બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.22

॥શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
એકદા રાધિકાનાથો બલેન સહ બાલકૈઃ ॥
જગામ તત્તાલવનં પરિપક્વફલાન્વિતમ્

વૃક્ષાણાં રક્ષિતા દૈત્યઃ ખર રૂપી ચ ધેનુકઃ॥
કોટિસિંહસમબલો દેવાનાં દર્પનાશનઃ

શરીરં પર્વતસમં કૂપતુલ્યે ચ લોચને ॥
ઈષાપંક્તિસમા દન્તાસ્તુણ્ડં પર્વતગહ્વરમ્

શતહસ્તપરિમિતા જિહ્વા લોલા ભયાનકા ॥
કાસારસદૃશી નાભિઃ શબ્દસ્તસ્ય ભયાનકઃ

દૃષ્ટ્વા તાલવનં બાલા હર્ષમાપુરનિન્દિતાઃ ॥
કૌતુકાત્કૃષ્ણમૂચુસ્તે સ્મેરાનનસરોરુહાઃ

બાલા ઊચુઃ ॥
હે કૃષ્ણ કરુણાસિન્ધો દીન બન્ધો જગત્પતે ॥
મહાબલ બલભ્રાતઃ સમસ્તબલિનાં વર

અવધાનં કુરુ વિભો ક્ષણાર્દ્ધં નો નિવેદને ॥
ક્ષુધિતાનાં શિશૂનાં ચ ભક્તાનાં ભક્તવત્સલ

સ્વાદૂનિ સુન્દરાણ્યેવ પશ્ય તાલફલાનિ ચ ॥
ભઙ્ક્તું ચાલયિતું વૃક્ષાન્પાતિતું ચ ફલાનિ ચ

નાનાવર્ણાનિ પુષ્પાણિ પક્વાનિ દુર્લભાનિ ચ ॥
આજ્ઞાં કરોષિ ચેત્કૃષ્ણ ચેષ્ટાં કર્ત્તુ વયં ક્ષમાઃ

કિં ત્વત્ર દૈત્યો બલવાન્ખરરૂપી ચ ધેનુકઃ ॥
અજિતસ્ત્રિદશૈઃ સર્વૈર્મહાબલપરાક્રમઃ

દુર્નિવાર્યશ્ચ સર્વેષાં કંસસ્ય સચિવો મહાન્ ॥
હિંસકઃ સર્વજન્તૂનાં વનાનામસ્તિ રક્ષિતા

સુવિચાર્ય જગત્કાન્ત વદ નો વદતાં વર ॥
યુક્તં કાર્યમયુક્તં વા કર્તવ્યમથ વા ન વા

બાલકાનાં વચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્મધુસૂદનઃ ॥
ઉવાચ મધુરં બાલાન્વચનં તત્સુખાવહમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
કિં વો દૈત્યાદ્ભયં બાલા યૂયં મત્સહચારિણઃ ॥
વૃક્ષાન્ભઙ્ક્ત્વા ચાલયિત્વા ફલાનિ ખાદતાભયમ્

શ્રીકૃષ્ણાજ્ઞાં સમાદાય બાલકા બલશાલિનઃ ॥
ઉત્પેતુર્વૃક્ષશિખરં ક્ષુધિતાશ્ચ ફલાર્થિનઃ

નાનાપ્રકારવર્ણાનિ સ્વાદૂનિ સુન્દરાણિ ચ ॥
ફલાનિ પાતયામાસુઃ પરિપક્વાનિ નારદ

કેચિદ્બભઞ્જુર્વૃક્ષાશ્ચ ચાલયામાસુરેવ ચ ॥
કેચિત્કોલાહલં ચકુર્નનૃતુસ્તત્ર કેચન

અવરુહ્ય તરુભ્યશ્ચ બાલકા બલશાલિનઃ ॥
ફલાન્યાદાય ગચ્છન્તો દદૃશુર્દૈત્યપુઙ્ગવમ્

મહાબલં મહાકાયં ઘોરં ગર્દભરૂપિણમ્ ॥
આગચ્છન્તં મહાવેગાત્કુર્વન્તં શબ્દમુલ્બણમ્

તં દૃષ્ટ્વા રુરુદુઃ સર્વે ફલાનિ તત્યજુર્ભિયા ॥
કૃષ્ણકૃષ્ણેતિ શબ્દં ચ પ્રચક્રુર્બહુધા ભૃશમ્

અસ્માન્રક્ષ સમાગચ્છ હે કૃષ્ણ કરુણાનિધે ॥
હે સઙ્કર્ષણ નો રક્ષ પ્રાણા નો યાન્તિ દાનવાત્

હે કૃષ્ણ હે કૃષ્ણ હરે મુરારે ગોવિન્દ દામોદર દીનબન્ધો॥
ગોપીશગોપેશ ભવાર્ણવેઽસ્મા નનન્ત નારાયણ રક્ષ રક્ષ

ભયેઽભયે વાથ શુભેઽશુભે વા સુખેષુ દુઃખેષુ ચ દીનનાથ ॥
ત્વયા વિનાઽન્યં શરણં ભવાર્ણવે ન નોઽસ્તિ હે માધવ રક્ષ રક્ષ

જયજય ગુણસિન્ધો કૃષ્ણ ભક્તૈકબન્ધો બહુતરભયયુક્તાન્બાલકાન્રક્ષ રક્ષ ॥
જહિ દનુજકુલાનામીશમસ્માક મન્તં સુરકુલબલદર્પં વર્ધયેમં નિહત્ય

બાલાનાં વિક્લવં દૃષ્ટ્વા બલેન સહ માધવઃ ॥
આજગામ શિશુસ્થાનં ભયહા ભક્ત વત્સલઃ

ભયં નાસ્તિ ભયં નાસ્તીત્યુક્ત્વા દુદ્રાવ સત્વરમ્ ॥
ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યો નિર્ભયં દત્તવાઞ્છિશૂન્

દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણં બલં બાલા નનૃતુર્વિજહુર્ભયમ્ ॥
હરિસ્મૃતિશ્ચાભયદા સર્વમઙ્ગલદાયિકા

શ્રીકૃષ્ણો દાનવં દૃષ્ટ્વા ગ્રસન્તં પુરતઃ શિશૂન્॥
બલં સંબોધ્ય બલિનમુવાચ મધુસૂદનઃ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
દાનવો બલિપુત્રોઽયં નામ્ના સાહસિકો બલી ॥
ગર્દભો બ્રહ્મશાપેન શપ્તો દુર્વાસસા પુરા

પાપિષ્ઠો મમ વધ્યોઽયં મહાબલપરાકમઃ ॥
અહમેનં વધિષ્યામિ ત્વં રક્ષ બાલકાન્બલ

આદાય બાલકાન્સર્વાન્દૂરં ગચ્છેત્યુવાચ હ ॥
તાન્ગૃહીત્વા બલઃ શીઘ્રં જગામ ત્વરયાજ્ઞયા

દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણં દાનવેન્દ્રો મહાબલપરાક્રમઃ ॥
જગ્રાસ લીલયા કોપાજ્જ્વલદગ્નિશિખોપમમ્

બભૂવાતિદાહયુક્તો મર્તુકામોઽતિતેજસા ॥
ઉજ્જગ્રાસ પુનર્દૈત્યો વિભું તેજસ્વિનં ભિયા

ઉજ્ઝિતં સન્તમીશં ચ દૃષ્ટ્વા દૈત્યો મુમોચ હ॥
અતીવ સુન્દરં શાન્તં જ્વલન્તં બ્રહ્મતેજસા

કૃષ્ણદર્શનમાત્રેણ બભૂવાસ્ય પુરા સ્મૃતિઃ ॥
આત્માનં બુબુધે કૃષ્ણં જગતાં કારણં પરમ્

તેજઃસ્વરૂપમીશં તં દૃષ્ટ્વા તુષ્ટાવ દાનવઃ ॥
યથાગમં યથાજન્મ ગુણાતીતં શ્રુતેઃ પરમ્

દાનવ ઉવાચ ॥
વામનોઽસિ ત્વમંશેન મત્પિતુર્યજ્ઞભિક્ષુકઃ ॥
રાજ્યહર્તા ચ શ્રીહર્તા સુતલસ્થલદાયકઃ

બલિર્ભક્તિવશો વીરઃ સર્વેશો ભક્તવત્સલઃ ॥
શીઘ્રં ત્વં હિન્ધિ માં પાપં શાપાદ્ગર્દભરૂપિણમ્

મુનેર્દુર્વાસસઃ શાપાદીદૃશં જન્મ કુત્સિતમ્ ॥
મૃત્યુરુક્તશ્ચ મુનિના ત્વત્તો મમ જગત્પતે

ષોડશારેણ ચક્રેણ સુતીક્ષ્ણેનાતિતેજસા ॥
જહિ માં જગતાં નાથ સદ્ભક્તિં કુરુ મોક્ષદ

ત્વમંશેન વરાહશ્ચ સમુદ્ધર્તું વસુન્ધરામ્ ॥
વેદાનાં રક્ષિતા નાથ હિરણ્યાક્ષનિષૂદનઃ

ત્વં નૃસિંહઃ સ્વયં પૂર્ણો હિરણ્યકશિપોર્વધે ॥
પ્રહ્રાદાનુગ્રહાર્થાય દેવાનાં રક્ષણાય ચ ॥

ત્વં ચ વેદોદ્ધારકર્તા મીનાંશેન દયાનિધે ॥
નૃપસ્ય જ્ઞાનદાનાય રક્ષાયૈ સુરવિપ્રયોઃ

શેષાધારશ્ચ કૂર્મસ્ત્વમંશેન સૃષ્ટિહેતવે ॥
વિશ્વાધારશ્ચ વિશ્વસ્ત્વમંશેનાપિ સહસ્રધૃક્

રામો દાશરથિસ્ત્વં ચ જાનક્યુદ્ધારહેતવે ॥
દશકન્ધરહન્તા ચ સિન્ધૌ સેતુવિધાયકઃ

કલયા પરશુરામશ્ચ જમદગ્નિસુતો મહાન્ ॥
ત્રિઃસપ્તકૃત્વો ભૂપાનાં નિહન્તા જગતીપતે

અંશેન કપિલસ્ત્વં ચ સિદ્ધાનાં ચ ગુરોર્ગુરુઃ ॥
માતૃજ્ઞાનપ્રદાતા ચ યોગશાસ્ત્રવિધાયકઃ

અંશેન જ્ઞાનિનાં શ્રેષ્ઠો નરનારાયણાવૃષી ॥
ત્વં ચ ધર્મસુતો ભૂત્વા લોકવિસ્તારકારકઃ

અધુના કૃષ્ણરૂપસ્ત્વં પરિપૂર્ણતમઃ સ્વયમ્ ॥
સર્વેષામવતારાણાં બીજરૂપઃ સનાતનઃ

યશોદાજીવનો નિત્યો નન્દૈકાનન્દવર્ધનઃ ॥
પ્રાણાધિદેવો ગોપીનાં રાધાપ્રાણાધિકપ્રિયઃ

વસુદેવસુતઃ શાન્તો દેવકીદુઃખભઞ્જનઃ ॥
અયોનિસંભવઃ શ્રીમાન્પૃથિવીભારહારકઃ

પૂતનાયૈ માતૃગતિં પ્રદાતા ચ કૃપાનિધિઃ ॥
બકકેશિપ્રલમ્બાનાં મમાપિ મોક્ષકારકઃ

સ્વેચ્છામય ગુણાતીત ભક્તાનાં ભયભઞ્જન ॥
પ્રસીદ રાધિકાનાથ પ્રસીદ કુરુ મોક્ષણમ્ ॥

હે નાથ ગાર્દભીયોનેઃ સમુદ્ધર ભવાર્ણવાત્॥
મૂર્ખસ્ત્વદ્ભક્તપુત્રોઽહં મામુદ્ધર્તું ત્વમર્હસિ

વેદા બ્રહ્માદયો યં ચ મુનીન્દ્રાઃ સ્તોતુમક્ષમાઃ ॥
કિં સ્તૌમિ તં ગુણાતીતં પુરા દૈત્યોઽધુના ખરઃ

એવં કુરુ કૃપાસિન્ધો યેન મે ન ભવેજ્જનુઃ ॥
દૃષ્ટ્વા પાદારવિન્દં તે કઃ પુનર્ભવનં વ્રજેત્

બ્રહ્મા સ્તોતા ખરઃ સ્તોતા નોપહાસિતુમર્હસિ॥
સદીશ્વરસ્ય વિજ્ઞસ્ય યોગ્યાયોગ્યે સમા કૃપા

ઇત્યેવમુક્ત્વા દૈત્યેન્દ્રસ્તસ્થૌ ચ પુરતો હરેઃ ॥
પ્રસન્નવદનઃ શ્રીમાનતિતુષ્ટો બભૂવ હ

ઇદં દૈત્યકૃતં સ્તોત્રં નિત્યં ભક્ત્યા ચ યઃ પઠેત્ ॥
સાલોક્યસાર્ષ્ટિસામીપ્યં લીલયા લભતે હરેઃ

ઇહ લોકે હરેર્ભક્તિમન્તે દાસ્યં સુદુર્લભમ્॥
વિદ્યાં શ્રિયં સુકવિતાં પુત્રપૌત્રાન્યશો લભેત્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
શ્રુત્વાઽનુમેને દૈત્યેન્દ્રસ્તવનં કરુણાનિધિઃ ॥
કથં કરોમિ સંહારમીદૃશં ભક્તમિત્યહો ॥

અનુમન્ય સ્મૃતિં તસ્ય સંજહાર હરિઃ સ્વયમ્ ॥
ન હિ યુક્તો વધઃ સ્તોતુર્દુર્વક્તુર્વિધિરીશ્વરાત્

દાનવો માયયા વિષ્ણોર્વિસસ્માર પુનઃ સ્વકમ્॥
દુરુક્તિસ્તત્કણ્ઠદેશે હ્યધિષ્ઠાનં ચકાર હ

ઉવાચ શ્રીહરિં દૈત્યઃ કોપાત્પ્રસ્ફુરિતાધરઃ ॥
મુને સદ્યો મર્તુકામો દૈવગ્રસ્તો વિચેતનઃ

દૈત્ય ઉવાચ॥ ધ્રુવં ત્વં મર્તુકામોઽસિ દુર્બુદ્ધે માનવાર્ભક ॥
અદ્ય પ્રસ્થાપયિષ્યામિ ત્વામહં યમમન્દિરમ્ ॥

આયાસિ જીવનાકાઙ્ક્ષી મમ તાલવનં શિશો॥
ન યાસ્યસિ પુનર્ગેહં બાન્ધવં ન હિ દ્રક્ષ્યસિ

ન કંસો ન જરાસન્ધો નરકો ન સમો મમ ॥
દેવાઃ કમ્પન્તિ મે નિત્યં કે ચાન્યે મત્સમા ભુવિ

નહિ સંહારકર્તા ચ માં સંહર્તું ક્ષમઃ શિવઃ ॥
ન ચ બ્રહ્મા ન વિષ્ણુશ્ચ ન મૃત્યુઃ કાલ એવ ચ

મમ તાલતરૂન્ભઙ્ક્ત્વા પાતયિત્વા ફલાનિ ચ ॥
અહંકરોષિ સહસા કિમહો કસ્ય તેજસા

કસ્ત્વં વદ બટો સત્યં કમનીયોઽતિસુન્દરઃ ॥
દુર્લભં જીવનં દાતું મહ્યં કથમિહાગતઃ

ઇત્યુક્ત્વા મસ્તકે કૃત્વા પ્રેરયિત્વા તુ તં બલી ॥
દૂરતઃ પાતયામાસ શ્રીકૃષ્ણં મરણોન્મુખઃ

પાતયિત્વા ચ તં ભૂમૌ વિષાણાભ્યાં જઘાન સઃ ॥
કૃષ્ણાઙ્ગસ્પર્શમાત્રેણ તદ્વિષાણે બભઞ્જતુઃ

દૈત્યો ભગ્નવિષાણશ્ચ તમીશં કોપયન્મુને ॥
જગ્રાસ ચર્વણં કર્તું ભગ્નદન્તો બભૂવ હ

તેજસા દગ્ધવક્ત્રશ્ચ તમુજ્જગ્રાહ તત્ક્ષણે ॥
જજ્વાલ વ્યથિતઃ કોપાદ્દદાર ખુરતો મહીમ્

ચૂર્ણયિત્વા તુ લાંગૂલં શબ્દં કૃત્વા ભયાનકમ્ ॥
સ જગામ શિશુસ્થાનં દુદ્રુવુર્બાલકા ભિયા

બલં ચ પ્રેરયામાસ મસ્તકેન મહાબલી ॥
બલો મુષ્ટિં દદૌ તસ્મૈ મૂર્ચ્છામાપ તતોઽસુરઃ

ક્ષણેન ચેતનાં પ્રાપ્ય જગામ હરિસન્નિધિમ્ ॥
બલમુષ્ટ્યા ચ વ્યથિતઃ પુનર્મૂર્ચ્છામવાપ સઃ

પુનશ્ચ ચેતનાં પ્રાપ્ય સમુત્તસ્થૌ વ્યથાકુલઃ ॥
ઉત્સસર્જ બૃહલ્લેડં મૂત્રં ચ ભયમાપ હ

ક્ષણાત્સંધિક્ષણં પ્રાપ્ય મહાબલપરાક્રમઃ ॥
કૃત્વા શિરસિ ગોવિન્દં ચૂર્ણયામાસ દાનવઃ

પાતયામાસ ભૂમૌ તં ચૂર્ણયિત્વા પુનઃપુનઃ ॥
ઉત્પાટ્ય તાલવૃક્ષં તં તાડયામાસ માધવઃ

યથા ખડ્ગપ્રહારેણ દાનવસ્ય ભવેદ્વ્યથા ॥
તથા બભૂવ દૈત્યસ્ય તાલવૃક્ષસ્ય તાડનાત્

।
ગોવર્ધનં સમુત્પાટ્ય ઘાતયામાસ તં વિભુઃ ॥
પપાત વેગાચ્છૈલેન્દ્રસ્તસ્યોપરિ મહામુને

પર્વતસ્ય પ્રહારેણ મૂર્ચ્છામાપ મહાબલઃ॥ ।
બભૂવ જર્જરાઙ્ગશ્ચ રુધિરં ચ સમુદ્વમન્

ક્ષણેન ચેતનાં પ્રાપ્ય સમુત્તસ્થૌ રુષાઽસુરઃ ॥
ગૃહીત્વા પર્વતશ્રેષ્ઠં પ્રેરયામાસ માધવમ્ ।

દૃષ્ટ્વા શૈલમુત્પતન્તં વેગેન મધુસૂદનઃ ॥
જગ્રાહ દક્ષિણકરે યથેક્ષુદણ્ડવત્પ્રભુઃ

પૂર્વસ્થાને પર્વતં તં સ્થાપયામાસ કૌતુકાત્ ॥
ગૃહીત્વા દૈત્યકર્ણાગ્રં પાતયામાસ દૂરતઃ

ઉત્પત્ય ચ મહાવેગાચ્ચકાર વેષ્ટનં હરેઃ ॥
પૃથિવીં ઘર્ષયામાસ તીક્ષ્ણાગ્રેણ ખુરેણ ચ

પ્રગૃહ્ય શ્રીહરિં વેગાત્કૃત્વા મૂર્ધ્નિ મહાસુરઃ ॥
ઉત્પપાત મનોયાયી લીલયા લક્ષયોજનમ્

પ્રહરં ચ તયોર્યુદ્ધં નિર્લક્ષે ચ બભૂવ હ ॥
તતો ગૃહીત્વા શ્રીકૃષ્ણં પપાત ધરણીતલે

પુનર્મુહૂર્તં યુદ્ધં ચ બભૂવ ભૂતલે તયોઃ ॥
મુદા હરિઃ પ્રશશંસ પ્રહસ્ય દાનવેશ્વરમ્

મદ્ભક્તસ્ય બલેઃ પુત્રં ધન્યં તજ્જીવનં પરમ્॥
સ્વસ્ત્યસ્તુ તે દાનવેન્દ્ર વત્સ નિર્વાણતાં વ્રજ

મદ્દર્શનં સ્વસ્તિબીજં પરં નિર્વાણકારણમ્ ॥
સર્વાધિકં સર્વપરં લભ સ્થાનં મનોહરમ્

ઇત્યેવમુક્ત્વા શ્રીકૃષ્ણઃ સસ્માર ચક્રમુત્તમમ્ ॥
સૂર્યકોટિસમં દીપ્ત્યા જગ્રાહ તત્સુદર્શનમ્

ચિક્ષેપ ભ્રામયિત્વા ચ ષોડશારમનુત્તમમ્ ॥
ચિચ્છેદ લીલયાઽવધ્યં બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરૈઃ

પપાત મસ્તકં ભૂમૌ દાનવસ્ય મહાત્મનઃ ॥
તેજઃસમૂહ ઉત્તસ્થૌ શતસૂર્યસમપ્રભઃ

વિલોક્ય હરિલોકં સંશ્લિષ્ટં કૃષ્ણપદામ્બુજે ॥
સંપ્રાપ્ય પરમં મોક્ષમહો દાનવપુઙ્ગવઃ

ગગનસ્થાઃ સુરાઃ સર્વે મુનયશ્ચ ભૃશં મુદા ॥
પારિજાતપ્રસૂનાનાં ચક્રુસ્તે તત્ર વર્ષણમ્

નેદુર્દુન્દુભયઃ સ્વર્ગે નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ॥
જગુર્ગન્ધર્વનિકરા સ્તુષ્ટુવુર્મુનયો મુદા

સ્તુત્વા જગ્મુઃ સુરાઃ સર્વે મુનયો હર્ષવિહ્વલાઃ ॥
ધેનુકસ્ય વધં દૃષ્ટ્વા તત્રાજગ્મુશ્ચ બાલકાઃ

બલશ્ચ બલિનાં શ્રેષ્ઠસ્તુષ્ટાવ પુરુષોત્તમમ્ ॥
તુષ્ટુવુર્બાલકાઃ સર્વે નનૃતુશ્ચ મુદાઽન્વિતાઃ

દત્ત્વા કૃષ્ણબલાભ્યાં ચ પ્રપક્વાનિ ફલાનિ ચ ॥
સર્વાણિ ભક્ષયામાસુર્બાલાઃ પ્રહષ્ટમાનસાઃ

ભુક્ત્વા પીત્વા હરિઃ શીઘ્રં બલેન બાલકૈઃ સહ ॥
જગામ સ્વાલયં બ્રહ્મન્નિહત્ય દાનવેશ્વરમ્

ઇતિ શ્રીબહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડે નારાયનારદસંવાદે ધેનુકવધોનામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ