બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.19

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
એકદા બાલકૈઃ સાર્ધં બલદેવં વિના હરિઃ ॥
જગામ યમુનાતીરં યત્ર કાલિયમન્દિરમ્

પરિપક્વફલં ભુક્ત્વા યમુનાતીરજે વને ॥
સ્વેચ્છામયસ્તૃટ્પરીતઃ પપૌ ચ નિર્મલં જલમ્

ગોકુલં ચારયામાસ શિશુભિઃ સહ કાનને ॥
વિજહાર ચ તૈઃ સાર્દ્ધં સ્થાપયામાસ ગોકુલમ્

ક્રીડાનિમગ્નચિત્તોઽયં બાલકાશ્ચ મુદાઽન્વિતાઃ ॥
ભુક્ત્વા નવતૃણં ગાવો વિષતોયં પપુર્મુને

વિષાક્તં ચ જલં પીત્વા દારુણાન્તકચેષ્ટયા ॥
જ્વાલાભિઃ કાલકૂટાનાં સદ્યઃ પ્રાણાંશ્ચ તત્યજુઃ

દૃષ્ટ્વા મૃતં ગોસમૂહં ગોપાશ્ચિન્તાકુલા ભિયા ॥
વિષણ્ણવદનાઃ સર્વે તમૂચુમર્ધુસૂદનમ્

જ્ઞાત્વા સર્વં જગન્નાથો જીવયામાસ ગોકુલમ્ ॥
ઉત્તસ્થુસ્તત્ક્ષણં ગાવો દદૃશુઃ શ્રીહરેર્મુખમ્

કૃષ્ણઃ કદમ્બમારુહ્ય યમુનાનીરતીરજમ્ ॥
પપાત સર્પભવને નાગમધ્યે નરાકૃતિઃ

શતહસ્તપ્રમાણં ચ જલોત્થાનં બભૂવ હ ॥
બાલા હર્ષં વિષાદં ચ મેનિરે તત્ર નારદ

સર્પો નરાકૃતિં દૃષ્ટ્વા કાલિયઃ ક્રોધવિહ્વલઃ ॥
જગ્રાહ શ્રીહરિં તૂર્ણં તપ્તલોહં યથા નરઃ

દગ્ધકણ્ઠોદરો નાગશ્ચોદ્વિગ્નો બ્રહ્મતેજસા ॥
પ્રાણા યાન્ત્યેવમુક્ત્વા ચ ચકારોદ્વમનં પુનઃ

ભગ્નદન્તો રક્તમુખઃ કૃષ્ણવજ્રાઙ્ગચર્વણાત્ ॥
રક્તવક્ત્રસ્ય ભગવાનુત્તસ્થૌ મસ્તકોપરિ

નાગો વિશ્વંભરાક્રાન્તઃ સ પ્રાણાંસ્ત્યક્તુમુદ્યતઃ ॥
ચકાર રક્તોદ્વમનં પપાત મૂર્ચ્છિતો મુને

દૃષ્ટ્વા તં મૂર્છિતં નાગા રુરુદુઃ પ્રેમવિહ્વલાઃ

કેચિત્પલાયિતા ભીતાઃ કેચિત્પ્રવિવિશુર્બિલમ્ ॥
મરણાભિમુખં કાન્તં દૃષ્ટ્વા સા સુરસા સતી

નાગિનીભિઃ સહ પ્રેમ્ણા રુરોદ પુરતો હરેઃ ॥
પુટાઞ્જલિયુતા તૂર્ણં પ્રણમ્ય શ્રીહરિં ભિયા॥
ધૃત્વા પાદારવિન્દે ચ તમુવાચ ભિયાઽઽકુલા

સુરસોવાચ ॥ ॥
હે જગત્કાન્ત મે કાન્તં દેહિ માનં ચ માનદ ॥
પતિઃ પ્રાણાધિકઃ સ્ત્રીણાં નાસ્તિ બન્ધુશ્ચ તત્પરઃ

સકલભુવનનાથ પ્રાણનાથં મદીયં ન કુરુ વધમનન્ત પ્રેમસિન્ધો સુબન્ધો ॥
અખિલભુવનબન્ધો રાધિકાપ્રેમસિન્ધો પતિમિહ કુરુ દાનં મે વિધાતુર્વિધાતઃ

ત્રિનયનવિધિશેષાઃ ષણ્મુખશ્ચાસ્યસંઘૈઃ સ્તવનવિષયજાડ્યાત્સ્તોતુમીશા ન વાણી॥
ખલુ નિખિલવેદાઃસ્તોતુમન્યેઽપિ દેવાઃ સ્તવનવિષયશક્તાઃ સન્તિ સન્તસ્તવૈવ

કુમતિરહમધિજ્ઞા યોષિતાં ક્વાધમા વા ક્વ ભુવનગતિરીશશ્ચક્ષુષોઽગોચરાઽપિ॥
વિધિહરિહરશેષૈઃ સ્તૂયમાનશ્ચ યસ્ત્વમતનુમનુજમીશં સ્તોતુમિચ્છામિ તં ત્વામ્ ॥

સ્તવનવિષયભીતા પાર્વતી કસ્ય પદ્મા શ્રુતિગણજનયિત્રી સ્તોતુમીશા ન યં ત્વામ્ ॥
કલિકલુષનિમગ્ના વેદવેદાઙ્ગશાસ્ત્ર શ્રવણવિષયમૂઢા સ્તોતુમિચ્છામિ કિં ત્વામ્

શયાનો રત્નપર્યઙ્કે રત્નભૂષણભૂષિતઃ ॥
રત્નભૂષણભૂષાઙ્ગો રાધાવક્ષસિ સંસ્થિતઃ॥

ચન્દનોક્ષિતસર્વાઙ્ગઃ સ્મેરાનનસરોરુહઃ ॥
પ્રોદ્યત્પ્રેમરસામ્ભોધૌ નિમગ્નઃ સતતં સુખાત્

મલ્લિકામાલતીમાલાજાલૈઃ શોભિતશેખરઃ ॥
પારિજાતપ્રસૂનાનાં ગન્ધામોદિતમાનસઃ

પુંસ્કોકિલકલધ્વાનૈર્ભ્રમરધ્વનિસંયુતૈઃ ॥
કુસુમેષુ વિકારેણ પુલકાઙ્કિતવિગ્રહઃ

પ્રિયાપ્રદત્તતામ્બૂલં ભુક્તવાન્યઃ સદા મુદા ॥
વેદા અશક્તા યં સ્તોતું જડીભૂતા વિચક્ષણાઃ

તમનિર્વચનીયં ચ કિં સ્તૌમિ નાગવલ્લભા ॥
વન્દેઽહં ત્વત્પદામ્ભોજં બ્રહ્મેશશેષસેવિતમ્

લક્ષ્મીસરસ્વતીદુર્ગા જાહ્નવી વેદમાતૃભિઃ ॥
સેવિતં સિદ્ધસંઘૈશ્ચ મુનીન્દ્રૈર્મનુભિઃ સદા

નિષ્કારણાયાખિલકારણાય સર્વેશ્વરાયાપિ પરાત્પરાય ॥
સ્વયંપ્રકાશાય પરાવરાય પરાવરાણામધિપાય તે નમઃ

હે કૃષ્ણ હે કૃષ્ણ સુરાસુરેશ બ્રહ્મેશ શેષેશ પ્રજાપતીશ॥
મુનીશ મન્વીશ ચરાચરેશ સિદ્ધીશ સિદ્ધેશ ગણેશ પાહિ

ધર્મેશ ધર્મીશ શુભાશુભેશ વેદેશ વેદેષ્વનિરૂપિતશ્ચ॥
સર્વેશ સર્વાત્મક સર્વબન્ધો જીવીશ જીવેશ્વર પાહિ મત્પ્રભુમ્

ઇત્યેવં સ્તવનં કૃત્વા ભક્તિનમ્રાત્મકન્ધરા ॥
વિધૃત્ય ચરણામ્ભોજં તસ્થૌ નાગેશવલ્લભા

નાગપત્નીકૃતં સ્તોત્રં ત્રિસન્ધ્યં યઃ પઠેન્નરઃ ॥
સર્વપાપાત્પ્રમુક્તસ્તુ યાત્યન્તે શ્રીહરેઃ પદમ્

ઇહ લોકે હરેર્ભક્તિમન્તે દાસ્યં લભેદ્ધ્રુવમ્ ॥
લભતે પાર્ષદો ભૂત્વા સાલોક્યાદિચતુષ્ટયમ્

નારદ ઉવાચ ॥
નાગપત્નીવચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્સર્વનન્દનઃ ॥
પ્રહૃષ્ટોત્ફુલ્લનયનઃ કિમુવાચ હરિઃ સ્વયમ્

કથયસ્વ મહાભાગ રહસ્યં પરમાદ્ભુતમ્ ॥
સૂત ઉવાચ ॥
નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્સર્વદર્શનઃ

ઉવાચ પરમાત્માનં મધુવૃન્દં પદેપદે ॥
નારાયણ ઉવાચ ॥
નાગપત્નીવચઃ શ્રુત્વા શ્રીકૃષ્ણસ્તમુવાચ હ

પુટાઞ્જલિયુતાં પાદે પતિતાં ભયવિહ્વલામ્ ॥
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ નાગેશે વરં વૃણુ ભયં ત્યજ

ગૃહાણ કાન્તં હે માતર્મદ્વરાદજરામરમ્ ॥
કાલિન્દીહ્રદમુત્સૃજ્ય સ્વકીયં ભવનં વ્રજ

ભર્ત્રા સગોષ્ઠ્યા સાર્દ્ધં ચ ગચ્છ વત્સે સુખી ભવ ॥
અદ્ય પ્રભૃતિ નાગેશિ ભૂતા કન્યા ચ ત્વં મમ

ત્વત્પ્રાણાધિક એવાયં જામાતા ચ ન સંશયઃ ॥
મત્પાદપદ્મચિહ્નેન ગરુડસ્ત્વત્પતિં શુભે

કૃત્વા ચ સ્તવનં ભક્ત્યા પ્રણમિષ્યતિ મત્પદમ્ ॥
ત્યજ ત્વં ગરુડાદ્ભીતિં શીઘ્રં રમણકં વ્રજ

હ્રદાન્નિર્ગચ્છ વત્સે ત્વં વરં વૃણુ યથેપ્સિતમ્ ॥
શ્રીકૃષ્ણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રસન્નવદનેક્ષણા

ઉવાચ સાશ્રુનેત્રા સા ભક્તિનમ્રાત્મકન્ધરા ॥
સુરસોવાચ ॥ વરં દાસ્યસિ ચેદાનીં વરદેશ્વર મેઽપિ ચ

ત્વત્પાદાબ્જે દૃઢાં ભક્તિં નિશ્ચલાં દાતુમર્હસિ ॥
મન્મનસ્ત્વત્પદાત્મ્ભોજે ભ્રમતુ ભ્રમરો યથા

તવ સ્મૃતર્વિસ્મૃતિર્ન કદાઽપિ ન ભવિષ્યતિ ॥
સ્વકાન્તે મમ સૌભાગ્યં કાન્તોઽયં જ્ઞાનિનાં વરઃ

ઇત્યેવં પ્રાર્થનીયં ચ પરિપૂર્ણં કુરુ પ્રભો ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા સર્પસ્ત્રી પ્રતસ્થૌ પુરતો હરેઃ

શરત્પાર્વણચન્દ્રાસ્યં દદર્શ શ્રીહરેર્મુખમ્॥
લોચનાભ્યાં પપૌ વક્ત્રં નિમેષરહિતં સતી

સર્વાઙ્ગપુલકોદ્ભિન્ના સાનંદાશ્રુપરિપ્લુતા ॥
સુન્દરં બાલકં દૃષ્ટ્વા પુત્રસ્નેહં પ્રકુર્વતી॥

ઉવાચ પુનરેવેદં ભક્ત્યુદ્રેકપરિપ્લુતા ॥
ન યાસ્યામિ રમણકં તત્ર નાસ્તિ પ્રયોજનમ્

સર્પઃ કરોતુ સંસારં કુરુ માં નિજકિઙ્કરીમ્ ॥
ન વાઞ્છા મમ હે કૃષ્ણ સાલોક્યાદિચતુષ્ટયે

ત્વત્પદામ્ભોજસેવાયાઃ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ ॥
વિના ત્વત્પાદસેવાં ચ યો વાઞ્છતિ વરાન્તરમ્

ભારતે દુર્લભં જન્મ લબ્ધ્વાઽસૌ વઞ્ચિતઃ સ્વયમ્॥
નાગપત્ન્યા વચઃ શ્રુત્વા સ્મેરાનનસરોરુહઃ

પ્રસન્નમાનસઃ શ્રીમાનોમિત્યેવમુવાચ હ ॥
એતસ્મિન્નંતરે દિવ્યઃ સદ્રત્નસારનિર્મિતઃ

આજગામ રથસ્તૂર્ણમુદ્દીપ્તસ્તેજસા મુને ॥
પાર્ષદપ્રવરૈર્યુક્તો વસ્ત્રમાલાપરિચ્છદઃ

શતચક્રો વાયુવેગો મનોયાયી મનોહરઃ ॥
અવરુહ્ય રથાત્તૂર્ણં શ્યામલાઃ શ્યામ કિઙ્કરાઃ

પ્રણમ્ય કૃષ્ણં તાં નીત્વા જગ્મુર્ગોલોકમુત્તમમ્ ॥
હરિશ્છાયાં વિનિર્માય દદૌ સર્પાય તેજસા

સ ચ કિંચિન્ન બુબુધે મોહિતો વિષ્ણુમાયયા॥
અવરુહ્ય સર્પમૂર્ધ્નઃ શ્રીકૃષ્ણઃ કરુણાનિધિઃ

દદૌ હસ્તં ચ કૃપયા શીઘ્રં કાલિયમસ્તકે ॥
સંપ્રાપ્ય ચેતનાં સદ્યો દદર્શ પુરતો હરિમ્

પુટાઞ્જલિયુતાં સાશ્રુપૂર્ણાં ચ સુરસાં સતીમ્ ॥
પ્રણનામ હરિં સદ્યો રુરોદ પ્રેમવિહ્વલઃ

ભક્ત્યુદ્રેકાત્સાશ્રુનેત્રાં પુલકાઙ્કિતવિગ્રહામ્ ॥
તૂષ્ણીંભૂતાં ચ તાં દૃષ્ટ્વા સમુવાચ કૃપાનિધિઃ ॥
યદીશ્વરસ્ય સતતં યોગ્યાયોગ્યે સમા કૃપા

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
વરં વૃણુ ત્વં કાલીય યસ્તે મનસિ વર્તતે

ત્વં મે પ્રાણાધિકો વત્સ સુખં તિષ્ઠ ભયં ત્યજ ॥
તસ્યાહમનુગૃહ્ણાણિ યોઽતિભક્તો મમાંશજઃ

કિંચિત્તદ્દમનં કૃત્વા ત્વત્પ્રસાદં કરોમ્યહમ્ ॥
ત્વદ્વંશજાતાન્સર્પાંશ્ચ હન્તિ યો માનવાધમઃ

બ્રહ્મહત્યાસમં પાપં ભવિતા તસ્ય નિશ્ચિતમ્ ॥
મત્પાદપદ્મચિહ્ને યઃ કરોતિ દણ્ડતાડનમ્

દ્વિગુણં બ્રહ્મહત્યાયા ભવિતા તસ્ય કિલ્બિષમ્॥
લક્ષ્મીર્યાસ્યતિ તદ્ગેહાચ્છાપં દત્ત્વા સુદારુણમ્

વંશાયુર્યશસા હાનિર્ભવિતા તસ્ય નિશ્ચિતમ્ ॥
ધ્રુવં વર્ષશતં કાલસૂત્રે યાસ્યતિ મદ્ગિરા

ત્વત્પ્રમાણાઃ કીટસંઘા દંશિષ્યન્તિ ચ સંતતમ્ ॥
ભોગાન્તે જન્મ લબ્ધ્વા ચ તન્મૃત્યુસ્તસ્ય દંશનાત્

તસ્ય વંશોદ્ભવાનાં ચ ત્વદ્વંશાદ્ભવિતા ભયમ્ ॥
યે ચ ત્વદ્વંશજાન્દૃષ્ટ્વા સુપદાઙ્કં મદીયકમ્

પ્રણમિષ્યન્તિ ભક્ત્યા તે મુચ્યન્તે સર્વપાતકાત્ ॥
ગચ્છ શીઘ્રં રમણકં ત્યજ ભીતિં ખગાધિપાત્

મત્પદાઙ્કં મૂર્ધ્નિ દૃષ્ટ્વા ત્વાં ભક્ત્યા પ્રણમિષ્યતિ ॥
તવ ત્વદ્વંશજાનાં ચ ગરુડાન્ન ભયં ક્વચિત્

સર્વેષાં જ્ઞાતિસર્પાણાં વરોઽદ્ય ભવ મદ્વરાત્ ॥
વરં કિં પરમં વત્સ વાઞ્છિતં વરયાધુના

ભયં ત્યક્ત્વા કથય માં ત્વદીયં દુઃખભઞ્જનમ્ ॥
શ્રીકૃષ્ણવચનં શ્રુત્વા કાલિયઃ કમ્પિતો ભિયા ॥
પુટાઞ્જલિયુતો ભૂત્વા તમુવાચ ભુજઙ્ગમઃ

કાલિય ઉવાચ ॥
વરેઽન્યસ્મિન્મમ વિભો વાઞ્છા નાસ્તિ વરપ્રદ ॥

ભક્તિં સ્મૃતિં ત્વત્પદાબ્જે દેહિ જન્મનિ જન્મનિ ॥
જન્મ બ્રહ્મકુલે વાઽપિ તિર્યગ્યોનિષુ વા સમમ્

તદ્ભવેત્સફલં યત્ર સ્મૃતિસ્ત્વચ્ચરણામ્બુજે ॥
તન્નિષ્ફલઃ સ્વર્ગવાસો નાસ્તિ ચેત્ત્વત્પદસ્મૃતિઃ

ત્વત્પાદધ્યાનયુક્તસ્ય યત્તત્સ્થાનં ચ તત્પરમ્ ॥
ક્ષણં વા કોટિકલ્પં વા પુરુષાયુઃ ક્ષયોઽસ્તુ વા

યદિ ત્વત્સેવયા યાતિ સફલો નિષ્કલોઽથવા ॥
તેષાં ચાયુર્વ્યયો નાસ્તિ યે ત્વત્પાદાબ્જસેવકાઃ

ન સન્તિ જન્મમરણરોગશોકાર્તિભીતયઃ ॥
ઇન્દ્રત્વે વાઽમરત્વે વા બ્રહ્મત્વે ચાતિદુર્લભે

વાઞ્છા નાસ્ત્યેવ ભક્તાનાં ત્વત્પાદસેવનં વિના ॥
સુજીર્ણપટખણ્ડસ્ય સમં નૂતનમેવ ચ

પશ્યન્તિ ભક્તાઃ કિં ચાન્યત્સાલોક્યાદિચતુષ્ટયમ્ ॥
સંપ્રાપ્તસ્ત્વન્મનુર્બ્રહ્મન્નનંતાદ્યાવદેવ હિ

તાવત્ત્વદ્ભાવનેનૈવ ત્વદ્વર્ણોઽહમનુગ્રહાત્ ॥
માં ચ ભક્તમપક્વં વા વિજ્ઞાય ગરુડઃ સ્વયમ્ ॥

દેશાદ્ દૂરં ચ ન્યક્કારં ચકાર દૃઢભક્તિમાન્ ॥
ભવતા ચ દૃઢાં ભક્તિં દત્ત્વા મે વરદેશ્વર

સ ચ ઉક્તશ્ચ ભક્તોઽહં ન માં ત્યક્તું ક્ષમોઽધુના ॥
ત્વત્પાદપદ્મચિહ્નાક્તં દૃષ્ટ્વા શ્રીમસ્તકં મમ

સદોષં ગુણયુક્તં માં સોઽધુના ત્યક્તુમક્ષમઃ ॥
મમારાધ્યાશ્ચ નાગેંદ્રા ન તદ્વધ્યોઽહમીશ્વર

ભયં ન કેભ્યઃ સર્વત્ર તમનંતં ગુરું વિના ॥
યં દેવેન્દ્રાશ્ચ દેવાશ્ચ મુનયો મનવો નરાઃ

સ્વપ્ને ધ્યાનેન પશ્યંતિ ચક્ષુષોર્ગોચરઃ સ મે ॥
ભક્તાનુરોધાત્સાકારઃ કુતસ્તે વિગ્રહો વિભો

સગુણત્વં ચ સાકારો નિરાકારશ્ચ નિર્ગુણઃ ॥
સ્વેચ્છામયઃ સર્વધામ સર્વબીજં સનાતનમ્

સર્વેષામીશ્વરઃ સાક્ષી સર્વાત્મા સર્વરૂપધૃક્ ॥
બ્રહ્મેશશેષધર્મેન્દ્રા વેદવેદાંગપારગાઃ

સ્તોતું યમીશં તે જાડ્યાઃ સર્પઃ સ્તોષ્યતિ તં વિભુમ્ ॥
હે નાથ કરુણાસિંધો દીનબંધો ક્ષમાધમમ્

ખલસ્વભાવાદજ્ઞાનાત્કૃષ્ણ ત્વં ચર્વિતો મયા ॥
નાસ્ત્રલક્ષ્યો યથાકાશો ન દૃશ્યાંતો ન લંઘ્યકઃ

ન સ્પૃશ્યો હિ ન ચાવર્યસ્તથા તેજસ્ત્વમેવ ચ ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા નાગેન્દ્રઃ પપાત ચરણામ્બુજે

ઓમિત્યુક્ત્વા હરિસ્તુષ્ટઃ સર્વં તસ્મૈ વરં દદૌ ॥
નાગરાજકૃતં સ્તોત્રં પ્રાતરુત્થાય યઃ પઠેત્

તદ્વંશ્યાનાં ચ તસ્યૈવ નાગેભ્યો ન ભયં ભવેત્ ॥
સ નાગશય્યાં કૃત્વૈવ સ્વપ્તું શક્તઃ સદા ભુવિ

વિષપીયૂષયોર્ભેદો નાસ્ત્યેવ તસ્ય ભક્ષણે ॥
નાગગ્રસ્તે નાગઘાતે પ્રાણાન્તે વિષભોજનાત્

સ્તોત્રસ્મરણમાત્રેણ સુસ્થો ભવતિ માનવઃ ॥
ભૂર્જે કૃત્વા સ્તોત્રમિદં કણ્ઠે વા દક્ષિણે કરે

બિભર્તિ યો ભક્તિયુક્તો નાગેભ્યોઽપિ ન તદ્ભયમ્ ॥
યત્ર ગેહે સ્તોત્રમિદં નાગસ્તત્ર ન તિષ્ઠતિ

વિષાગ્નિવજ્રભીતિશ્ચ ન ભવેત્તત્ર નિશ્ચિતમ્ ॥
ઇહ લોકે હરેર્ભક્તિં સ્મૃતિં ચ સતતં લભેત્ ॥
અન્તે ચ સ્વકુલં પૂત્વા દાસ્યં ચ લભતે ધ્રુવમ્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
નાગેન્દ્રાય વરં દત્ત્વા પુનસ્તં જગદીશ્વરઃ ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં પરિણામસુખાવહમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
ગચ્છ ત્વં ચ રમણકં યથેન્દ્રનગરં પરમ્ ॥

સાર્દ્ધં સ્વગોષ્ઠ્યા નાગેન્દ્ર યમુનાજલવર્ત્મના॥
શ્રુત્વા નાગો હરેરાજ્ઞાં રુરોદ પ્રેમવિહ્વલઃ

કદા દ્રક્ષ્યામિ ત્વત્પાદપદ્મં નાથેત્યુવાચ હ ॥
પ્રણમ્ય શતકૃત્વશ્ચ સ્ત્રિયા ગોષ્ઠ્યા સહેશ્વરમ્

જગામ જલમાર્ગેણ નાગેન્દ્રો વિરહાતુરઃ ॥
યમુના હ્રદતોયં ચ બભૂવામૃતકલ્પકમ્

પ્રસન્ના જન્તવઃ સર્વે બભૂવુસ્તેન નારદ ॥
ગત્વા દદર્શ ભવનં યથેન્દ્રનગરં પરમ્

આજ્ઞયા ચ કૃપાસિન્ધોર્નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા ॥
તત્ર તસ્થૌ ચ નાગેન્દ્રઃ સ્ત્રિયા પુત્રગણૈઃ સહ

નિઃશઙ્કો હર્ષયુક્તશ્ચ હરિભાવન તત્પરઃ ॥
ઇત્યેવં કથિતં સર્વં હરેશ્ચરિતમદ્ભુતમ્ ॥
સુખદં મોક્ષદં સારં પરં કિં શ્રોતુમિચ્છસિ

સૂત ઉવાચ ॥
મહર્ષેર્વચનં શ્રુત્વા નારદો હર્ષવિહ્વલઃ ॥
ઋષિં પપ્રચ્છ સંદેહં સર્વસંદેહભઞ્જનમ્

નારદ ઉવાચ ॥
કથં વિહાય કાલીયઃ સ્વપૂર્વભવનં પરમ્ ॥
જગામ યમુનાતીરં તન્મે બ્રૂહિ જગદ્ગુરો

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
શૃણુ નારદ વક્ષ્યેઽહમિતિહાસં પુરાતનમ્

યચ્છ્રુતં ધર્મવક્ત્રાન્મે મલયે સૂર્યપર્વણિ ॥
કૃષ્ણાખ્યાનપ્રસઙ્ગેન સુપ્રભા પશ્ચિમે તટે

પપ્રચ્છ ધર્મં પુલહઃ કથિતં મુનિસંસદિ ॥
ઇદમાખ્યાનમાશ્ચર્યમુવાચ તં કૃપાનિધિઃ

તત્ર શ્રુતં મયા વિપ્ર નિબોધ કથયામિ તે ॥
શેષાજ્ઞયા નાગગણા પ્રતિસંવત્સરં ભિયા

કાર્તિકીપૂર્ણિમાયાં તુ કુર્વન્તિ ગરુડાર્ચનમ્ ॥
પુષ્પૈર્ધૂપૈશ્ચ દીપૈશ્ચ નૈવેદ્યૈર્બલિભિર્મુદા

પુષ્કરે ચ મહાતીર્થે સુસ્નાતા ભક્તિસંયુતાઃ ॥
તસ્ય પૂજાં ચ કાલીયો ન ચકારાત્યહંકૃતઃ

નાગપૂજોપકરણં બલાદ્ભક્ષિતુમુદ્યતઃ ॥
ચક્રુર્નિવારણં નાગા નીતિમૂચુર્મદોદ્ધતમ્

ન શક્તા વારણે તે ચેત્યાવિર્ભૂતઃ ખગેશ્વરઃ ॥
દૃષ્ટ્વા ખગેશ્વરં નાગાઃ કાલીયપ્રાણરક્ષયા

પ્રાણશક્ત્યા ચ યુયુધુર્યાવત્સૂર્યોદયં મુને ॥
પક્ષીન્દ્રતેજસા સર્વે સમુદ્વિગ્નાઃ પલાયિતાઃ

અનન્તં શરણં જગ્મુઃ સર્વેષામભયપ્રદમ્ ॥
પલાયનપરાન્દૃષ્ટ્વા નાગાંશ્ચ કરુણાનિધિઃ

તત્ર તસ્થૌ ચ નિઃશઙ્કઃ કાલીયસ્તં દદર્શ હ ॥
સ્મૃત્વા હરિપદામ્ભોજં કાલીયો યુયુધે મુને

।
મુહૂર્તં ચ તયોર્યુદ્ધં બભૂવાતીવ દારુણમ્ ॥
પરાજિતશ્ચ નાગેન્દ્રસ્તેજસા ગરુડસ્ય ચ

ભિયા પલાયનં કૃત્વા જગામ યમુના હ્રદમ્ ॥
ન તં સૌભરિશાપેન ખગેન્દ્રો ગન્તુમીશ્વરઃ ॥
તત્ર તસ્થૌ ભિયા નાગો જગ્મુઃ પશ્ચાચ્ચ તદ્ગણાઃ

નારદ ઉવાચ ॥
કથં તુ સૌભરેઃ શાપો બભૂવ ગરુડાય વૈ ॥
કથં ન શક્તો ગન્તું તં હ્રદમીશ્વરવાહનઃ

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં ચ વર્ષાણાં તત્ર સૌભરિઃ

તપસ્તપ્ત્વા મહાસિદ્ધો દધ્યૌ કૃષ્ણપદામ્બુજમ્ ॥
સમીપે ધ્યાયમાનસ્ય કૂલે ચ યમુના જલે

ગણેન સાર્ધં નિઃશંકઃ કરોતિ ભ્રમણં મુદા ॥
પુચ્છમુત્ફાલ્ય બહુધા પરિતઃ પરમેચ્છયા

મુનિં પ્રદક્ષિણી કૃત્ય યાત્યાયાતિ મુદાઽન્વિતઃ ॥
સકુલં સુમહાત્માનં દર્શંદર્શં ખગાધિપઃ

જગ્રાહ ચઞ્ચુના મીનં મુનીન્દ્રસ્ય સમીપતઃ ॥
ગચ્છન્તં તં મીનમુખં દદર્શ કોપચક્ષુષા

પ્રકોપિતો મુનેર્દૃષ્ટ્યા મીનસ્તોયે પપાત હ ॥
તમુવાચ મુનીન્દ્રશ્ચ પુનરાદાતુમુદ્યતમ્ ॥
મીનશ્ચ ગરુડત્રાસાત્તસ્થૌ મુનિસમીપતઃ

સૌભરિરુવાચ ॥
ગચ્છ દૂરં ગચ્છ દૂરં ખગેન્દ્ર મત્સમીપતઃ

કા યોગ્યતા મત્પુરસ્તે ગ્રહીતું જીવમુલ્બણમ્॥
શ્રીકૃષ્ણવાહનં જ્ઞાત્વા ચાત્માનં બહુ મન્યસે

ત્વદ્વિધાન્કોટિશઃ કૃષ્ણઃ સ્રષ્ટું શક્તશ્ચ વાહકાન્ ॥
કરોમિ ભસ્મસાત્તૂર્ણં ત્વાં ચ ભ્રૂભઙ્ગલીલયા

વાહનં ચ ત્વમીશસ્ય ન વયં તવ કિંકરાઃ ॥
અદ્ય પ્રભૃતિ પક્ષીન્દ્ર યદ્યાગચ્છસિ મે હ્રદમ્

મદીયશાપાત્તૂર્ણં ચ ભસ્મસાદ્ભવિતા ધ્રુવમ્ ॥
મુનીન્દ્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રચચાલ ખગેશ્વરઃ

સ્મારંસ્મારં કૃષ્ણપાદં તં પ્રણમ્ય જગામ હ ॥
અદ્યપ્રભૃતિ વિપ્રેન્દ્ર પતગેન્દ્રસ્ય સંતતમ્

હ્રદસ્ય શ્રુતિમાત્રેણ કમ્પો ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
ઇતિહાસશ્ચ કથિતો યઃ શ્રુતો ધર્મવક્ત્રતઃ

સરહસ્યં શ્રુતિસુખં પ્રકૃતં શૃણુ મઙ્ગલમ્ ॥
વિજ્ઞાય સુચિરં બાલા નોત્તસ્થૌ તજ્જલાદ્ધરિઃ

ચક્રુર્વિષાદં મોહાચ્ચ રુરુદુર્યમુનાતટે ॥
સ્વવક્ષોઘાતનં ચક્રુઃ કેચિદ્બાલાઃ શુચાઽઽકુલાઃ

કેચિન્નિપત્ય ભૂમૌ ચ મૂર્ચ્છાં પ્રાપુહરિં વિના ॥
હ્રદં પ્રવેષ્ટું કેચિચ્ચ વિરહેણ સમન્વિતાઃ

કેચિદ્ગોપાલબાલાશ્ચ ચક્રુશ્ચ તન્નિવારણમ્ ॥
કૃત્વા વિલાપં કેચિચ્ચ પ્રાણાંસ્ત્યક્તું સમુદ્યતાઃ

તેષાં કેચિજ્જ્ઞાનવન્તો રક્ષાં ચક્રુઃ પ્રયત્નતઃ ॥
કેચિદૂચુશ્ચ હાહેતિ કૃષ્ણ કૃષ્ણેતિ કેચન

કેચિદ્વક્તું પ્રવૃત્તિં ચ પ્રયયુર્નન્દસન્નિધિમ્ ॥
કેચિત્સંમીલિતાસ્તત્ર શોકમોહભયાતુરાઃ

ઇત્યૂચુઃ કિં કરિષ્યામઃ કુતોઽસ્માકં ગતો હરિઃ ॥
હે નન્દસૂનો હે કૃષ્ણ પ્રાણેભ્યોઽપ્યધિકપ્રિય

હે બન્ધો દર્શનં દેહીત્યૂચુઃ પ્રાણાઃ પ્રયાન્તિ હિ ॥
એતસ્મિન્નન્તરે કેચિદ્બાલકા નન્દસન્નિધિમ્

સંપ્રાપુરતિલોલાશ્ચ રુદન્તઃ શોકવિહ્વલાઃ ॥
પ્રવૃત્તિમૂચુસ્તં શીઘ્રં યશોદાં મૂલતો બલમ્

ગોપાન્ગોપાલિકાશ્ચૈવ રક્તપઙ્કજલોચનાઃ ॥
શ્રુત્વા વાર્તાં ચ તે સર્વે શીઘ્રં જગ્મુઃ શુચાઽન્વિતાઃ

કલિન્દનન્દિનીતીરં રુરુદુર્બાલકૈર્યુતાઃ ॥
ગત્વા સંમીલિતાઃ સર્વે રુરુદુઃ શોકમૂર્ચ્છિતાઃ

હ્રદં વિશન્તીમમ્બાં તાં કેચિચ્ચક્રુર્નિવારણમ્ ॥
ગોપા ગોપાલિકાશ્ચૈવ જઘ્નુરઙ્ગાનિ શોકતઃ

કેચિદ્વિલલપુસ્તત્ર મૂર્ચ્છાં પ્રાપુશ્ચ કેચન ॥
હ્રદં વિશન્તીં તાં રાધાં વારયામાસ કાચન

મૂર્ચ્છાં ચ પ્રાપ સા શોકાન્મૃતેવ ચ સરિત્તટે ॥
વિલપ્યાતિભૃશં નન્દો મૂર્ચ્છાં પ્રાપ પુનઃ પુનઃ

ભૂયોઽપિ રોદનં કૃત્વા ભૂયો મૂર્ચ્છામવાપ હ ॥
વિલપન્તં ભૃશં નન્દં યશોદાં શોકકર્શિતામ્

ગોપાશ્ચ ગોપિકાશ્ચૈવ રાધિકામતિમૂર્ચ્છિતામ્ ॥
રુદતો બાલકાન્સર્વાન્બાલિકાશ્ચ શુચાઽન્વિતાઃ ॥
સર્વાંશ્ચ બોધયામાસ બલશ્ચ જ્ઞાનિનાં વરઃ

શ્રીબલદેવ ઉવાચ ॥
ગોપા ગોપાલિકા બાલાઃ સર્વે શૃણુત મદ્વચઃ

હે નન્દ જ્ઞાનિનાં શ્રેષ્ઠ ગર્ગવાક્યસ્મૃતિં કુરુ ॥
જગદ્બિભર્તુઃ શેષસ્ય સંહર્તુઃ શંકરસ્ય ચ

વિધાતુઃ સંવિધાતુશ્ચ ભુવિ કસ્માત્પરાજયઃ ॥
પરમાણુઃ પરો વ્યૂહઃ સ્થૂલાત્સ્થૂલઃ પરાત્પરઃ

વિદ્યમાનોઽપ્યવિદૃશ્યઃ સંયોગો યોગિનામપિ ॥
દિશાં નાસ્તિ સમાહારઃ સ્પૃશ્યો નાકાશ એવ ચ

અપિ સર્વેશ્વરો બાધ્ય ઇત્યૂચુઃ શ્રુતયઃ સ્ફુટમ્ ॥
નાત્મા દૃશ્યો નાસ્ત્રલક્ષ્યો ન વધ્યો ન હિ દૃશ્યકઃ

નાગ્નિગ્રસ્તો ન હિંસ્યશ્ચાપીદમાધ્યાત્મિકા વિદુઃ ॥
વિગ્રહોઽસ્યૈવ કૃષ્ણસ્ય ભક્તધ્યાનાર્થમેવ ચ

જ્યોતિઃસ્વરૂપસ્ય વિભોર્નાદ્યન્તમધ્યમાત્મનઃ ॥
જલપ્લુતે ચ બ્રહ્માણ્ડે જલશાયી જનાર્દનઃ

યન્નાભિપદ્મજો બ્રહ્મા તસ્યેશસ્ય હ્રદે વિપત્ ॥
મશકશ્ચેત્ક્ષમો ગ્રસ્તું બ્રહ્માણ્ડમખિલં પિતઃ

ન તથાઽપિ તદીશં તં ગ્રસ્તું સર્પઃ ક્ષમો ભવેત્ ॥
ઇત્યેવં કથિતં સર્વમાધ્યાત્મિકમનુત્તમમ્

નિગૂઢં યોગિનાં સારં સંશયચ્છેદકારણમ્ ॥
બલદેવવચઃ શ્રુત્વા ગર્ગવાક્યમનુસ્મરન્

તત્યાજ શોકં નન્દશ્ચ વ્રજશ્ચ વ્રજયોષિતઃ ॥
પ્રબોધં મેનિરે સર્વે ન યશોદા ન રાધિકા

બન્ધુવિચ્છેદવિષયે પ્રબોધે ન સ્થિતં મનઃ ॥
એતસ્મિન્નન્તરે કૃષ્ણમુત્પતન્તં જલાન્મુને

દદૃશુસ્તં સુપ્રસન્ના વ્રજાશ્ચ વ્રજયોષિતઃ ॥
શરત્પાર્વણચન્દ્રાસ્યં સસ્મિતં સુમનોહરમ્

અસ્નિગ્ધવસ્ત્રમસ્નિગ્ધમલુપ્તચન્દનાઞ્જનમ્ ॥
સર્વાભરણસંયુક્તં જ્વલન્તં બ્રહ્મતેજસા

મયૂરપિચ્છચૂડં ચ વંશીવદનમચ્યુતમ્ ॥
યશોદા બાલકં દૃષ્ટ્વા કૃત્વા વક્ષસિ સસ્મિતા

ચુચુમ્બ વદનામ્ભોજં પ્રસન્નવદનેક્ષણા ॥
ક્રોડે ચકાર નન્દશ્ચ બલશ્ચ રોહિણી મુદા

નિમેષરહિતાઃ સર્વે દદૃશુઃ શ્રીમુખં હરેઃ ॥
પ્રેમાન્ધા બાલકાઃ સર્વે ચક્રુરાલિઙ્ગનં હરેઃ

પપુશ્ચક્ષુશ્ચકોરૈશ્ચ મુખચન્દ્રં ચ ગોપિકાઃ ॥
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર સહસા કાનનાંતરમ્

દાવાગ્નિર્વેષ્ટયામાસ તૈઃ સર્વૈઃ સહ ગોકુલમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા શૈલપ્રમાણાગ્નિં પરિતઃ કાનનાન્તરે

પ્રણાશં મેનિરે સર્વે ભયમાપુશ્ચ સંકટે ॥
શ્રીકૃષ્ણં તુષ્ટુવુઃ સર્વે સંપુટાઞ્જલયો વ્રજાઃ ॥
બાલા ગોપ્યશ્ચ સંત્રસ્તા ભક્તિનમ્રાત્મકન્ધરાઃ

બાલા ઊચુઃ ॥
યથા સંરક્ષિતં બ્રહ્મન્સર્વાપત્સ્વેવ નઃ કુલમ્ ॥

તથા રક્ષાં કુરુ પુનર્દાવાગ્નેર્મધુસૂદન ॥
ત્વમિષ્ટદેવતાઽસ્માકં ત્વમેવ કુલદેવતા

સ્રષ્ટા પાતા ચ સંહર્તા જગતાં ચ જગત્પતે ॥
વહ્નિર્વા વરુણો વાઽપિ ચન્દ્રો વા સૂર્ય એવ ચ

યમઃ કુબેરઃ પવન ઈશાનાદ્યાશ્ચ દેવતાઃ ॥
બ્રહ્મેશશેષધર્મેન્દ્રા મુનીન્દ્રા મનવઃ સ્મૃતાઃ

માનવાશ્ચ તથા દૈત્યા યક્ષરાક્ષસકિંનરાઃ ॥
યે યે ચરાચરાશ્ચૈવ સર્વે તવ વિભૂતયઃ

આવિર્ભાવસ્તિરોભાવઃ સર્વેષાં ચ તથેચ્છયા॥
અભયં દેહિ ગોવિંદ વહ્નિસંહરણં કુરુ

વયં ત્વાં શરણં યામો રક્ષ નઃ શરણાગતાન્ ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા તે સર્વે તસ્થુર્ધ્યાત્વા પદામ્બુજમ્

દૂરીભૂતસ્તુ દાવાગ્નિઃ શ્રીકૃષ્ણામૃતદૃષ્ટિતઃ ॥
દૂરીભૂતે ચ દાવાગ્નૌ નનૃતુસ્તે મુદાઽન્વિતાઃ

સર્વાપદઃ પ્રણશ્યન્તિ હરિસ્મરણમાત્રતઃ ॥
ઇદં સ્તોત્રં મહાપુણ્યં પ્રાતરુત્થાય યઃ પઠેત્

વહ્નિતો ન ભવેત્તસ્ય ભયં જન્મનિ જન્મનિ ॥
શત્રુગ્રસ્તે ચ દાવાગ્નૌ વિપત્તૌ પ્રાણસઙ્કટે

સ્તોત્રમેતત્પઠિત્વા તુ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
શત્રુસૈન્યં ક્ષયં યાતિ સર્વત્ર વિજયી ભવેત્ ॥
ઇહ લોકે હરેર્ભક્તિમન્તે દાસ્યં લભેદ્ધ્રુવમ્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
દાવાગ્નિમોક્ષણં કૃત્વા તૈઃ સાર્દ્ધં શૃણુ નારદ ॥
જગામ શ્રીહરિર્ગેહં કુબેરભવનોપમમ્

બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં નન્દઃ પરિપૂર્ણં દદૌ મુદા ॥
ભોજનં કારયામાસ જ્ઞાતિવર્ગાંશ્ચ બાન્ધવાન્

નાનાવિધં મઙ્ગલં ચ હરેર્નામાનુકીર્તનમ્॥
વેદાંશ્ચ પાઠયામાસ વિપ્રદ્વારા મુદાઽન્વિતઃ

એવં મુમુદિરે સર્વે વૃન્દારણ્યે ગૃહેગૃહે ॥
શ્રીકૃષ્ણચરણામ્ભોજધ્યાનૈકતાનમાનસાઃ

ઇત્યેવં કથિતં સર્વં હરેશ્ચરિતમઙ્ગલમ્ ॥
કલિકિલ્બિષકાષ્ઠાનાં દહને દહનોપમમ્

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે શ્રીકૃષ્ણજન્મ ખણ્ડે નારાયણનારદસંવાદે કાલીયદમનદાવાગ્નિમોક્ષણં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ