બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.132

અથ દ્વાત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
શૌનક ઉવાચ
શ્રુતં સર્વં નાવશેષં ધર્મેશ વ્રહ્મણં ચ મામ્ ।
કથયસ્વ મહાભાગ પુરાણં પુનરેવ હિ

એવંવિધં પુરાણં ચ જન્મનૈવ ન હિ શ્રુતમ્ ।
નધૃષ્ટં ન શ્રુતં તાત તા (ત્વા) દૃશં વાજકં તથા

સૂત ઉવાચ
શ્રૂયતાં ભો મહાભાગ સાવધાનં ચ સંયતમ્ ।
અધ્યાયશ્રવણેનૈવ પુરાણફલમાલભેત્

બ્રહ્મખણ્ડં ચ કથિતં પરં બ્રહ્મનિરૂપણમ્ ।
તદનિર્વચનીયં ચ યેષામપિ યથાગમમ્

સાકારં ચ નિરાકારં સગુણં નિર્ગુણં પૃથક્ ।
યેષામપિ યથા શક્તિસ્તથૈવ ધ્યાનમેવ ચ

ગોલોકાદેર્વર્ણનં ચ ક્રમેણ ચ પૃથક્પૃથક્ ।
તત્રોપયુક્તોપાખ્યાનં યદ્યત્પ્રાસઙ્ગિકં દ્વિજ

જાતીનાં નીર્ણયશ્ચૈવ સંકરાણાં તથૈવ ચ ।
યદ્યદ્વિશિષ્ટોપાખ્યાનં તત્તત્પ્રશનાનુરોધતઃ

રાધામાધવયોઃ ક્રીડા મહાવિષ્ણોઃ સમુદ્ભવઃ ।
નિરૂપણં ચ વિશ્વેષાં સમાસેન દ્વિજોત્તમ

બ્રહ્મનારદયોશ્ચૈવ સંવાદઃ પરમાર્થતઃ ।
વિપેકો નારદસ્યૈવ મુનીન્દ્રસ્ય તથૈવ ચ

આજ્ઞયા બ્રહ્મણશ્ચૈવ નરનારાયણાશ્રમમ્ ।
ગમનં નારદસ્યૈવ તેન સાર્થં ચ દર્શનમ્

તયોઃ સંભાષણં ચૈવ નારદાદ્ય(ય) નિવેદનમ્ ।
તત્ર દેવ બ્રહ્મખણ્ડં ક્રમેણોક્તં દ્વિજોત્તમ

શ્રૂયતાં પ્રકૃતેઃ ખણ્ડં સુધાખણ્ડસમં મુને ।
પ્રકૃતેર્લક્ષણં પ્રોક્તં પ્રકૃતીનાં ચ વર્ણનમ્

ઉપાશ્યાનં ચ તાસાં ચ વર્ણનં બૂજનાદિકમ્ ।
લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી દુર્ગા સાવિત્રી રાધિકા તથા

એતાસાં ચરિતં ચૈવમન્યાસાં ચ પૃથક્પૃથક્ ।
ઉપાખ્યાનં મહાલક્ષ્મ્યાઃ સરસ્વત્યાસ્તથૈવ ચ

અપૂર્વં રાધિકાખ્યાનં સાવિત્ર્યાશ્ચ તથૈવ ચ ।
સંવાદો યમસાવિત્ર્યોઃ સત્યવજ્જીવદાનકમ્

કૃણ્ડાનાં વર્ણનં પ્રોક્તં તેષાં ચ લક્ષણં તથા ।
જીવિતર્મવિપાકશ્ચ ભોગનિર્ણય એવ ચ

અપૂર્વ રાધિકાખ્યાનં પુરાણેષુ સુગોપ્યકમ્ ।
સુયજ્ઞસ્ચ નૃપેન્દ્રસ્ય ચરિતં પરમાદ્ભુતમ્

પ્રોક્તં તુલસ્યુપાખ્યાનં પુરાણેષુ સુગોપ્યકમ્ ।
મહાયુદ્ધં ચ સંવાદે મહેશશઙ્ખચૂડયોઃ

તુલસીકૃષ્ણસંવાદસ્તયોઃ સંભોગ એવ ચ ।
નિધનં શઙ્ખચૂડસ્ય શ્રીદામ્નઃ શાપમોક્ષણમ્

પદપ્રાપ્તિઃ સુરાણાં ચ વિપદાં ખણ્ડનં તથા ।
જીવિનાં મોક્ષબીજં ચ ગઙ્ગોપાખ્યાનમીપ્સિતમ્

તથૈવ મનસાખ્યાનં પરં હર્ષવિવર્ધનમ્ ।
સ્વાહાસ્વધાખ્યાનમેવમન્યાસાં ચ નિરૂપણમ્

યદ્યતપ્રાસઙ્ગિકાખ્યાનં વક્તુઃ પ્રશ્નાનુરોધતઃ ।
પ્રોક્તં તત્પ્રકૃતેઃ ખણ્ડં ખણ્ડં ગણપતેઃ શ્રૃણુ

અતીવ મધુરં રમ્યં સ્વાદુ સ્વાદુ પદે પદે ।
સુગોપ્યં તત્પુરાણેષુ રમ્યં રમ્યં નવં નવમ્

સુદુર્લભમુપાખ્યાનં શ્રોતૃપ્રીતિકરં પરમ્ ।
પ્રોક્તા ક્રીડા ચ પરમા પાર્વતીપરમેશયોઃ

સ્કન્દોત્પત્તિઃ પ્રથમતઃ ક્રીડાભઙ્ગસ્તયોસ્તથા ।
પાર્વતીતોષણં ચૈવમભિમાનવિમોક્ષણમ્

પુણ્યકં ચ વ્રતં વિષ્ણોર્દેવ્યાશ્ચરિતમુત્તમમ્ ।
વરદાનં હરેરેવ સુવ્રતાં પાર્વતીં પ્રતિ

હરેશ્ચ દર્શનં ચૈવ બ્રાહ્મણાતિથિરૂપિણઃ ।
આવિર્ભાવો ગણેશસ્ય કૃપયા શિવમન્દિરે

દર્શનં પુત્રવક્ત્રસ્ય પાર્વતીપરમેશયોઃ ।
પરમાનન્દરૂપં ચ શિવગેહે મહોત્સવમ્

દેવાદ્યા દદૃશુઃ સર્વે બાલં નિત્યમજં વિભુમ્ ।
સત્યસ્વરૂપં પરમં પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણમ્

સર્વવિઘ્નહરં શાન્તં દાતારં સર્વસંપદામ્ ।
તપસાં જપયજ્ઞાનાં વ્રતાનાં ફલદં વિભુમ્

અતીવ કમનીયં ચ રમણીયં ચ યોષિતામ્ ।
પ્રાણાધિકં પ્રિયતમ્ પાર્વતીપરમેશયોઃ

પરમાત્મસ્વરૂપં ચ ભગવન્તં સનાતનમ્ ।
સર્વેશં સર્વબીજં ચ સાક્ષાન્નારાયણાત્મકમ્

યદ્દર્શનાચ્ચ સ્તવનાત્પ્રણામાત્પૂજનાત્તથા ।
ધ્યાનાસાધ્યં દુરારાધ્યં જન્મકોટ્યઘનાશનમ્

કાર્તિકોદ્ધરણં પ્રોક્તં તસ્યાભિષેક એવ ચ ।
ગણેશપૂજનં ચૈવ સર્વવિઘ્નવિનાશનમ્

જમદગ્નેશ્ચ યુદ્ધં ચ કાર્તવીર્યાર્જુનેન ચ ।
સુરભીહરણં ચૈવ નિધનં ચ મુનેસ્તથા

પતિવ્રતારેશુકાયાશ્ચિતારોહણમેવ ચ ।
પ્રતિજ્ઞાતં ભૃગોશ્ચૈવ દારુણં ચ સુદારુણમ્

નિઃક્ષત્રીકરણં ચૈવમેકવિંશતિકં દ્વિજ ।
સંવાદો જ્ઞાનલાભશ્ચ ગણેશપર્શુરામયોઃ

તયોર્યુદ્ધં દારુમં ચ હેરમ્બદન્તભઞ્જનમ્ ।
દુર્ગાયાશ્ચ વિલાપશ્ચાભિશાપો ભાર્ગવં પ્રતિ

સ્મરણે પર્શુરામસ્યાપ્યાવિર્ભાવો હરેરપિ ।
પાર્વતીં બોધયામાસ સ્વયં નારાયણઃ પ્રભુઃ

વર્ણનં શિવલોકસ્ય પરમાશ્ચર્યમીપ્સિતમ્ ।
પ્રદત્તં પર્શુરામાય મહાસ્ત્રં શંકરેણ ચ

મન્ત્રં ચ કવચં ચૈવ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
વરદાનં ચાભયં ચ પ્રદાનં સર્વસંપદામ્

ત્રિઃસપ્તકૃત્વો ભૂપાનાં નિધનં ચ ચકાર સઃ ।
બભૂવ ભૃગુણા વિપ્ર ભુવશ્ચ ભારમીક્ષણમ્

પ્રશ્નાનુરોધક્રમતઃ પૂર્વાપાખ્યાનમેવ ચ ।
પ્રોક્તં ગણપતેઃ ખણ્ડં સમાસેન દ્વિજોત્તમ

શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડં ચ શ્રૂયતાં સાવધાનતઃ ।
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિહરં મોક્ષકરં પરમ્

હરિદાસ્યપ્રદં શુદ્ધં સુશ્રાવ્યં ચ સુધોપમમ્ ।
અત્યબૂર્વમુણાખ્યાનં રમ્યં રમ્યં નવં નવમ્

ન શ્રુતં ચન્મના યદ્યત્સ્વદુ સ્વાદુ પદે પદે ।
પ્રદીપં સર્વસત્ત્વાનાં ભવાબ્ધિતારણં પરમ્

કર્મેપભોગરોગાણાં મર્દનં ચ રસાયનમ્ ।
શ્રીકૃષ્ણચરણામ્ભોજપ્રાપ્તિસોપાનકારણમ્

શ્રીદામરાધાકલહવર્ણનં દારુણં દ્વિજ ।
તયોઃ શાપપ્રકથનં તતસ્તેષાં વિસર્જનમ્

બ્રહ્મણ પ્રાર્થિતસ્યૈવ હરેર્જનમ્ મહીતલે ।
પ્રોક્તં ચ જન્મખણ્ડે ચ પરમાદ્ભુતમેવ ચ

આવિર્ભાવો હરેરેવ વસુદેવસ્ય મન્દિરે ।
કંસાસુરભયેનૈવ ગોકુલે ગમનં હરેઃ

વૃષભાનસુતા રાધા શ્રીદામ્નઃ શાપહેતુના ।
બાલક્રીડાવર્ણનં ચ ગોકુલે પરમાત્મનઃ

દૈત્યાદિનિધનં ચૈવ કીર્તિતં હરિણા તથા ।
ગર્ગસ્યાઽઽગમનં પ્રોક્તં શુભાન્નપ્રાશનં હરેઃ

નિધનં પૂતનાયાશ્ચ સદ્યઃ શકટભઞ્જનમ્ ।
શ્રીકૃષ્ણબન્ધમોક્ષં ચ યમલાર્જુનભઞ્જનમ્

ત્રૈલોક્યદર્શનં વક્ત્રે ગોવત્સાહરણં તથા ।
કૃત્વા ગોવત્સનિર્માણં બ્રહ્મણઃ સ્તવનં હરેઃ

સહસા ગોકુલં ત્યવત્વા પુણ્યં વૃન્દાવનં વનમ્ ।
ભયાજ્જગામ નન્દશ્ચ સાર્ધં ચ નન્દનેન ચ

વૃન્દાવનસ્ય નિર્માણં પ્રોક્તં ચ પરમાદ્ભુતમ્ ।
સાર્ધં ચ બાલકૈઃ સાર્ધ તત્ર સંક્રીડનં હરે

સદન્નં બ્રાહ્મણીનાં ચ ભોજનં કથિતં હરેઃ ।
વરદાનં ચ તાસાં વૈ પ્રાક્તનેન નિરૂપણમ્

ક્રતૂનાં વર્ણનં ચૈવ વસ્ત્રાપહરણં તથા ।
વરદાનં ચ ગોપીનાં કૃષ્ણેનૈવ કઋતં દ્વિજ

કાત્યાયનીવ્રતં પ્રોક્તં શ્રીદુર્ગાપૂજનં તથા ।
પાર્વત્યા ચ વરો દત્તો ગોપીભ્યો યમુનાતટે

તાલાનાં ભક્ષણં પ્રોક્તં શક્રયામાવિમર્દનમ્ ।
રાધયા સહ કૃષ્ણસ્ય વિરહો મેલનં તથા

ગોપીક્રીડા ચ સંપ્રોક્તા કૃષ્ણક્રોડે ચ રાધિકા ।
છાયા રાયણગેહે ચ સંપ્રોક્તા માયયા હરેઃ

શૃઙ્ગારં ષોડસવિધં કૃત્વા તુ રાસમણ્ડલે ।
અન્તર્ધાનં હરેરેવ રાધયા સહ કાનને

મલયાગમનં ચૈવ તયા સાર્ધં દ્વિજોત્તમ ।
રાધામાધવયોશ્ચૈવ સંવાદસ્તત્ર નિર્જને

કૈવલ્યમપિ ગોપીનાં પ્રોક્તં નાનાવિધં મુને ।
પુનરાગમનં ચૈવ પુણ્યં વૃન્દાવનં વનમ્

શ્રીકૃષ્ણદર્શનં ચૈવ ગોપીનાં હર્ષવર્થનમ્ ।
નાનાપ્રકારક્રીડા ચ પ્રોક્તા તસ્ય જલે સ્થલે

ગોપીનામપિ સૌભાગ્યં રાધાયાશ્ચ વિશેષતઃ ।
પ્રોક્તં વ્યાસેન સૌન્દર્ય રમ્યં રમ્યં નવં નવમ્

નભઃસ્થિતાનાં દેવાનાં દર્શનં પ્રોક્તમેવ ચ ।
મનસઃ સ્ખલનં ચૈવ દેવીનાં રાસમણ્ડલે

અંશેન લેભિરે જન્મ દેવ્યશ્ચોક્તમિદં દ્વિજ ।
અક્રૂરાગમનં ચૈવ ગોપીનાં ચ વિલાપનમ્

પ્રોક્તં સર્વં ક્રમેગૈવ ચાક્રૂરભર્ત્સનં તથા ।
મથુરાગમનં વિષ્ણોઃ શોકં ગોકુલવાસિનામ્

રાધિકાવિરહજ્વાલાજાલં પ્રોક્તં યથોચિતમ્ ।
સ્વમૂલ્તિદર્શનં ચૈવમક્રૂરં યમુનાતટે

મથુરાવેશનં પ્રોક્તં નિધનં રજકસ્ય ચ ।
કુબ્જયા સહ સંભોગસ્તસ્યા મોક્ષણમેવ ચ

પ્રસાદનં કુવિન્દસ્ય માલાકારસ્ય મોક્ષણમ્ ।
ધનુધો ભઞ્જનં શંભોર્હસ્તિનો નિધનં તથા

સભાપ્રવેશનં પ્રોક્તં નાનારૂપપ્રદર્શનમ્ ।
કંસસ્ય નિધનં પ્રોક્તં તદ્બન્ધૂનાં વિલાપનમ્

સંસ્કારં તસ્ય વિધિવદ્રાજત્વં તત્પિતુસ્તથા ।
વિલાપનં ચ નન્દસ્ય સ્તવનં પરમાદ્ભુતમ્

પ્રોક્તસ્તયોશ્ચ સંવાદો નિર્જને તાતપુત્રયોઃ ।
પરમાધ્યાત્મિકં જ્ઞાનં નન્દાય ચ દદૌ વિભુઃ

મુનીનાં ગમનં ચૈવ ધન્યોપાખ્યાનમેવ ચ ।
કથિતં ચ કુમારેણ પ્રોક્તમેવ સુદુર્લભમ્

ઉદ્ધવાગમનં પ્રોક્તં રાધાસ્થાનં ચ નિર્જનમ્ ।
જ્ઞાનં તયોશ્ચ સંવાદે પ્રોક્તમેવ શુભાવહમ્

યજ્ઞોપવીતં કૃષ્ણસ્ય વિદ્યાદાનં ગૃરોર્ગૃહે ।
મૃતપુત્રપ્રદાનં ચ પ્રોક્તં તદ્ગુરવે પુરા

જરાસંધસ્ય દમનં નિધનં યવનસ્ય ચ ।
દ્વારકાયાશ્ચ નિર્માણં વિશ્વકારોદ્યમં તથા

દ્વારકાવેશનં પ્રોક્તમુગ્રસેનવિલાપનમ્ ।
રુક્મિણીહરણં ચૈવ નૃપાણાં દમનં તથા

સર્વાસં કામિનીનાં ચ પ્રોક્તમુદ્વાહનં તથા ।
માયાવતીમોક્ષણં ચ નિધનં શમ્બરસ્ય ચ

ધર્મપુત્રરાજસૂયે શિશુપાલસ્ય મોક્ષણમ્ ।
દન્તવક્ત્રસ્ય ચ મુનેઃ શાલ્વસ્ય નિધનં તથા

મણેશ્ચ હરણં ચૈવ પારિજાતસ્ય સ્વર્ગતઃ ।
કુરુપાણ્ડવયુદ્ધે ચ ભુવશ્ચ ભારમોક્ષણમ્

ઊષાયા હરણં પ્રોક્તં બાણસ્ય ભુજકૃન્તનમ્ ।
બલેશ્ચ સ્તવનં પ્રોક્તમનિરુદ્ધસ્ય વિક્રમઃ

રાધાયશોદાસંવાદઃ પ્રોક્તઃ પરમદુર્લભઃ ।
મોક્ષણં ચ શૃગાલસ્ય પ્રોક્તં ચ પરમાદ્ભુતમ્

તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન ગણેશપૂજનં તથા ।
દર્શનં રાધિકાસાર્ધં કુષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

રાધાયા દર્શનં દેવ્યા રાધાતેજઃપ્રકાશનમ્ ।
રાધાય રમણં તીર્થે ભ્રમણં રહસિ સ્મૃતમ્

નિધનં યદુવંશાનાં બ્રહ્મશાપેન શૌનક ।
મોક્ષણં પાણ્ડવાનાં ચ સ્વપદે ગમનં હરેઃ

વિવાહો નારદસ્યૈવોત્પત્તિર્વહ્નિસુવર્ણયોઃ ।
પ્રોક્તં સર્વ મહાભાગ પુનરેવ સમાસતઃ

ચતુઃખણ્ડૈઃ પુરાણં ચ બ્રહ્મવૈવર્તમેવ ચ ।
અતઃ પરં મુનિશ્રેષ્ઠ કિં ભૂયઃ શ્રાતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મઓ મહાઓ શ્રીકૃષ્ણજન્મખઓ ઉત્તઓ નારદનાઓ અનુક્રમણિકં
નામ દ્વાત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ