્ધ્વાન્તનાશબીજં દીપોઽયં પ્રતિગૃહ્યતામ્

નાનાવિધાનિ દ્રવ્યાણિ સ્વાદૂનિ સુરભીણિ ચ ॥
ચોષ્યાદીનિ પવિત્રાણિ સ્વાત્મારામ પ્રગૃહ્યતામ્

સાવિત્રીગ્રન્થિસયુક્તં સ્વર્ણતન્તુવિનિર્મિતમ્ ॥
ગૃહ્યતાં દેવદેવેશ રચિતં ચારુ કારુણા

અમૂલ્યરત્નરચિતં સર્વા વયવભૂષણમ્॥
ત્વિષા જાજ્વલ્યમાનં ચ ગૃહ્યતાં નન્દનન્દન

પ્રધાનો વર્ણનીયશ્ચ સર્વમઙ્ગલકર્મણિ ॥
પ્રગૃહ્યતાં દીનબન્ધો ગન્ધોઽયં મઙ્ગલપ્રદઃ

ધાત્રી શ્રીફલપત્રોત્થં વિષ્ણુતૈલં મનોહરમ્॥
વાઞ્છિતં સર્વલોકાનાં ભગવન્પ્રતિગૃહ્યતામ્

વાઞ્છનીયં ચ સર્વેષાં કર્પૂરાદિસુવાસિતમ્॥
મયા નિવેદિતં નાથ તામ્બૂલં પ્રતિગૃહ્યતામ્

સર્વેષાં પ્રીતિજનકં સુમિષ્ટં મધુરં મધુ॥
સદ્રત્નસારપાત્રસ્થં ગોપીકાન્ત પ્રગૃહ્યતામ્

નિર્મલં જાહ્નવીતોયં સુપવિત્રં સુવાસિતમ્ ॥
પુનરાચમનીયં ચ ગૃહ્યતાં મધુસૂદન

ઇતિ ષોડશોપચારાન્દત્ત્વા ભક્તો મુદાઽન્વિતઃ ॥
મન્ત્રેણાનેન પુષ્પાણિ માલ્યં દત્ત્વા પ્રયત્નતઃ

નાનાપ્રકારપુષ્પૈશ્ચ ગ્રથિતં શુક્લતન્તુના ॥
પ્રવરં ભૂષણાનાં ચ માલ્યં ચ ગૃહ્યતાં પ્રભો

ઇતિ પુષ્પાઞ્જલિં દદ્યાન્મૂલમન્ત્રેણ ચ વ્રતી ॥
કુર્યાત્તત્સ્તવનં ભક્ત્યા પુટાઞ્જલિયુતઃ સુધીઃ

ભક્ત ઉવાચ ॥
હે કૃષ્ણ રાધિકાનાથ કરુણાસાગર પ્રભો ॥
સંસારસાગરે ઘોરે મામુદ્ધર ભયાનકે

શતજન્મકૃતાયાસાદુદ્વિગ્નસ્ય મમ પ્રભો ॥
સ્વકર્મપાશનિગડૈર્બદ્ધસ્ય મોક્ષણં કુરુ

પ્રણતં પાદપદ્મે તે પશ્ય માં શરણાગતમ્ ॥
ભવપાશભયાદ્ભીતં પાહિ ત્વં શરણાગતમ્

ભક્તિહીનં ક્રિયાહીનં વિધિહીનં ચ વેદતઃ ॥
વસ્તુમન્ત્રવિહીનં યત્તત્સંપૂર્ણં કુરુ પ્રભો

વેદોક્તવિહિતાઽજ્ઞાનાત્સ્વાઙ્ગહીને ચ કર્મણિ ॥
ત્વન્નામોચ્ચારણેનૈવ સર્વં પૂર્ણં ભવેદ્ધરે

ઇતિ સ્તુત્વા તં પ્રણમ્ય દત્ત્વા વિપ્રાય દક્ષિણામ્ ॥
મહોત્સવં વિધાયાથ કુર્યાજ્જાગરણં વ્રતી

કૃત્વા વ્રતોપવાસં ચ યદિ નિદ્રાં નિષેવતે ॥
પુનરેવ જલં ભુઙ્ક્તે વ્રતાર્ધફલભાગ્ભવેત્

યત્નેન ચ હવિષ્યાન્નં સકૃદેવ સમાચરેત્ ॥
મન્ત્રેણાનેન વિપ્રેન્દ્ર શ્રીકૃષ્ણચરણં સ્મરન્

અન્નં હિ પ્રાણિનાં પ્રાણા બ્રહ્મણા નિર્મિતં પુરા ॥
દેહિ મે વિષ્ણુરૂપં ત્વં વ્રતોપવાસયોઃ ફલમ્

એવં યઃ કુરુતે ભક્ત્યા ભારતે વ્રતમુત્તમમ્ ॥
પૂર્વાન્સપ્ત પરાન્સપ્ત સ્વાત્માનમુદ્ધરેદ્ધ્રુવમ્

માતરં ભ્રાતરં ચૈવ શ્વશ્રૂં ચ શ્વશુરં સુતામ્ ॥
જામાતરં તથા ભૃત્યમુદ્ધરેન્નિશ્ચિતં નરઃ

ઇત્યેવં કથિતં વિપ્ર શ્રીકૃષ્ણચરિતવ્રતમ્ ॥
સુખદં મોક્ષદં સારમપરં કથયામિ તે ॥

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવવર્તે મહાપુરાણે શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડે નારાયણનારદસંવાદે એકાદશીવ્રતનિરૂપણં નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ ॥