બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 3.8

નારાયણ ઉવાચ ॥
પાર્વત્યાઃ સ્તવનં શ્રુત્વા શ્રીકૃષ્ણઃ કરુણાનિધિઃ ॥
સ્વરૂપં દર્શયામાસ સર્વાદૃશ્યં સુદુર્લભમ્

સ્તુત્વા દેવી વ્રતપરા કૃષ્ણસંલગ્નમાનસા ॥
દદર્શ તેજસાં મધ્યે સ્વરૂપં સર્વમોહનમ્

સદ્રત્નસારરચિતે હીરકેણ પરિષ્કૃતે ॥
યુક્તે માણિક્યમાલાભી રત્નપૂર્ણે મનોરમે

પીતાંશુકં વહ્નિશુદ્ધં વરં વંશકરં પરમ્ ॥
વનમાલાગલં શ્યામં રત્નભૂષણભૂષિતમ્

કિશોરવયસં ચિત્રવેષં વૈ ચન્દનાંકિતમ્ ॥
ચારુસ્મિતાસ્યમીડ્યં તચ્છારદેન્દુવિનિન્દકમ્

માલતીમાલ્યસંયુક્તં કેકિપિચ્છાવચૂડકમ્ ॥
ગોપાંગનાપરિવૃતં રાધાવક્ષસ્થલોજ્જ્વલમ્

કોટિકન્દર્પલાવણ્યલીલાધામ મનોહરમ્ ॥
અતીવ હૃષ્ટં સર્વેષ્ટં ભક્તાનુગ્રહકારકમ્

દૃષ્ટ્વા રૂપં રૂપવતી પુત્રં તદનુરૂપકમ્ ॥
મનસા વરયામાસ વરં સંપ્રાપ્ય તત્ક્ષણમ્

વરં દત્ત્વા વરેશસ્તુ યદ્યન્મનસિ વાઞ્છિતમ્ ॥
દત્ત્વાઽભીષ્ટં સુરેભ્યશ્ચ તત્તેજોઽન્તરધીયત

કુમારં બોધયિત્વા તુ દેવદેવ્યૈ દિગમ્બરમ્ ॥
દદુર્નિરુપમં તત્ર પ્રહૃષ્ટાયૈ કૃપાન્વિતાઃ

બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ દુર્ગા રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
સુવર્ણાનિ ચ ભિક્ષુભ્યો બન્દિભ્યો વિશ્વનન્દિતા

બ્રાહ્મણાન્ભોજયામાસ દેવાન્વૈ પર્વતાંસ્તથા ॥
શંકરં પૂજયામાસ ચોપહારૈરનુત્તમૈઃ

દુન્દુભિં વાદયામાસ કારયામાસ મંગલમ્ ॥
સંગીતં ગાપયામાસ હરિસમ્બન્ધિ સુન્દરમ્

વ્રતં સમાપ્ય સા દુર્ગા દત્ત્વા દાનાનિ સસ્મિતા ॥
સર્વાંશ્ચ ભોજયિત્વા તુ બુભુજે સ્વામિના સહ

તામ્બૂલં ચ વરં રમ્યં કર્પૂરાદિસુવાસિતમ્ ॥
ક્રમાત્પ્રદાય સર્વેભ્યો બુભુજે તેન કૌતુકાત્

પયઃફેનનિભાં શય્યાં રમ્યાં સદ્રત્નમઞ્ચકે ॥
પુષ્પચન્દનસંયુક્તાં કસ્તૂરીકુંકુમાન્વિતામ્ ॥
રહસિ સ્વામિના સાર્દ્ધં સુષ્વાપ પરમેશ્વરી ॥

કૈલાસસ્યૈકદેશે ચ રમ્યે ચન્દનકાનને ॥
સુગન્ધિકુસુમાઢ્યેન વાયુના સુરભીકૃતે

ભ્રમરધ્વનિસંયુક્તે પુંસ્કોકિલરુતાશ્રયે ॥
વ્યહાર્ષીત્સા સુરસિકા તત્ર તેન સહામ્બિકા

રેતઃપતનકાલે ચ સ વિષ્ણુર્વિષ્ણુમાયયા ॥
વિધાય વિપ્રરૂપં તદાજગામ રતેર્ગૃહમ્

જટાવન્તં વિના તૈલં કુચૈલં ભિક્ષુકં મુને ॥
અતીવશુક્લદશનં તૃષ્ણયા પરિપીડિતમ્॥

અતીવ કૃશગાત્રં ચ બિભ્રત્તિલકમુજ્જ્વલમ્ ॥
બહુકાકુસ્વરં દીનં દૈન્યાત્કુત્સિતમૂર્તિમત્

આજુહાવ મહાદેવમતિવૃદ્ધોઽન્નયાચકઃ ॥
દણ્ડાવલમ્બનં કૃત્વા રતિદ્વારેઽતિદુર્બલઃ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
કિં કરોષિ મહાદેવ રક્ષ માં શરણાગતમ્ ॥
સપ્તરાત્રિવ્રતેઽતીતે પારણાકાંક્ષિણં ક્ષુધા

કિં કરોષિ મહાદેવ હે તાત કરુણાનિધે ॥
પશ્ય વૃદ્ધં જરાગ્રસ્તં તૃષયા પરિપીડિતમ્॥

માતરુત્તિષ્ઠ મેઽન્નં ત્વં પ્રયચ્છાદ્ય શિવં જલમ્ ॥
અનન્તરત્નોદ્ભવજે રક્ષ માં શરણાગતમ્

માતર્માતર્જગન્માતરેહિ નાહં સ્થિતો બહિઃ ॥
સીદામિ તૃષયા કસ્માત્સ્થિતાયામાત્મમાતરિ

ઇતિ કાકુસ્વરં શ્રુત્વા શિવસ્યોત્તિષ્ઠતો મુને ॥
પપાત વીર્ય્યં શય્યાયાં ન યોનૌ પ્રકૃતેસ્તદા

ઉત્તસ્થૌ પાર્વતી ત્રસ્તા સૂક્ષ્મવસ્ત્રં પિધાય ચ ॥
આજગામ બહિર્દ્વારં પાર્વત્યા સહ શંકરઃ

દદર્શ બ્રાહ્મણં દીનં જરયા પરિપીડિતમ્ ॥
વૃદ્ધં લુલિતગાત્રં ચ બિભ્રતં દણ્ડમાનતમ્

તપસ્વિનમશાન્તં ચ શુષ્કકણ્ઠૌષ્ઠતાલુકમ્ ॥
કુર્વન્તં પરયા ભક્ત્યા પ્રણામં સ્તવનં તયોઃ

શ્રુત્વા તદ્વચનં તત્ર નીલકણ્ઠઃ સુધોપમમ્ ॥
ઉવાચ પરયા પ્રીત્યા પ્રસન્નસ્તં પ્રહસ્ય ચ

શંકર ઉવાચ ॥
ગૃહં તે કુત્ર વિપ્રર્ષે વદ વેદવિદાં વર ॥
કિન્નામ ભવતઃ ક્ષિપ્રં જ્ઞાતુમિચ્છામિ સામ્પ્રતમ્

પાર્વત્યુવાચ ॥
આગતોઽસિ કુતો વિપ્ર મમ ભાગ્યાદુપસ્થિતઃ ॥
અદ્ય મે સફલં જન્મ બ્રાહ્મણો મદ્ગૃહેઽતિથિઃ

અતિથિઃ પૂજિતો યેન ત્રિજગત્તેન પૂજિતમ્ ॥
તત્રૈવાધિષ્ઠિતા દેવા બ્રાહ્મણા ગુરવો દ્વિજ

તીર્થાન્યતિથિપાદેષુ શશ્વત્તિષ્ઠન્તિ નિશ્ચિતમ્ ॥
તત્પાદધૌતતોયેન મિશ્રિતાનિ લભેદ્ગૃહી

સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ॥
અતિથિઃ પૂજિતો યેન સ્વાત્મશક્ત્યા યથોચિતમ્

મહાદાનાનિ સર્વાણિ કૃતાનિ તેન ભૂતલે ॥
અતિથિઃ પૂજિતો યેન ભારતે ભક્તિપૂર્વકમ્

નાનાપ્રકારપુણ્યાનિ વેદોક્તાનિ ચ યાનિ વૈ ॥
અન્યે ચાતિથિસેવાયાઃ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

અપૂજિતોઽતિથિર્યસ્ય ભવનાદ્વિનિવર્ત્તતે ॥
પિતૃદેવાગ્નયઃ પશ્ચાદ્ગુરવો યાન્ત્યપૂજિતાઃ

યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ ॥
તાનિ સર્વાણિ લભતે નાભ્યર્ચ્યાતિથિમીપ્સિતમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
જાનાસિ વેદાન્વેદજ્ઞે વેદોક્તં કુરુ પૂજનમ્ ॥
ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં પીડિતો માતર્વચનં ચ શ્રુતૌ શ્રુતમ્

વ્યાધિયુક્તો નિરાહારો યદા વાઽનશનવ્રતી ॥
મનોરથેનોપહારં ભોક્તુમિચ્છતિ માનવઃ

પાર્વત્યુવાચ ॥
ભોક્તુમિચ્છસિ કિં વિપ્ર ત્રૈલોક્યે ચ સુદુર્લભમ્॥
દાસ્યામિ ભોક્તું ત્વામદ્ય મજ્જન્મ સફલં કુરુ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
વ્રતે સુવ્રતયા સર્વમુપહારં સમાહૃતમ્ ॥
નાનાવિધં મિષ્ટમિષ્ટં ભોક્તું શ્રુત્વા સમાગતઃ

સુવ્રતે તવ પુત્રોઽહમગ્રે માં પૂજયિષ્યસિ ॥
દત્ત્વા મિષ્ટાનિ વસ્તૂનિ ત્રૈલોક્યે દુર્લભાનિ ચ

તાતાઃ પઞ્ચવિધાઃ પ્રોક્તા માતરો વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ ॥
પુત્રઃ પઞ્ચવિધઃ સાધ્વિ કથિતો વેદવાદિભિઃ

વિદ્યાદાતાઽન્નદાતા ચ ભયત્રાતા ચ જન્મદઃ ॥
કન્યાદાતા ચ વેદોક્તા નરાણાં પિતરઃ સ્મૃતાઃ

ગુરુપત્ની ગર્ભધાત્રી સ્તનદાત્રી પિતુઃ સ્વસા ॥
સ્વસા માતુઃ સપત્ની ચ પુત્રભાર્ય્યાઽન્નદાયિકા

ભૃત્યઃ શિષ્યશ્ચ પોષ્યશ્ચ વીર્ય્યજઃ શરણાગતઃ ॥
ધર્મપુત્રાશ્ચ ચત્વારો વીર્ય્યજો ધનભાગિતિ

ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં પીડિતો માતર્વૃદ્ધોઽહં શરણાગતઃ ॥
સામ્પ્રતં તવ વન્ધ્યાયા અનાથઃ પુત્ર એવ ચ

પિષ્ટકં પરમાન્નં ચ સુપક્વાનિ ફલાનિ ચ ॥
નાનાવિધાનિ પિષ્ટાનિ કાલદેશોદ્ભવાનિ ચ

પક્વાન્નં સ્વસ્તિકં ક્ષીરમિક્ષુમિક્ષુવિકારજમ્ ॥
ઘૃતં દધિ ચ શાલ્યન્નં ઘૃતપક્વં ચ વ્યઞ્જનમ્

લડ્ડુકાનિ તિલાનાં ચ મિષ્ટાન્નૈઃ સગુડાનિ ચ ॥
મમાજ્ઞાતાનિ વસ્તૂનિ સુધયા તુલ્યકાનિ ચ

તામ્બૂલં ચ વરં રમ્યં કર્પૂરાદિસુવાસિતમ્ ॥
ચલં સુનિર્મલં સ્વાદુ દ્રવ્યાણ્યેતાનિ વાસિતમ્

દ્રવ્યાણિ યાનિ ભુક્ત્વા મે ચારુ લમ્બોદરં ભવેત્ ॥
અનન્તરત્નોદ્ભવજે તાનિ મહ્યં પ્રદાસ્યસિ

સ્વામી તે ત્રિજગત્કર્ત્તા પ્રદાતા સર્વસમ્પદામ્ ॥
મહાલક્ષ્મી સ્વરૂપા ત્વં સર્વૈશ્વર્ય્યપ્રદાયિની

રત્નસિંહાસનં રમ્યમમૂલ્યં રત્નભૂષણમ્ ॥
વહ્નિશુદ્ધાંશુકં ચારુ પ્રદાસ્યસિ સુદુર્લભમ્

સુદુર્લભં હરેર્મન્ત્રં હરૌ ભક્તિં દૃઢાં સતિ ॥
હરિપ્રિયા હરેઃ શક્તિસ્ત્વમેવ સર્વદા સ્થિતા

જ્ઞાનં મૃત્યુઞ્જયં નામ દાતૃશક્તિં સુખપ્રદામ્ ॥
સર્વસિદ્ધિં ચ કિં માતરદેયં સ્વસુતાય ચ

મનઃ સુનિર્મલં કૃત્વા ધર્મે તપસિ સન્તતમ્ ॥
શ્રેષ્ઠે સવં કરિષ્યામિ ન કામે જન્મ હેતુકે

સ્વકામાત્કુરુતે કર્મ કર્મણો ભોગ એવ ચ ॥
ભોગૌ શુભાશુભૌ જ્ઞેયૌ તૌ હેતૂ સુખદુઃખયોઃ

દુઃખં ન કસ્માદ્ભવતિ સુખં વા જગદમ્બિકે ॥
સર્વં સ્વકર્મણો ભોગસ્તેન તદ્વિરતો બુધઃ

કર્મ નિર્મૂલયન્ત્યેવ સન્તો હિ સતતં મુદા ॥
હરિભાવનબુદ્ધ્યા તત્તપસા ભક્તસઙ્ગતઃ

ઇન્દ્રિયદ્રવ્યસંયોગસુખં વિધ્વંસનાવધિ ॥
હરિસંલાપરૂપં ચ સુખં તત્સર્વકાલિકમ્

હરિસ્મરણશીલાનાં નાયુર્યાતિ સતાં સતી ॥
ન તેષામીશ્વરઃ કાલો ન ચ મૃત્યુઞ્જયો ધ્રુવમ્

ચિરં જીવન્તિ તે ભક્તા ભારતે ચિરજીવિનઃ ॥
સર્વસિદ્ધિં ચ વિજ્ઞાય સ્વચ્છન્દં સર્વગામિનઃ

જાતિસ્મરા હરેર્ભક્તા જાનતે કોટિજન્મનઃ ॥
કથયન્તિ કથાં જન્મ લભન્તે સ્વેચ્છયા મુદા

પરં પુનન્તિ તે પૂતાસ્તીર્થાનિ સ્વીયલીલયા ॥
પુણ્યક્ષેત્રેઽત્ર સેવાયૈ પરાર્થં ચ ભ્રમન્તિ તે

વૈષ્ણવાનાં પદસ્પર્શાત્સદ્યઃ પૂતા વસુન્ધરા ॥
કાલં ગોદોહમાત્રં તુ તીર્થે યત્ર વસન્તિ તે

ગુરોરાસ્યાદ્વિષ્ણુમન્ત્રઃ શ્રુતૌ યસ્ય પ્રવિશ્યતિ ॥
તં વૈષ્ણવં તીર્થપૂતં પ્રવદન્તિ પુરાવિદઃ

પુરુષાણાં શતં પૂર્વમુદ્ધરન્તિ શતં પરમ્ ॥
લીલયા ભારતે ભક્ત્યા સોદરાન્માતરં તથા

માતામહાનાં પુરુષાન્દશ પૂર્વાન્દશાપરાન્ ॥
માતુઃ પ્રસૂમુદ્ધરન્તિ દારુણાદ્યમતાડનાત્ ॥

ભક્તદર્શનમાશ્લેષં માનવાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ યે ॥
તે યાતાઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતાઃ

ન લિપ્તાઃ પાતકૈર્ભક્તાઃ સન્તતં હરિમાનસાઃ ॥
યથાઽગ્નયઃ સર્વભક્ષ્યા યથા દ્રવ્યેષુ વાયવઃ

ત્રિકોટિજન્મનામન્તે પ્રાપ્નોતિ જન્મ માનવમ્ ॥
પ્રાપ્નોતિ ભક્તસંગં સ માનુષે કોટિજન્મતઃ

ભક્તસઙ્ગાદ્ભવેદ્ભક્તેરઙ્કુરો જીવિતઃ સતી ॥
અભક્તદર્શનાદેવ સ ચ પ્રાપ્નોતિ શુષ્કતામ્ ॥

પુનઃ પ્રફુલ્લતાં યાતિ વૈષ્ણવાલાપમાત્રતઃ ॥
અંકુરશ્ચાવિનાશી ચ વર્દ્ધતે પ્રતિજન્મનિ ॥ ૭૭
તત્તરોવર્દ્ધમાનસ્ય હરિદાસ્યં ફલં સતિ ॥
પરિણામે ભક્તિપાકે પાર્ષદશ્ચ ભવેદ્ધરેઃ

મહતિ પ્રલયે નાશો ન ભવેત્તસ્ય નિશ્ચિતમ્ ॥
સર્વસૃષ્ટેશ્ચ સંહારે બ્રહ્મલોકસ્ય વેધસઃ

તસ્માન્નારાયણે ભક્તિં દેહિ મામમ્બિકે સદા ॥
ન ભવેદ્વિષ્ણુભક્તિશ્ચ વિષ્ણુમાયે ત્વયા વિના

તદ્વન્તં લોકશિક્ષાર્થં સ્વતપસ્તવ પૂજનમ્ ॥
સર્વેષાં ફલદાત્રી ત્વં નિત્યરૂપા સનાતની

ગણેશરૂપઃ શ્રીકૃષ્ણઃ કલ્પે કલ્પે તવાત્મજઃ ॥
ત્વત્ક્રોડમાગતઃ ક્ષિપ્રમિત્યુક્ત્વાઽન્તરધીયત

કૃત્વાઽન્તર્ધાનમીશશ્ચ બાલરૂપં વિધાય સઃ ॥
જગામ પાર્વતી તલ્પં મન્દિરાભ્યન્તરસ્થિતમ્

તલ્પસ્થે શિવવીર્ય્યે ચ મિશ્રિતઃ સ બભૂવ હ ॥
દદર્શ ગેહશિખરં પ્રસૂતે બાલકે યથા

શુદ્ધચમ્પકવર્ણાભઃ કોટિચન્દ્રસમપ્રભઃ ॥
સુખદૃશ્યઃ સર્વજનૈશ્ચક્ષૂરશ્મિવિવર્દ્ધકઃ

અતીવ સુન્દરતનુઃ કામદેવવિમોહનઃ ॥
સુખં નિરુપમં બિભ્રચ્છારદેન્દુવિનિન્દકમ્

સુન્દરે લોચને બિભ્રચ્ચારુપદ્મવિનિન્દકે ॥
ઓષ્ઠાધરપુટં બિભ્રત્પક્વબિમ્બવિનિન્દકમ્

કપાલં ચ કપોલં ચ પરમં સુમનોહરમ્ ॥
નાસાગ્રં રુચિરં બિભ્રદ્વીન્દ્રચઞ્ચુવિનિન્દકમ્

ત્રૈલોક્યે વૈ નિરુપમં સર્વાંગં બિભ્રદુત્તમમ્ ॥
શયાનઃ શયને રમ્યે પ્રેરયન્હસ્તપાદકમ્

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે તૃતીયે ગણેશખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે ગણેશોત્પત્તિવર્ણનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ