બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.25

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રુતં કિમદ્ભુતં બ્રહ્મન્ હરેશ્ચરિતમઙ્ગલમ્ ॥
વિશેષતસ્તવ મુખે હ્યતીવ સુમનોહરમ્

મૃતાયાં મુનિકન્યાયાં શાપાદ્દુર્વાસસો મુનેઃ ॥
કિં ચકાર સમાગત્ય તન્મે બ્રૂહિ તપોધન

॥ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥ ॥
સરસ્વતીનદીતીરે તપસ્યાં કુર્વતો મુનેઃ ॥
પપાત ધૌતમૂર્ધ્વાચ્ચ ધાર્યમાણં ચ વાયુના

પૃથિવ્યાં પતિતે વસ્ત્રે તપસ્ત્યક્ત્વા મુનીશ્વરઃ ॥
ધ્યાનેન બુબુધે સર્વં કન્યાસંબન્ધિ સંકટમ્

જગામ શોકાવિષ્ટોઽપિ તૂર્ણં જામાતુરાશ્રમમ્॥
સિષેચ પૃથિવીરેણૂચ્છશ્વન્નયનબિન્દુના

ગત્વાઽઽલયસમીપં ચ વિપ્રઃ કાતરમાનસઃ ॥
હે વત્સે કન્દલીત્યેવમુવાચ ચ પુનઃપુનઃ॥

શ્વશરસ્ય સ્વરં જ્ઞાત્વા દુર્વાસા ભયવિહ્વલઃ ॥
બહિર્બભૂવ શીઘ્રં ચ પપાત ચરણામ્બુજે

પ્રણમ્ય શ્વશુરં શોકાદ્વિલલાપ ભૃશં પુનઃ ॥
પ્રવૃત્તિં કથયામાસ મૂલતો મુનિસત્તમમ્

શ્રુત્વા વાર્તાં શુચાઽઽવિષ્ટઃ પપાત ધરણીતલે ॥
મૂર્ચ્છામાપ મહાજ્ઞાની નિશ્ચેષ્ટો હિ યથા મૃતઃ

મૃતં દૃષ્ટ્વા સ દુર્વાસા મુને મનસિ સંકટમ્ ॥
ચેતનાં કારયામાસ પ્રયત્નેન મહામુનેઃ

સંપ્રાપ્ય ચેતનાં શીઘ્રમુવાચ તં પુરઃ સ્થિતમ્ ॥
જામાતરં શોકયુતં ભીતં પ્રણતકન્ધરમ્

મહાશોકાદશ્રુપૂર્ણં રક્તપઙ્કજલોચનમ્ ॥
કોપાત્કમ્પિતવાઞ્છશ્વત્સંત્રસ્તઃ સ્ફુરિતાધરઃ

ઔર્વ ઉવાચ ॥
અયે બ્રહ્મન્નત્રિવંશ પૌત્રસ્ત્વં જગતીપતેઃ ॥
સ્વલ્પદોષે બહુતરઃ કૃતો દણ્ડસ્ત્વયા કથમ્

ત્વજ્જન્મ શંકરાંશેન શિષ્યસ્તસ્ય જગદ્ગુરોઃ ॥
વેદવેદાઙ્ગવિજ્ઞશ્ચ સર્વજ્ઞો ગુણવાન્સ્વયમ્

અનસૂયા મહાસાધ્વી કમલાંશા તવ પ્રસૂઃ ॥
ન જાને કેન દોષેણ તવ ચૈતાદૃશી મતિઃ

ગુણવાઞ્જનકો યસ્ય માતા ગુણવતી સતી ॥
તયોઃ પુત્રો દયાહીનો ગતિઃ સૂક્ષ્મા શ્રુતેરહો

મમ પ્રાણાધિકા કન્યા મુદા ત્વયિ સમર્પિતા॥
મહાગુણાન્વિતા સ્વલ્પદોષેણ પરિમિશ્રિતા

વાગ્દુષ્ટાયાશ્ચ દણ્ડો હિ પરિત્યાગઃ શ્રુતૌ શ્રુતઃ ॥
ત્વયા ક્રોધાદ્યદિ ત્યક્તા પિત્રા યત્નેન પાલિતા

મદપત્યં સ્વલ્પદોષે યતો ભસ્મીકૃતં ત્વયા ॥
પરાભવસ્તવ મહાન્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

મહતાં ક્ષુદ્રજન્તૂનાં સર્વેષાં જીવિનાં સદા ॥
સ્રષ્ટા પાતા ચ શાસ્તા ચ ભગવાન્કરુણાનિધિઃ

ઇત્યુક્ત્વા ચ મુનિશ્રેષ્ઠો વિલપ્ય ચ પુનઃ પુનઃ ॥
હેઽમ્બ વત્સે હ્યયીત્યુક્ત્વા જગામ સ્વાલયં રુષા

ગતે મુનીન્દ્રે દુર્વાસા વિલલાપ ભૃશં પુનઃ ॥
જ્ઞાનેન વિસ્મૃતઃ શોકો બભૂવ દ્વિગુણઃ પુનઃ

શોકાનલો હિ કાલેન વિચ્છિન્નો જ્ઞાનભસ્મના ॥
બન્ધુદર્શનશુષ્કેન્ધદાનેન વર્ધતે પુનઃ ॥

સ્મારંસ્મારં પ્રિયાં તત્ર વિલપ્ય ચ પુનઃપુનઃ ॥
બોધયિત્વા સ્વમાત્માનં તપસ્યાયાં મનો દધૌ

ઇત્યેવં કથિતં સર્વં મુનેઃ શાપસ્ય કારણમ્ ॥
બભૂવ તસ્ય કાલેન દુઃસહશ્ચ પરાભવઃ

નારદ ઉવાચ ॥
દુર્વાસાઃ શંકરસ્યાંશઃ શિવતુલ્યશ્ચ તેજસા ॥
તેજસ્વી કો મહાનેવ ચકાર તત્પરાભવમ્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
અમ્બરીષો હિ રાજેન્દ્રઃ સૂર્યવંશસમુદ્ભવઃ ॥
શ્રીકૃષ્ણચરણામ્ભોજે તન્મનાઃ સંતતં મુને

*
ન રાજ્યેષુ ન ભાર્યાસુ ન પુત્રેષુ પ્રજાસુ ચ ॥
ન સંપત્સુ ક્ષણં ચિત્તં પુણ્યકર્માર્જિંતાસુ ચ

ધ્યાયતેઽહર્નિશં ધર્મી સ્વન્તે જ્ઞાને હરિં મુદા ॥
મહાજિતેન્દ્રિયઃ શાન્તો વિષ્ણુવ્રતપરાયણઃ

એકાદશી વ્રતરતઃ કૃષ્ણપૂજાસુ તત્પરઃ ॥
સર્વકર્મસ્વલિપ્તશ્ચ કર્તા કૃષ્ણાર્પિતેષુ ચ

સુતીક્ષ્ણં ષોડશારં ચ હરેશ્ચક્રં સુદર્શનમ્ ॥
તેજસા હરિતુલ્યં ચ સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્

બ્રહ્માદિભિઃ સ્તૂયમાનં પૂજિતં ચ સુરાસુરૈઃ ॥
પ્રભુણા રક્ષિતં શશ્વદ્રક્ષાયૈ નૃપસન્નિધૌ ॥

એકાદશીવ્રતં કૃત્વા દ્વાદશીદિવસે સતિ ॥
સ્નાત્વા વિધાય પૂજાં ચ કાલેન વિધિપૂર્વકમ્

દત્ત્વા દાનં બ્રાહ્મણેભ્યઃ સુવર્ણરજતાદિકમ્ ॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વા ચ ભોજનાર્થમુવાસ હ

એતસ્મિન્નન્તરે વિપ્રસ્તપસ્વી ક્ષુધિતો મુને ॥
દણ્ડી છત્રી શુક્લવાસા બિભ્રત્તિલકમુત્તમમ્

જટિલોઽતિકૃશસ્ત્રસ્તઃ શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકઃ ॥
તત્રાજગામ ભગવાન્દુર્વાસા નૃપતેઃ પુરઃ

સ ચ દૃષ્ટ્વા મુનીન્દ્રં તમુત્થાય ચ પ્રણમ્ય ચ ॥
દત્ત્વા પાદ્યં ચ સંપ્રીત્યા સ્વર્ણસિંહાસનં દદૌ

તસ્મૈ દત્ત્વા ઽઽશિષં વિપ્રઃ સમુવાસ સુખાસને ॥
પપ્રચ્છ રાજા તં પ્રીતઃ કાઽઽજ્ઞા તે વદ કામિતમ્

નૃપેન્દ્રવચનં શ્રુત્વા તમુવાચ મહામુનિઃ॥
બુભુક્ષિતસ્ય મે રાજન્દેહ્યન્નં વિધિપૂર્વકમ્

કિંત્વઘમર્ષણમન્ત્રં તુ જપ્ત્વાઽઽયામ્યચિરેણ વૈ ॥
ક્ષણં પ્રતીક્ષતાં રાજન્નિત્યુક્ત્વા ચ ગતો મુનિઃ

ગતે વિપ્રે તુ રાજર્ષિશ્ચિન્તાં પ્રાપ દુરત્યયામ્ ॥
વિલોક્ય વિગતપ્રાયાં દ્વાદશીં ભયસંયુતઃ

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર સમાયાન્તં ગુરું મુદા ॥
નત્વા નિવેદ્ય સર્વં તુ નૃપતિઃ સમુવાચ હ

નાયાતિ મુનિશાર્દૂલઃ પ્રયાતિ દ્વાદશી તિથિઃ ॥
સંકટેઽસ્મિન્વિધેયં ચ વિવિચ્ય વિધિપૂર્વકમ્ ॥
શીઘ્રં વદ મુનિશ્રેષ્ઠ ભદ્રાભદ્રં ચ મામિતિ

શ્રુત્વા નૃપોક્તિં ત્વરિતમુવાચ મુનિપુંગવઃ ॥
હિતં તથ્યં ચ વેદોક્તં પરિણામસુખાવહમ્

વશિષ્ઠ ઉવાચ ॥
દ્વાદશ્યાં સમતીતાયાં ત્રયોદશ્યાં તુ પારણમ્ ॥
ઉપવાસફલં હત્વા વ્રતિનં હન્તિ નિશ્ચિતમ્

બ્રહ્મહત્યાસમં પાપં ભવેત્તસ્ય શ્રુતૌ શ્રુતમ્॥
ભક્ષ્યદ્રવ્યં સુરાતુલ્યમિત્યાહ કમલોદ્ભવઃ

ન ભોજયિત્વા મૂઢશ્ચેદતિથિં સમુપસ્થિતમ્ ॥
સ ત્રસ્તઃ ક્ષુધિતો ભુઙ્ક્તે કુમ્ભીપાકે વ્રજેદ્ધુવમ્

શતવર્ષં તત્ર તિષ્ઠન્નરશ્ચાણ્ડાલતાં વ્રજેત્ ॥
વ્યાધિયુક્તો દરિદ્રશ્ચ ભવેજ્જન્મનિ જન્મનિ

અતોઽતિસૂક્ષ્મં કિં બ્રૂમોઽધુના પરમ સંકટે ॥
રક્ષાં કુરુ દ્વયોર્ધર્મં સમાલોક્ય વદામિ તે

ઉપવાસફલં રક્ષ કૃષ્ણસ્ય ચરણોદકમ્ ॥
ભુક્ત્વા શીઘ્રમપો રાજંસ્તદ્ભક્ષણમભક્ષણમ્

ઇત્યુક્ત્વા બ્રહ્મણઃ પુત્રો વિરરામ મહામુને ॥
બુભુજે તજ્જલં કિંચિત્કૃષ્ણપાદામ્બુજં સ્મરન્

એતસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મન્નાજગામ મુનીશ્વરઃ ॥
ચિચ્છેદ કોપાત્સર્વજ્ઞઃ સ્વજટાં નૃપતેઃ પુરઃ

તતઃ સમુત્થિતઃ શીઘ્રં પુરુષોઽગ્નિશિખોપમઃ ॥
ખડ્ગ હસ્તો મહાભીમો રાજેન્દ્રં હન્તુમુદ્યતઃ

હરેશ્ચક્રં ચ તં દૃષ્ટ્વા સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્॥
ચિચ્છેદ કૃત્યાપુરુષં બ્રાહ્મણં છેત્તુમુદ્યતમ્

દૃષ્ટ્વા સુદર્શનં વિપ્રો દુદ્રાવ ભયવિહ્વલઃ ॥
દ્વિજઃ પશ્ચાત્તં દદર્શ જ્વલદગ્નિશિખોપમમ્

બ્રહ્માણ્ડક્રમણં કૃત્વા નિર્વિણ્ણોઽતિ ભયાકુલઃ ॥
તં ચ મત્વા જગન્નાથં બ્રહ્માણં શરણં યયૌ

ત્રાહિત્રાહીત્યેવમુક્ત્વા વિવેશ બ્રહ્મણઃ સભામ્ ॥
ઉત્થાય બ્રહ્મા વિપ્રેન્દ્રં પપ્રચ્છ કુશલં મુને

સર્વં સ કથયામાસ વૃત્તાન્તં મૂલતો વિધિમ્ ॥
શ્રુત્વા બ્રહ્મા નિશશ્વાસ તમુવાચ ભયાકુલઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
હરિદાસં વત્સ શપ્તું ગતોઽસિ કસ્ય તેજસા ॥
રક્ષિતા યસ્ય ભગવાંસ્તં કો હન્તા જગત્ત્રયે

ક્ષુદ્રાણાં મહતાં ચૈવ ભક્તાનાં રક્ષણાય ચ ॥
રરક્ષ સંતતં ચક્રં શ્રીહરિર્ભક્તવત્સલઃ

યો મૂઢો વૈષ્ણવં દ્વેષ્ટિ વિષ્ણુપ્રાણસમં દ્વિજ ॥
તસ્ય સંહારકર્તારં સંહર્તુમીશ્વરો હરિઃ

શીઘ્રં સ્થાનાન્તરં ગચ્છ વત્સ ત્રાણં ન વાઽધુના ॥
અન્યથા ત્વાં મયા સાર્ધં હનિષ્યતિ સુદર્શનમ્

કિં બ્રહ્મલોકં બ્રહ્માણ્ડં દગ્ધું શક્તં ક્ષણેન યત્ ॥
તેજસા વિષ્ણુતુલ્યં યત્કેનાન્યેન નિવાર્યતે

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા તતો દુદ્રાવ બ્રાહ્મણઃ ॥
ત્રસ્તો જગામ કૈલાસં શંકરં શરણં ભિયા

કૃપાનિધાન માં રક્ષેત્યુવાચ શંકરં ભિયા ॥
ન પ્રચ્છ કુશલં સર્વજ્ઞો બ્રાહ્મણં શિવઃ

ઉવાચ દીનદીનેશઃ સંહર્તા જગતાં ક્ષણાત્ ॥
સ્થિરો ભવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ મદીયં વચનં શૃણુ

શંકર ઉવાચ ॥
પૌત્રસ્ત્વં જગતાં ધાતુરત્રેશ્ચ તનયો મુને ॥
વેદજ્ઞાતાઽસિ સર્વજ્ઞ મૂર્ખતુલ્યં તુ કર્મ તે

વેદેષુ ચ પુરાણેષુ સેતિહાસેષુ સર્વતઃ ॥
નિરૂપિતો યઃ સર્વેશસ્તં ન જાનાસિ મૂઢવત્

અહં બ્રહ્મા ચ ઇન્દ્રશ્ચ આદિત્યા વસવસ્તથા ॥
ધર્મેન્દ્રૌ ચ સુરાઃ સર્વે મુનીન્દ્રા મનવસ્તથા

આવિર્ભૂતાસ્તિરોભૂતા યસ્ય ભ્રૂભઙ્ગલીલયા ॥
તસ્ય પ્રાણાધિકં ભક્તં હંસિ ત્વં કસ્ય તેજસા

અહં બ્રહ્મા ચ કમલા દુર્ગા વાણી ચ રાધિકા ॥
ન હિ ભક્તાત્પરાઃ પ્રેમ્ણા ભક્તાશ્ચ સર્વતઃ પ્રિયાઃ

ક્ષુદ્રાંશ્ચ મહતો ભક્તાઞ્છશ્વદ્રક્ષતિ યત્નતઃ ॥
સર્વાન્તરાત્મા ભગવાંશ્ચક્રેણ દુઃસહેન ચ ॥

નિયુજ્ય ચક્રં દુર્વાર્યં સ્વાત્મતુલ્યં ચ તેજસા ॥
તથાઽપિ ન પ્રતીતિશ્ચ સ્વયં ગચ્છતિ રક્ષિતુમ્

સ્વકીયગુણ નામ્નાં ચ શ્રવણાદતિસંભ્રમઃ ॥
ભક્તસઙ્ગે ભ્રમત્યેવ છાયેવ સતતં હરિઃ

કાન્તા પ્રાણાધિકા શશ્વન્ન હિ કોઽપિ તતોઽધિકઃ ॥
ભક્તાન્દ્વેષ્ટિ સ્વયં સા ચેત્તૂર્ણં ત્યજતિ તાં પ્રભુઃ

સર્વેષાં ચ પ્રિયા વિપ્રાઃ સ્વશરીરાદપિ દ્વિજ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રિયા ભક્તાઃ પ્રાણેભ્યશ્ચ હરેરપિ

ઈશ્વરસ્ય પ્રિયઃ કો વાઽપ્રિયઃ કો વા જગત્ત્રયે ॥
યઃ શિષ્ટસ્તં ભજેચ્છશ્વદ્ધ્યાયતે સતતં સદા

મહતિ પ્રલયે બ્રહ્મન્બ્રહ્મણ્ડૌઘે જલપ્લુતે ॥
ન તત્ર નાશો ભક્તાનાં સર્વેષાં ચ ભવિષ્યતિ

ભજ બ્રાહ્મણ ગોવિન્દં સ્મર તસ્ય પદામ્બુજમ્ ॥
સર્વાપદો વિનશ્યન્તિ શ્રીહરેઃ સ્મરણાદપિ

વ્રજ શીઘ્રં ચ વૈકુણ્ઠં વૈકુણ્ઠઃ શરણં તવ ॥
દાસ્યત્યેવાભયં તુભ્યં કરુણાસાગરો વિભુઃ

એતસ્મિન્નન્તરે વ્યાપ્તં કૈલાસં ચક્રતેજસા ॥
યથા ચ સૂર્યકિરણૈઃ સુપ્રદીપ્તં મહીતલમ્

દગ્ધા જ્વાલાકરાલૈશ્ચ સર્વે કૈલાસવાસિનઃ ॥
ત્રાહિ ત્રાહીત્યેવમુક્ત્વા શંકરં શરણં યયુઃ

દૃષ્ટ્વા ચક્રં દુર્વિષહં શંકરઃ કરુણાનિધિઃ ॥
પાર્વત્યા સહ સંપ્રીત્યા બ્રાહ્મણાયાશિષં દદૌ

તેજઃ સત્યં તપઃ સત્યં યદિ ચેચ્ચિરસંચિતમ્ ॥
કૃતાપરાધો ભીતશ્ચ દ્વિજો ભવતુ વિજ્વરઃ

પાર્વત્યુવાચ ॥
યત્પ્રભોર્મમ પુણ્યેષુ બ્રાહ્મણઃ શરણાગતઃ ॥
મમાશિષા મહાભીત્યા શીઘ્રં ભવતુ વિજ્વરઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા કૃપયા વિરરામ શિવા શિવઃ ॥
મુનિઃ પ્રણમ્ય દેવેશં વૈકુણ્ઠં શરણં યયૌ

ગત્વા વૈકુણ્ઠભવનં મનોયાયી મુનીશ્વરઃ ॥
દૃષ્ટ્વા સુદર્શનં પશ્ચાદ્વિવેશાન્તઃપુરં હરેઃ

દદર્શ શ્રીહરિં વિપ્રો રત્નસિંહાસનસ્થિતમ્ ॥
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મધરં પીતામ્બરં પરમ્

શ્યામં ચતુર્ભુજં શાન્તં લક્ષ્મીકાન્તં મનોહરમ્ ॥
રત્નાલંકારશોભાઢ્યં રત્નમાલાવિભૂષિતમ્

ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યં ભક્તાનુગ્રહકાતરમ્ ॥
સદ્રત્નસારરચિતં કિરીટોજ્જ્વલશેખરમ્

પાર્ષદપ્રવરેન્દ્રૈશ્ચ સેવિતં શ્વેતચામરૈઃ ॥
પદ્માસેવિતપાદાબ્જ સરસ્વત્યા સ્તુતં પુરઃ

સુનન્દનન્દકુમુદપ્રચણ્ડાદિભિરાવૃતમ્ ॥
ગુણાનુવાદં ગાયન્તં તન્ત્રૈઃ પશ્યન્તમીપ્સિતમ્

એવંભૂતં પ્રભું દૃષ્ટ્વા દણ્ડવત્પ્રણનામ ચ ॥
તુષ્ટાવ સામવેદોક્તસ્તોત્રેણ પરમેશ્વરમ્

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
ત્રાહિ માં કમલાકાન્ત ત્રાહિ માં કરુણાનિધે ॥
દીનબન્ધોઽતિદીનેશ કરુણાસાગર પ્રભો

વેદવેદાઙ્ગસંસ્રષ્ટુર્વિધાતુશ્ચ સ્વયં વિધે ॥
મૃત્યોર્મૃત્યુઃ કાલકાલ ત્રાહિ માં સંકટાર્ણવે

સંહારકર્તુઃ સંહારઃ સર્વેશઃ સર્વકારણઃ ॥
મહાવિષ્ણુતરોર્બીજં રક્ષ માં ભવસાગરે

શરણાગતશોકાર્તભયત્રાણપરાયણ ॥
ભગવન્નવ માં ભીતં નારાયણ નમોઽસ્તુ તે

વેદેષ્વાદ્યં ચ યદ્વસ્તુ વેદાઃ સ્તોતું ન ચ ક્ષમાઃ ॥
સરસ્વતી જડીભૂતા કિં સ્તુવન્તિ વિપશ્ચિતઃ ॥

શેષઃ સહસ્રવક્ત્રેણ યં સ્તોતું જડતાં વ્રજેત્ ॥
પઞ્ચવક્ત્રો જડીભૂતો જડીભૂતશ્ચતુર્મુખઃ

શ્રુતયઃ સ્મૃતિકર્તારો વાણી ચેત્સ્તોતુમક્ષમા ॥
કોઽહં વિપ્રશ્ચ વેદજ્ઞઃ શિષ્યઃ કિં સ્તૌમિ માનદ

મનૂનાં ચ મહેન્દ્રાણામષ્ટાવિંશતિમે ગતે ॥
દિવાનિશં યસ્ય વિધેરષ્ટોત્તરશતાયુષઃ

તસ્ય પાતો ભવેદ્યસ્ય ચક્ષુરુન્મીલનેન ચ ॥
તમનિર્વચનીયં ચ કિં સ્તૌમિ પાહિ માં પ્રભો

ઇત્યેવં સ્તવનં કૃત્વા પપાત ચરણામ્બુજે ॥
નયનામ્બુજનીરેણ સિષેચ ભયવિહ્વલઃ

દુર્વાસસા કૃતં સ્તોત્રં હરેશ્ચ પરમાત્મનઃ ॥
પુણ્યદં સામવેદોક્તં જગન્મઙ્ગલનામકમ્

યઃ પઠેત્સંકટગ્રસ્તો ભક્તિયુક્તશ્ચ સંયતઃ ॥
નારાયણસ્તં કૃપયા શીઘ્રમાગત્ય રક્ષતિ

રાજદ્વારે શ્મશાને ચ કારાગારે ભયાકુલે ॥
શત્રુગ્રસ્તે દસ્યુભીતૌ હિંસ્રજન્તુસમન્વિતે ॥

વેષ્ટિતે રાજસૈન્યેન મગ્ને પોતે મહાર્ણવે॥
સ્તોત્રસ્મરણમાત્રેણ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે દુર્વાસસા કૃતં શ્રીકૃષ્ણસ્તોત્રં સમાપ્તમ્ ॥
નારાયણ ઉવાચ ॥
મુનેશ્ચ સ્તવનં શ્રુત્વા ભગવાન્ભક્તવત્સલઃ ॥
પ્રહસ્યોવાચ મધુરં પીયૂષવૃષ્ટિવન્મુદા

શ્રીભગવાનુવાચ ॥
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે ભવિષ્યતિ વરેણ મે ॥
કિં તુ મે વચનં નિત્યં શૃણુ સત્યં સુખાવહમ્

અન્યેષાં ચ ભવેજ્જ્ઞાનં શ્રુત્વા શાસ્ત્રં સતાં મુખાત્ ॥
સ્વમૂર્તિમન્તિ શાસ્ત્રાણિ ભવેત્સન્તશ્ચરન્તિ હિ

કર્મ વેદવિરુદ્ધં ચ સર્વેષામતિગર્હિતમ્ ॥
કરોતિ વિદ્વાંશ્ચેજ્જ્ઞાત્વા સ ચ જીવન્મૃતાધિકઃ

પુરાણેષુ ચ વેદેષુ ચેતિહાસેષુ બ્રાહ્મણ ॥
વૈષ્ણવાનાં ચ મહિમા શ્રુતઃ સર્વૈશ્ચ સર્વતઃ

અહં પ્રાણા વૈષ્ણવાનાં મમ પ્રાણાશ્ચ વૈષ્ણવાઃ ॥
તાનેવ દ્વેષ્ટિ યો મૂઢો મમાસૂનાં ચ હિંસકઃ

પુત્રાન્પૌત્રાન્કલત્રાંશ્ચ રાજ્યં લક્ષ્મીં વિહાય ચ ॥
ધ્યાયન્તે સતતં યે માં કો મે તેભ્યઃ પરઃ પ્રિયઃ ॥

પરા ભક્તાન્ન મે પ્રાણા ન ચ લક્ષ્મીર્ન શઙ્કરઃ ॥
ન ભારતી ન ચ બ્રહ્મા ન દુર્ગા ન ગણેશ્વરઃ

ન બ્રાહ્મણા ન વેદાશ્ચ ન વેદજનની પરા ॥
ન ગોપી ન ચ ગોપાલા ન રાધા પ્રણતઃ પ્રિયાઃ

ઇત્યેવં કથિતં સર્વં સત્યં સારં ચ વાસ્તવમ્ ॥
ન પ્રશંસાપરં તેષાં તે ચ પ્રાણાધિકાઃ પ્રિયાઃ

માં દ્વિષન્તિ ચ યે મૂઢા જ્ઞાનહીનાશ્ચ વઞ્ચિતાઃ ॥
આત્માનં યે ન જાનન્તિ તે યાન્તિ નિરયં ચિરમ્

યે દ્વિષન્તિ ચ મદ્ભક્તાન્પ્રાણાનામધિકં પ્રિયાન્॥
તેષાં શાસ્તા ત્વહં તૂર્ણં પરત્ર નિરયં ચિરમ્

પ્રભાવોઽહં ચ સર્વેષામીશ્વરઃ પરિપાલકઃ॥
ન ચ વ્યાપી સ્વતન્ત્રોઽહં ભક્તાધીનો દિવાનિશમ્

ગોલોકે વાઽથ વૈકુણ્ઠે દ્વિભુજં ચ ચતુર્ભુજમ્ ॥
રૂપમાત્રમિદં શશ્વત્પ્રાણા મે ભક્તસન્નિધૌ

યદુક્તં ભક્તદત્તં ચ ભક્ષણીયં ચ તન્મમ ॥
અભક્ષ્યં દ્રવ્યમન્યેન દત્તં ચેદમૃતોપમમ્

અંબરીષં નૃપશ્રેષ્ઠં નિરીહં તમહિંસકમ્ ॥
કથં હંસિ દયાશીલં સર્વપ્રાણિહિતે રતમ્

દયાં કુર્વંતિ યે સન્તઃ સતતં સર્વજન્તુષુ ॥
તાન્દ્વિષન્તિ ચ યે મૂઢાસ્તેષાં હન્તાઽહમેવ ચ

ભક્તાનાં હિંસકં શત્રુમહં રક્ષિતુમક્ષમઃ॥
અમ્બરીષાલયં ગચ્છ સ ત્વાં રક્ષિતુમીશ્વરઃ

નારાયણ ઉવાચ ॥
ઇદં વાક્યં ચ તચ્છ્રુત્વા બ્રાહ્મણો ભયવિહ્વલઃ ॥
વિષણ્ણમાનસસ્તસ્થૌ સ્મરન્કૃષ્ણપદામ્બુજમ્

એતસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મા ભવાન્યા સહ શંકરઃ ॥
ધર્મશ્ચેન્દ્રાદયો દેવા આજગ્મુર્મુનિપુઙ્ગવાઃ॥।

પ્રણમ્ય તુષ્ટુવુઃ સર્વે પરમાત્માનમીશ્વરમ્ ॥
પુલકાઞ્ચિતસર્વાઙ્ગા ભક્તિનમ્રાત્મકંધરાઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
સ્વાત્મસ્વરૂપ નિર્લિપ્ત ભક્તાનુગ્રહકાતર ॥
ભક્તાપરાધજનકં રક્ષ બ્રાહ્મણપુઙ્ગવમ્

મહાદેવ ઉવાચ ॥
દીનબન્ધો જગન્નાથ નાયં વિપ્રો જગદ્બહિઃ ॥
કૃતાપરાધં દીનં ચ પાહીમં શરણાગતમ્

પાર્વત્યુવાચ ॥
ભક્ત એવાંબરીષસ્તે ન દ્વિજા ન સુરા વયમ્ ॥
સર્વેષામીશ્વરસ્ત્વં ચ રક્ષ વિપ્રં કૃતાગસમ્

ધર્મ ઉવાચ ॥
સર્વેષાં જનકસ્ત્વં ચ પાતા દણ્ડકૃદીશ્વરઃ॥
શિશુહેતોઃ શિશું હન્તિ પિતેત્યેવં કુતઃ પ્રભો

ઇંદ્ર ઉવાચ ॥
કૃપયા સમતા શશ્વત્સર્વેષુ જીવિષુ પ્રભો ॥
અપરાધફલં ભૂતમધુના પાતુમર્હસિ

રુદ્ર ઉવાચ ॥
શાન્તિં કર્તું સમુચિતમુચિતં સાંપ્રતં કુરુ ॥
કૃતકુણ્ઠસ્ય મૂલસ્ય પાલનં કર્તુમર્હસિ

દિક્પાલ ઉવાચ ॥
કૃતાપરાધં વિપ્રં ચ છેત્તુમર્હસિ ન શ્રુતૌ ॥
અપરાધશમં કૃત્વા સદા પાતિ સદીશ્વરઃ

ગ્રહા ઊચુઃ ॥
યો દ્વેષ્ટિ વૈષ્ણવં મૂઢસ્તં રુષ્ટા સર્વદેવતાઃ ॥
પીડાં કુર્મો વયં શશ્વત્પશ્ચાત્ત્વં પાતુમર્હસિ

મુનય ઊચુઃ ॥
નાથ વિપ્રે પરાભૂતે સર્વે જીવન્મૃતા વયમ્ ॥
દણ્ડં વિધાતુમેકસ્ય ભવેલ્લજ્જા સ્વજાતિષુ

અત્રિરુવાચ ॥
ત્વયૈવ દત્તઃ પુત્રો મે ક્રોધી ત્વત્સેવકઃ સદા ॥
ન કં બિભેતિ ત્રૈલોક્યે તેજસ્વી તેજસા તવ

લક્ષ્મીરુવાચ ॥
ક્ષમાપરાધં ભગવન્ બ્રાહ્મણં શરણાગતમ્ ॥
સ્તુવન્તિ દેવ વિપ્રાશ્ચ ન વિપ્રં હન્તુમર્હસિ

સરસ્વત્યુવાચ ॥
બોધયિષ્યામિ દેવાનાં જનકં કામદં શ્રુતિમ્ ॥
ભગવન્સ્વામી સર્વેષાં સર્વાંશ્ચ પાતુમર્હસિ

પાર્ષદા ઊચુઃ ॥
ભવતઃ સ્મૃતિમાત્રેણ સર્વેષાં સર્વમઙ્ગલમ્ ॥
ભવેત્સર્વાપદો યાન્તિ પાહીમં શરણાગતમ્

નર્તકા ઊચુઃ ॥
દારિદ્ર્યભંજન વયં ભિક્ષુકાસ્તવ સંતતમ્ ॥
ભિક્ષાં નઃ સાંપ્રતં દેહિ પરિત્રાણં દ્વિજસ્ય ચ

એતેષાં સ્તવનં શ્રુત્વા પ્રભુઃ શરણવત્સલઃ ॥
પ્રહસ્યોવાચ વચનં સર્વસન્તોષકારણમ્

શ્રીભગવાનુવાચ ॥
સર્વે શૃણુત મદ્વાક્યં નીતિયુક્તં સુખાવહમ્॥
વિપ્રરક્ષાં કરિષ્યામિ યુષ્માકમાજ્ઞયા ધ્રુવમ્

કિં ત્વયં યાતુ વૈકુણ્ઠાદમ્બરીષાલયં પુનઃ ॥
કરોતુ પારણં તત્ર રાજ્ઞઃ સુપ્રીતયે મુનિઃ

વિપ્રસ્તસ્યાતિથિર્ભૂત્વા નિર્દોષં શપ્તુમુદ્યતઃ ॥
સુદર્શનં તુ તં રક્ષ્યં બ્રાહ્મણં હન્તુમુદ્યતમ્

પૂર્ણં વર્ષમયં ભીતો ભ્રમત્યેવ ભુવં મુદા ॥
ઉપવાસી સ રાજેન્દ્રઃ સસ્ત્રીકશ્ચ શુચાઽન્વિતઃ

તતોઽહમુપવાસી ચ ભક્તોપવાસકારણાત્ ॥
સ્તનાન્ધં બાલકં દૃષ્ટ્વા ન ભુઙ્ક્તે જનની યથા

મમાશિષા મુનિશ્રેષ્ઠઃ સદ્યો ભવતુ વિજ્વરઃ ॥
પથિ તત્રાસ્ય હિંસાં ચ મચ્ચક્રં ન કરિષ્યતિ

અહમેવાદ્ય નિશ્ચિન્તઃ સુખં ભોક્ષ્યામિ નિશ્ચિતમ્ ॥
ભક્તદત્તં ચ યદ્વસ્તુ પ્રીત્યા કૃત્વા સુધોપમમ્

લક્ષ્મીદત્તં ચ યદ્દ્રવ્યં ન ચાહં ભોક્તુમીશ્વરઃ ॥
વિના ભક્તપ્રદાનેન ન તૃપ્તિં દાતુમીશ્વરઃ ॥

હે મુનીન્દ્ર મહાપ્રાજ્ઞ ગચ્છ વત્સ નૃપાલયમ્ ॥
સર્વે દેવાશ્ચ દેવ્યશ્ચ ગચ્છન્તુ મુનયો ગૃહમ્

ઇત્યુક્ત્વા શ્રીહરિસ્તૂર્ણં યયૌ સ્વાન્તઃપુરં મુદા ॥
યયુઃ સર્વે મુદા યુક્તાઃ પ્રણમ્ય જગદીશ્વરમ્

બ્રાહ્મણશ્ચ મનોયાયી જગામ નૃપમન્દિરમ્ ॥
સુદર્શનં ચ તચ્ચક્રં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્

ઉપોષ્ય વત્સરં રાજા શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકઃ ॥
સિંહાસનસ્થઃ પુરતો દદર્શ મુનિપુઙ્ગવમ્

ઉત્થાય સંભ્રમાત્સદ્યઃ પ્રણમ્ય સાદરં મુદા ॥
ભોજયિત્વા તુ મિષ્ટાન્નં બ્રાહ્મણં બુભુજે સ્વયમ્

ભુક્ત્વા તુષ્ટો દ્વિજશ્રેષ્ઠો યુયુજે પરમાશિષમ્ ॥
જગામ સ્વાલયં તૂર્ણં પ્રશશંસ પુનઃપુનઃ

ઉવાચ પથિ વિપ્રેન્દ્રો મનસા વિસ્મયાકુલઃ॥
માહાત્મ્યં દુર્લભમહો વૈષ્ણવાનામિતિ દ્વિજઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડે નારાયણનારદસંવાદે મુનિમો ક્ષણપ્રસ્તાવો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ

તુલનીય - શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણે ૯.૪ અંબરીષ-દુર્વાસોપાખ્યાનમ્