બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.114

અથ ચતુર્દશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
નારાયણ ઉવાચ
કૃષ્ણપુત્રશ્ચ પ્રદ્યુમ્નો મહાબલપરાક્રમઃ ।
તત્પુત્રોઽપ્યનિરુદ્ધશ્ચ વિધાતુરંશ એવ ચ

એકદાઽસાવનિરુદ્ધો નવયૌવનસંયુતઃ ।
સુપ્તો રહસિ પર્યઙ્કે પુષ્પચન્દનચર્ચિતે

સ્વપ્ને દદર્શ યુવતીં પુષ્ણોદ્યાને સુપુષ્પિતે ।
સુગન્ધિપુષ્પતલ્પે ચ સ્નિગ્ધચન્દનચર્ચિતે

શયાનાં સુસ્મિતાં રમ્યાં નવયૌવનસંયુતામ્ ।
અમૂલ્યરત્નનિર્માણભૂષણેન વિભૂષિતામ્

ચારુકેયૂરવલયશઙ્ખકઙ્કણશોભિતામ્ ।
મણિકુણ્ડલયુગ્મેન ગણ્ડસ્થલવિરાજિતામ્

અતીવ સૂક્ષ્મવસનાં ક્વણન્મઞજીરરઞ્જિતામ્ ।
પક્વબિમ્બાધરોષ્ઠીં ચ શરત્કમલલોચનામ્

શરત્પદ્મપ્રભામુષ્ટકોટીન્દુનિન્દિતાનનામ્ ।
મુક્તાપઙ્ક્તિસમાસાદ્યદન્તપઙ્ક્તિમનોહરામ્

ત્રિવક્રકબરીભારાં માલતીમાલ્યભૂષિતામ્ ।
કસ્તૂરીકુઙ્કુમાલક્તસ્નિગ્ધચન્દનકજ્જલૈઃ

પત્રાવલીવિરચિતસુકપોલસ્થલોજ્જ્વલામ્ ।
દાડિમીકુસુમાકારસિન્દૂરબિન્દુભૂષિતામ્

શ્રીરામકદલીસ્તમ્ભનિન્દિતોરુસ્થલોજ્જ્વલામ્ ।
અત્યુચ્ચૈર્વર્તુલાકારસ્તનયુગ્મવિભૂષિતામ્

નિતમ્બભારન મ્રાં ચ કામબાણપ્રપીડિતામ્ ।
કામુકીં કમનીયાં ચ પશ્યન્તીં વક્રચક્ષુષા

કુઙ્કુમાલક્તરક્તાક્તપાદપદ્મવિરાજિતામ્ ।
વાયુપ્રેરણવસ્ત્રેણ વ્યક્તગુવ્તસ્થલોજ્જ્વલામ્

તાં દૃષ્ટ્વા કામપુત્રશ્ચ કામોન્મથિતમાનસઃ ।
ઉવાચ મધુરં રમ્યં કામમત્તાં સુકોમલામ્

ચારુચમ્પકવર્ણાભાં કામેન પુલકાન્વિતામ્ ।
અતિપ્રૌઢાં નવોઢાં ચ શૃઙ્ગાનેચ્છાસુચઞ્ચલામ્

અનિરુદ્ધ ઉવાચ
કિં દેવી કિં ચ ગાન્ધર્વોકા ત્વં કામિનિકાનને ।
કસ્ય સત્રી કસ્ય કન્યા વા કં વા વાઞ્છસિ સુન્દરિ

ત્રૈલોક્યાતુલસૌન્દર્યા મુનિમાનસમોહિની ।
ન બિભેષિ કથં બ્રૂહિ સ્વયમેકાકિની ચ મામ્

અહં ત્રૈલોક્યનાથસ્ય પૌત્રઃ કામાત્મજોઽધુના ।
કાન્તેઽહમનિરુદ્ધશ્ચ નવીનયૌવનાહતઃ

કમનીયશ્ચ કામી ચ કામશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
કામુકીકામનાં પૂર્ણાં કર્તુમેવેશ્વરઃ સ્વયમ્

માં ભજસ્વ સુશીરે ત્વં સુવેષં ચ સુશીલકમ્ ।
રતિશૂરં રતિરસપ્રાજ્ઞં રતિરસપ્રિયમ્

રતિપુત્રં રતિરસં પ્રમત્તં રસિકં પ્રિયે ।
યુવાનં વ્યાધિહીનં ચ કામુકં કામુકીચ્છતિ

વિદગ્ધામુ વિદગ્ધં ચ કાન્તમાયાતિ કામતઃ ।
વિદગ્ધાયા વિદગ્ધેન સંગમો ગુણવાન્ભવેત્

પ્રચ્છાદ્ય લોજનાસ્યં ચ નવસંગમલજ્જિતા ।
વિલોકયન્તી વક્રાક્ષિકોણેન તમુવાચ સા

કામિન્યુવાચ
કામુકઃ કામપુત્રોઽસિ કામેન વ્યાકુલોઽધુના ।
ભવાંશ્ચેત્કામુકીયોગ્યો ન કામશ્ચિન્તિતઃ કથમ્

પૌત્રસ્ત્રૈલોક્યનાથસ્ય સ્વતઃ સંભાવિતસ્ય ચ ।
સ્વયં યોગ્યો યોગ્યપુત્રો વિવાહં ન કથં (વ્યધાઃ) ચન

વિવાહીતા યજ્ઞપત્ની સા ચ પુણ્યવ્રતા સતી ।
નિશ્ચલા સતતં સાધ્યા વર્ધિની સઙ્ગિની સદા

ભયપ્રીતિદાનસાધ્યા ગુપ્તપત્ની ત્વનિશ્ચલા ।
નૈમિત્તિકા ન નીત્યા સા સા ચ વેદવિવર્જિતા

પરં નરકસોપાના પરત્રેહાયશસ્કરા ।
સાધુસ્તત્ર ન હિ રતો વંશજો વૈષ્ણવો યદિ

યદિ પૂર્વ ભવેદ્ભ્રાન્તો નિવૃત્તઃ સાધુસઙ્ગતઃ ।
પ્રવૃત્તિરેષા ભૂતાનાં નિવૃત્તિસ્તુ મહાફલા

પ્રાયશ્ચિત્તી પુનર્લિપ્તો નિવૃત્તઃ પાતકી યદિ ।
ઉવહાસ્યો ભુવિ ભવેત્સર્વં કુઞ્જરશૌચવત્

સુશીલા સુન્દરી શાન્તા ધર્મપત્ની પ્રશંસિતા ।
પતિવ્રતા સુસાધ્યા સા શશ્વત્સુપ્રિયવાદિની

કોમલાઙ્ગી વિદગ્ધા ચ શ્યામા રતિસુખપ્રદા ।
એવંભૂતાં પરિત્યજ્ય વૈષ્ણવસ્તપસે વ્રજેત્

સા જેત્પરિણતા સાધ્વી શાન્તા પુત્રવતી યદા ।
અન્યથા ચ વૃથા સર્વં તપસઃ સ્ખલનં ભવેત્

અસાધુશ્ચ કુવંશશ્ચેત્પરનારીં પ્રયાતિ ચેત્ ।
સ યાતિ નરકં ઘોરં પિતુશિઃ સપ્તભિઃસહ

અહમૂષા બાણકન્યા બાણઃ શંકરકિંકરઃ ।
બાણસ્ત્રૈલોક્યવિજયી શંકરો જગતાં પતિઃ

ન સ્વતન્ત્રા પરાધીના ત્રિષુ કાલેષુ કામિની ।
પુંશ્ચલી યા સ્વતન્ત્રા સાઽપ્યસદ્વંશપ્રસૂતિકા

પિતા દદાતિ કન્યાં તાં સુયોગ્યાય વરાય ચ ।
કન્યા વરં ન યાચેત ધર્મ એષ સનાતનઃ

ત્વં ચ યોગ્યોઽસિ યોગ્યાઽહં મામિચ્છસિ યદિ પ્રભો ।
બાણં પ્રાર્થય શંભું વાઽઽપ્યથવા પાર્વતીં સતીમ્

ઇત્યુક્ત્વા સુન્દરી સાધ્વી સાન્તર્ધાના બભૂવ હ ।
નિદ્રાં તત્યાજ સહસા કામી કામાત્મજો મુને

બુદ્ધવા સ્વપ્નં સ વિજ્ઞાય કામેન વ્યથિતાન્તરઃ ।
બભૂવ વ્યાકુલોઽશાન્તો ન દૃષ્ટ્વા પ્રાણવલ્લભામ્

ત્યક્ત્વાઽઽહારમનિદ્રશ્ચ પ્રમત્તશ્ચ કૃશોદરઃ ।
ક્ષણં તિષ્ઠતિ શેતે ચ ક્ષણં રહસિ રોદિતિ

પુત્રં દૃષ્ટ્વા તુ ક્રન્દન્તં દેવકી રુક્મિણી રતિઃ ।
અન્યાશ્ચ યોષિતઃ સર્વાઃ કથયામાસુરીશ્વરમ્

તાસાં ચ વચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્ય મવુસૂદનઃ ।
ઉવાચ સર્વતત્ત્વજ્ઞઃ કૃષ્ણશ્ચ પૂર્ણમાનસઃ

શ્રીભગવાનુવાચ
કામાતુરા બાણકન્યા રતિં દૃષ્ટ્વા શિવેશયોઃ ।
વરં સંપ્રાપ દુર્ગાયા વ્યાકુલા મદનાસ્ત્રતઃ

સ્વપ્નં ચ દર્શયામાસ સાઽનિરુદ્ધં ચ પાર્વતી ।
મમ પૌત્રં પ્રમત્તં ચ ચકાર કૌતુકેન ચ

તત્પુત્રીં ચ પ્રમતાં તા કરોમિ સ્વપ્નતાઽધુના ।
સ્વચ્છન્દં તિષ્ઠ ન ચિરં નાસ્તિ ચિન્તા મનોવ્યથા

ઇતિ કૃષ્ણઃ સમાશ્વાસ્યસર્વાતમાસર્વસિદ્ધિવિત્ ।
સ્વપ્નં ચ દર્શયામાસ બાણપુત્રીં ચ કામુકીમ્

સુપ્તા સુતલ્પે બાલા સા પુષ્પચન્દનચર્ચિતે ।
નવયૌવનસંયુક્તા રત્નભૂષણભૂષિતા

શયાના રત્નપર્યઙ્કે દદર્શ સ્વપ્નમીપ્સિતમ્ ।
અતીવ નિર્જને દેશે રત્નનિર્માણમન્દિરે

નવીનનીરદશ્યામમતીવ નવયૌવનમ્ ।
કોટિકન્દર્પલીલાભં સસ્મિતં સુમનોહરમ્

રત્નકેયુરવલયરત્નમઞ્જીરરઞ્જિતમ્ ।
રત્નકુણ્ડલયુગ્મેન ગણ્ડસ્થલવિરાજિતમ્

ચન્દનોક્ષિતસર્વાઙ્ગં ભૂષિતં પીતવાસસા ।
સુચારુમાલતીમાલ્યવક્ષઃ સ્થલસમુજ્જ્વલમ્

શયાનં રત્નપર્યઙ્કે પુષ્પચન્દનચર્ચિતે ।
તં દૃષ્ટ્વા સહસા સાધ્વી તન્મૂલં પ્રયયૌ મુદા

ઉવાચ મધુરં સાધ્વી હૃદયેન વિદૂયતા ।
કામાત્મજપ્રિયા કાન્તા કામબાણપ્રપીડિતા

ઊષોવાચ
કસ્ત્વં કામુક ભદ્રં તે માં ભજસ્વ સ્મરાતુરામ્ ।
અતિપ્રૌઢાં નવોઢાં ચ નવસંગમલાલસામ્

તવાનુરક્તાં ભક્તાં ચ ગાન્ધર્વેણ સમુદ્વહ ।
વિવાહાષ્ટપ્રકારેષુ ગાન્ધર્વઃ સુલભો નૃણામ્

અનુરક્તાં પ્રિયાં પ્રાપ્ય ત્યજેદ્યઃ કપટી પુમાન્ ।
તસ્માદ્યાતિ મહાલક્ષ્મીઃ શાપં દત્ત્વા સુદારુણમ્

પુમાનુવાચ
અહં કૃષ્ણસ્ય પૌત્રશ્ચ કામદેવાત્મજઃ સ્વયમ્ ।
કથં ગૃહ્ણામિ ત્વાં કાન્તે તયોરનુમતિં વિના

ઇત્યેવમુક્ત્વા સ પુમાનન્તર્ધાનં ચકાર સઃ ।
કામેન વ્યાકુલા કાન્તા ન દૃષ્ટ્વા કાન્તમીપ્સિતમ્

નિદ્રાં ત્યક્ત્વા સમુત્થાય તલ્પાદેવ મનોહરાત્ ।
વિષસાદ સખીમધ્યે પ્રમત્તા રુદતી ભૃશમ્

પપ્રચ્છ તાં વરાઽઽલીનાં કિં કિમિત્યેવ નિશ્ચિતમ્ ।
ઉવાચ બૌધયામાસ ચિત્રલેખા સુયોગિની

ચેતનં કુરુ કલ્યાણિ કસ્માતે ભીતિરુલ્બણા ।સ્વયં શંભુઃ શિવા સાક્ષાદ્દુર્લઙ્ધ્યે નગરે સતિ

શિવસ્મરણમાત્રેણ સર્વારિષ્ટં પલાયતે ।
શિવં ભવતિ સર્વત્ર શિવ એવ શિવાલયઃ

ધ્યાનાદ્દુર્ગતિનાશિન્યાઃ સર્વં દુર્ગં વિનશ્યતિ ।
દદાતિ મઙ્ગલં તસ્મૈ સર્વમઙ્ગલમહ્ગલા

ચિત્રલેખાવચઃ શ્રુત્વા કિંચિન્નોવાચ સુન્દરી ।
ત્યક્ત્વાઽઽહારં ચ નિદ્રાં ચ પુરુષં ચિન્તયેત્સદા

ચિત્રલેખા સખી ગત્વા બાણમાહ ચ તત્પ્રિયામ્ ।
દુર્ગાં ચ શંકરં સ્કન્દં ગણેશં યોગિનાં ગુરુમ્

ચિત્રલેખાવચઃ શ્રુત્વા રુરોદોચ્ચૈર્ભૃશં સતી ।
બાણશ્ય શંકરાભ્યાશે વિષસાદ પ્રમૂર્ચ્છિતઃ
જહાસ શંકરો દુર્ગા કાર્તિકેયો ગણેશ્વરઃ

ગણેશ્વર ઉવાચ
યો દદાતિ ધ્રુવં દુઃખમન્યસ્મૈ દમભમોહિતઃ ।
સક્ષ્મધર્મવિચારેણ સ વિન્દતિ ચતુર્ગુણમ્

શિવેશયોશ્ચ ક્રીડાં ચ દૃષ્ટ્વા યા કામમોહિતા ।
વરં તસ્યૈ દદૌ દુર્ગા વરમેવ સુદુર્લભમ્

સ્વપ્ને ગત્વા સ્વયં દેવી મત્તં કૃત્વા સમરાત્મજમ્ ।
અધુના વામપાર્શ્ચે ચ શંભોસ્તિષ્ઠતિ મૂક્વત્

સર્વં જ્ઞાત્વા ચ સર્વજ્ઞો ભગવાન્હરિરીશ્વરઃ ।
સ્વપ્ને સુવેષં પુરુષં દર્શયામાસ કન્યાકામ્

સુવેષં પુરુષં દૃષ્ટ્વા યુવાનં યુવાતી સતી ।
પરમેચ્છા ભવેત્તસ્યા ધર્મભીત્યા નિવર્તતે

સુવેષં પુરુષં દૃષ્ટ્વા પુંશ્ચલી પાપવંશજા ।
ત્યેજેન્નિદ્રાં ચ સ્વાહારં પતિં પુત્રં ધનં ગૃહમ્

ચેતનં ગૃહકાર્ય ચ કુલલજ્જાં કુલદ્વયમ્ ।
યુવાનં રતિશૂરં ચાપ્યતિનીચ ન હિ ત્યજેત્

ત્યજેજ્જાતિં ચ ધર્મં ચ પ્રાણાંશ્ચ પરિણામતઃ ।
તસ્માત્પ્રાજ્ઞઃ પ્રયત્નેન પ્રાણેભ્યો યુવતીં સદા

પરિરક્ષેચ્ચ સતતં માયાયુક્તાં ન વિશ્વસેત્ ।
હૃદયં ક્ષુરધારાભં નારીણાં મધુરં વચઃ

તાસાં મનો ન જાનન્તિ સન્તો વેદાશ્ચ વૈદિકા ।
પ્રયાતુ દ્વારકાં સદ્યાશ્ચિત્રલેખા સુયોગિનીં

અનિરુદ્ધં સમાહર્તું પ્રમાત્તમવલીલયા ।
ઇતિ શ્રુત્વા મહાદેવો ગણેશં તમુવાચ હ

ન શ્રુણોતિ યથા બાણઃ શુભકાર્યં તથા કુરુ ।
ચિત્રલેખા યયૌ તુર્ણં દ્વારકાભવનં હરેઃ

સર્વેષામપિ દુર્લઙ્ધ્યં લીલયા પ્રવિવેશ સા ।
નિદ્રિતં ચાનિરુદ્ધં ચ સમાહૃત્ય ચ યોગતઃ

રથમારોહયામાસ નિદ્વિતં બાલકં મુદા ।
સા મનોયાયિની ભદ્રા ગૃહીત્વા બાલકં મુને

મુહૂર્તાચ્છોણિતપુરં કૃત્વા શઙ્ખધ્વનિં યયૌ ।
અથાઽઽશ્રમાભ્યન્તરે ચ રુરુદુઃ સર્વયોષિતઃ

અહો બાણહરો વત્સઃ ક્વગતઃ પ્રાણવલ્લભઃ ।
કૃષ્ણસ્તાશ્ચ સમાશ્વાસ્ય સર્વજ્ઞઃ સર્વતત્ત્વવિત્

સામ્બકામબલૈઃ સાર્ધ કૃષ્ણાઃ સાત્યકિના તથા ।
ગૃહીત્વા ગાનુડં વીરં રથમારુહ્ય સત્વરઃ

સુદર્શનં પાઞ્ચજન્યં પદ્મં કૌમોદકીં ગદામ્ ।
પશ્ચાદ્યાસ્યતિદેવેશો નગરં શોણિતં તથા

સગણૈઃશંકેરણૈવ પાર્વત્યા પરિરક્ષિતમ્ ।
અથ સા યોગિની ધન્યા પુણ્યા માન્યા ચ યોષિતામ્

શિષ્યા દુર્વાસસઃ શાન્તા સિદ્ધયોગેન સિદ્ધિદા ।
બારકં બોધયામાસ રુદન્તં માતરં સ્મરન્

સ્નાપયિત્વા દદૌ તસ્મૈ માલ્યચન્દનભૂષણમ્ ।
કૃત્વા સુવેષં બાલસ્ય કન્યાન્તઃ પુરમીપ્સિતમ્

ચક્રે પ્રવેશં યોગેન રક્ષકૈશ્ચાપિ રક્ષિતમ્ ।
તામૂષાં નિદ્રિતાં દૃષ્ટ્વા નિરાહારાં કૃશોદરીમ્

શીઘ્રં ચ બોધયામાસ સખીભિઃ પરિરક્ષિતામ્ ।
ઊષાં કૃત્વા ચ સુસ્નાતાં વસ્ત્રભૂષણભૂષિતામ્

વસ્ત્રૈર્માલ્યૈશ્ચન્દનૈશ્ચ સિન્દૂરપત્રકૈઃ શુભૈઃ ।
દ્વયોઃ સંભાષણં તત્ર માહેન્દ્રે ચ શુભક્ષણે

કારયામાસ ગુપ્ત્યા ચ સખીનાં સંમતેન ચ ।
પતિવ્રતા પતિં દૃષ્ટ્વા સા રેમે વિગતજ્વરા

ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન તામુવાહ સ્મરાત્મજઃ ।
રતિર્બભૂવ સુચિરમુભયોઃ સુખકારણમ્

દિવાનિશં ન બુબુધે સ્મરપુત્રઃ સ્મરાતુરઃ ।
ઊષા કામાતુરા પ્રૌઢા નવોઢા નવસંગમાત્

મૂર્ચ્છાં સંપ્રાપ પુંસશ્ચ સ્પર્શમાત્રેણ કામુકી ।
એવં નિત્યં ચ રહસિ સંગમઃ સુમનોહરઃ
બભૂવ સુચિરં વિપ્ર રાજા શુશ્રાવ રક્ષકાત્

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મઓ મહાઓ શ્રીકૃષ્ણજન્મખઓ ઉત્તઓ નારદાનાઓ ઊષાનિરુદ્ધયોઃ
સંગમે ચતુર્દશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ