બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 3.4

નારાયણ ઉવાચ ॥
શ્રુત્વા વ્રતવિધાનં ચ દુર્ગા સંહૃષ્ટમાનસા ॥
સર્વં વ્રતવિધાનં ચ સંપ્રષ્ટુમુપચક્રમે

પાર્વત્યુવાચ ॥
સર્વં વ્રતવિધાનં માં વદ વેદવિદાં વર ॥
હે નાથ કરુણાસિન્ધો દીનબન્ધો પરાત્પર

કાનિ વ્રતોપયુક્તાનિ દ્રવ્યાણિ ચ ફલાનિ ચ ॥
સનિયમં સભક્ષ્યં ચ વિધાનં તત્ફલં પ્રભો

દેહિ મહ્યં વિનીતાયૈ નિયુક્તં સત્પુરોહિતમ્॥
પુષ્પોપહારાન્વિપ્રાંશ્ચ દ્રવ્યાહરણકિંકરાન્

અન્યાનિ ચોપયુક્તાનિ મયાઽજ્ઞાતાનિ યાનિ ચ ॥
સન્નિયોજય તત્સર્વં સ્ત્રીણાં સ્વામી ચ સર્વદઃ

પિતા કૌમારકાલે ચ સદા પાલનકારકઃ ॥
ભર્ત્તા મધ્યે સુતઃ શેષે ત્રિધાઽવસ્થા સુયોષિતામ્

.
તાતોઽશોકઃ પ્રાણતુલ્યાં દત્ત્વા સત્ત્વામિને સુતામ્ ॥
સ્વામી નિર્વૃતિમાપ્નોતિ સંન્યસ્ય સ્વસુતે પ્રિયામ્

બન્ધુત્રયયુતા યા સ્ત્રી સા ચ ભાગ્યવતી પરા ॥
કિઞ્ચિદ્વિહીના મધ્યા ચ સર્વહીનાઽધમા ભુવિ॥॥
એતેષાં ચ સમીપસ્થા પ્રશંસ્યા સા જગત્ત્રયે॥
નિન્દિતાઽન્યેષુ સંન્યસ્તા સર્વમેતચ્છ્રુતૌ શ્રુતમ્

સર્વાત્મા ભગવાંસ્ત્વં ચ સર્વસાક્ષી ચ સર્વવિત્॥
દેહિ મહ્યં પુત્રવરં સ્વાત્મનિર્વૃતિહેતુકમ્

ઽ
સ્વાત્મબોધાનુમાનેન મહાત્મનિ નિવેદિતમ્॥
સર્વાન્તરાભિપ્રાયજ્ઞં બોધજ્ઞં બોધયામિ કિમ્

ઇત્યુક્ત્વા પાર્વતી પ્રીત્યા પપાત સ્વામિનઃ પદે ॥
કૃપાસિન્ધુશ્ચ ભગવાન્પ્રવક્તુમુપચક્રમે

શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ વિધાનં નિયમં ફલમ્ ॥
ફલાનિ ચૈવ દ્રવ્યાણિ વ્રતયોગ્યાનિ યાનિ ચ

વિપ્રાણાં શતકં શુદ્ધં ફલપુષ્પોપહારકમ્ ॥
કિંકરાણાં ચ શતકં દ્રવ્યાહરણકારકમ્

દાસીનાં શતકં લક્ષં નિયુક્તં ચ પુરોહિતમ્ ॥
સર્વવ્રતવિધાનજ્ઞં વેદવેદાન્તપારગમ્

પ્રવરં હરિભક્તાનાં સર્વજ્ઞં જ્ઞાનિનાં વરમ્॥
સનત્કુમારં મત્તુલ્યં ગૃહાણ વ્રતહેતવે

દેવિ શુદ્ધે ચ કાલે ચ પરં નિયમપૂર્વકમ્॥
માઘશુક્લત્રયોદશ્યાં વ્રતારમ્ભઃ શુભઃ પ્રિયે

ગાત્રં સુનિર્મલં કૃત્વા શિરસ્સંસ્કારપૂર્વકમ્ ॥
ઉપોષ્ય પૂર્વદિવસે વસ્ત્રં સંશોધ્ય યત્નતઃ

અરુણોદયવેલાયાં તલ્પાદુત્થાય સુવ્રતી ॥
મુખપ્રક્ષાલનં કૃત્વા સ્નાત્વા વૈ નિર્મલે જલે

આચમ્ય યત્નપૂતો હિ હરિસ્મરણપૂર્વકમ્ ॥
દત્ત્વાઽર્ઘ્યં હરયે ભક્ત્યા ગૃહમાગત્ય સત્વરમ્

ધૌતે ચ વાસસી ધૃત્વા હ્યુપવિશ્યાસને શુચૌ॥
આચમ્ય તિલકં ધૃત્વા સમાપ્ય સ્વાહ્નિકં પુનઃ

ઘટં સંસ્થાપ્ય વિધિવત્સ્વસ્તિવાચનપૂર્વકમ્ ॥
પુરોહિતસ્ય વરણં પુરઃ કૃત્વા પ્રયત્નતઃ

સઙ્કલ્પં વેદવિહિતં વ્રતમેતત્સમાચરેત્ ॥
વ્રતે દ્રવ્યાણિ નિત્યાનિ ચોપચારાસ્તુ ષોડશ

દેયાનિ નિત્યં દેવેશિ કૃષ્ણાય પરમાત્મને ॥
આસનં સ્વાગતં પાદ્યમર્ઘ્યમાચમનીયકમ્

સ્નાનીયં મધુપર્કં ચ વસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ ॥
સુગન્ધિ પુષ્પધૂપં ચ દીપનૈવેદ્યચન્દનમ્

યજ્ઞસૂત્રં ચ તામ્બૂલં કર્પૂરાદિસુવાસિતમ્ ॥
દ્રવ્યાણ્યેતાનિ પૂજાયાશ્ચાઙ્ગરૂપાણિ સુન્દરિ

દેવિ કિઞ્ચિદ્વિહીનેન ચાઙ્ગહાનિઃ પ્રજાયતે ॥
અંગહીનં ચ યત્કર્મ્મ ચાઙ્ગહીનો યથા નરઃ ॥
અંગહીને ચ કાર્ય્યે ચ ફલહાનિઃ પ્રજાયતે

અષ્ટોત્તરશતં પુષ્પં પારિજાતસ્ય વિષ્ણવે ॥
દેયં પ્રતિદિનં દુર્ગે સ્વાત્મનો રૂપહેતવે

શ્વેતચમ્પકપુષ્પાણાં લક્ષમક્ષતમીપ્સિતમ્ ॥
પ્રદેયં હરયે ભક્ત્યા વર્ણસૌન્દર્ય્યહેતવે

સહસ્રપત્રપદ્માનામક્ષતં લક્ષકં તથા ॥
ભક્ત્યા દેયં ચ હરયે મુખસૌન્દર્ય્યહેતવે

અમૂલ્યરત્નરચિતં દર્પણાનાં સહસ્રકમ્ ॥
દેયં નારાયણાયૈવ નેત્રયોર્દીપ્તિહેતવે

નીલોત્પલાનાં લક્ષં ચ દેયં કૃષ્ણાય ભક્તિતઃ ॥
વ્રતાઙ્ગભૂતં દેવેશિ ચક્ષુષો રૂપહેતવે ॥

હિમાલયોદ્ભવં લક્ષં રુચિરં શ્વેતચામરમ્ ॥
પ્રદેયં કેશવાયૈવ કેશસૌન્દર્ય્યહેતવે

અમૂલ્યરત્નરચિતં પુટકાનાં સહસ્રકમ્ ॥
પ્રદેયં ગોપિકેશાય નાસાસૌન્દર્યહેતવે

બન્ધૂકપુષ્પલક્ષં ચ દેયં રાધેશ્વરાય ચ ॥
સૌમ્યૌષ્ઠાધરયોશ્ચૈવ વર્ણસૌન્દર્યહેતવે

મુક્તાફલાનાં લક્ષં ચ દન્તસૌન્દર્યહેતવે ॥
દેયં ગોલોકનાથાય શૈલજે ભક્તિપૂર્વકમ્

રત્નગણ્ડૂષલક્ષં ચ ગણ્ડસૌન્દર્ય્યહેતવે ॥
મહેશ્વરાય દાતવ્યં વ્રતે શૈલેન્દ્રકન્યકે

રત્નપાશકલક્ષં ચ દેયં બ્રહ્મેશ્વરાય ચ ॥
ઓષ્ઠાધઃ સ્થલરૂપાય વ્રતી પ્રાણેશિ ભક્તિતઃ

કર્ણભૂષણલક્ષં ચ રત્નસારવિનિર્મ્મિતમ્ ॥
દેયં સર્વેશ્વરાયૈવ કર્ણસૌન્દર્ય્યહેતવે

માધ્વીકકલશાનાં ચ લક્ષં રત્નવિનિર્મ્મિતમ્ ॥
દેયં વિશ્વેશ્વરાયૈવ સ્વરસૌન્દર્ય્યહેતવે

સુધાપૂર્ણં ચ કુમ્ભાનાં સહસ્રં રત્નનિર્મ્મિતમ્ ॥
દેયં કૃષ્ણાય દેવેશિ વાક્યસૌન્દર્ય્યહેતવે

રત્નપ્રદીપલક્ષં ચ ગોપવેષવિધાયિને ॥
દેયં કિશોરવેષાય દૃષ્ટિસૌન્દર્ય્ય હેતવે

ધત્તૂરકુસુમાકારં રત્નપાત્રસહસ્રકમ્ ॥
દેયં ગોરક્ષકાયૈવ બલસૌન્દર્ય્યહેતવે

સદ્રત્નસારરચિતં પદ્મનાલસહસ્રકમ્ ॥
દેયં ચણ્ડકપાલાય બાહુસૌન્દર્ય્યહેતવે

લક્ષં ચ રક્તપદ્માનાં કરસૌન્દર્યહેતવે॥
દેયં ગોપાંગનેશાય નારાયણિ હરિવ્રતે

અંગુલીયકલક્ષં ચ રત્નસારવિનિર્મ્મિતમ્ ॥
અંગુલીનાં ચ રૂપાર્થં દેયં દેવેશ્વરાય ચ

મણીન્દ્રસારલક્ષં ચ શ્વેતવર્ણં મનોહરમ્ ॥
દેયં મુનીન્દ્રનાથાય નખસૌન્દર્ય્યહેતવે

સદ્રત્નસારહારાણાં લક્ષં ચાતિમનોહરમ્ ॥
દેયં મદનમોહાય વક્ષઃસૌન્દર્ય્યહેતવે

સુપક્વશ્રીફલાનાં ચ લક્ષં ચ સુમનોહરમ્ ॥
દેયં સિદ્ધેન્દ્રનાથાય સ્તનસૌન્દર્ય્યહેતવે

સદ્રત્નવર્તુલાકારપત્રલશં મનોહરમ્ ॥
દેયં પદ્માલયેશાય દેહસૌન્દર્ય્યહેતવે

સદ્રત્નસારરચિતં નાભીનાં ચ સહસ્રકમ્ ॥
પ્રદેયં પદ્મનાભાય નાભિસૌન્દર્ય્યહેતવે

સદ્રત્નસારરચિતં રથચક્રસહસ્રકમ્ ॥
નિતમ્બસૌન્દર્ય્યાર્થં ચ દેયં વૈ ચક્રપાણયે

સુવર્ણરમ્ભાસ્તમ્ભાનાં લક્ષં ચ સુમનોહરમ્ ॥
પ્રદેયં શ્રીનિવાસાય શ્રોણિસૌન્દર્ય્યહેતવે

શતપત્રસ્થલાબ્જાનાં લક્ષમમ્લાનમક્ષતમ્ ॥
પ્રદેયં પદ્મનેત્રાય પાદસૌન્દર્ય્યહેતવે

સુવર્ણરચિતાનાં ચ ખઞ્જનાનાં સહસ્રકમ્ ॥
ગતિસૌન્દર્ય્યહેત્વર્થં દેયં લક્ષ્મીશ્વરાય ચ

રાજહંસસહસ્રં ચ ગજેન્દ્રાણાં સહસ્રકમ્ ॥
સુવર્ણરચિતં દેયં હરયે ગતિહેતવે ॥

સુવર્ણચ્છત્રલક્ષં ચ દેયં નારાયણાય ચ ॥
વિચિત્રં રત્નસારેણ મૂર્દ્ધસૌન્દર્ય્યહેતવે

માલતીનાં ચ કુસુમમક્ષતં લક્ષમીશ્વરિ ॥
દેયં વૃન્દાવનેશાય હાસ્યસૌન્દર્ય્યહેતવે

અમૂલ્યરત્નલક્ષં ચ દેયં નારાયણાય વૈ ॥
સુવ્રતે વ્રતપૂર્ણાર્થં શીલસૌન્દર્ય્યહેતવે

સ્વચ્છસ્ફટિકસઙ્કાશં મણીન્દ્રશ્રેષ્ઠલક્ષકમ્ ॥
દેયં મુનીન્દ્રનાથાય મનસ્સૌન્દર્ય્યહેતવે

પ્રવાલસારસંકાશં મણિસારસહસ્રકમ્ ॥
દેયં કૃષ્ણાય ભક્ત્યા ચ પ્રિયારાગવિવૃદ્ધયે

માણિક્યસારલક્ષં ચ દેયં કૃષ્ણાય યત્નતઃ ॥
જન્મનઃ કોટિપર્ય્યન્તં સ્વામિસૌભાગ્યહેતવે

કૂષ્માણ્ડં નારિકેલં ચ જમ્બીરં શ્રીફલં તથા ॥
ફલાન્યેતાનિ દેયાનિ હરયે પુત્રહેતવે

રત્નેન્દ્રસારલક્ષં ચ દેયં કૃષ્ણાય યત્નતઃ ॥
અસંખ્યજન્મપર્ય્યન્તં સ્વામિનો ધનવૃદ્ધયે

વાદ્યં નાનાપ્રકારં ચ કાંસ્યતાલાદિકં પરમ્ ॥
વ્રતે સમ્પત્તિવૃદ્ધ્યર્થ શ્રીહરિં શ્રાવયેદ્વ્રતી

પાયસં પિષ્ટકં સર્પિઃ શર્કરાક્તં મનોહરમ્ ॥
પ્રદેયં હરયે ભક્ત્યા સ્વામિનો ભોગવૃદ્ધયે

સુગન્ધિપુષ્પમાલાનાં લક્ષમક્ષતમીપ્સિતમ્ ॥
પ્રદેયં હરયે ભક્ત્યા હરિભક્તિવિવૃદ્ધયે

નૈવેદ્યાનિ ચ દેયાનિ સ્વાદૂનિ મધુરાણિ ચ ॥
શ્રીકૃષ્ણપ્રીતિપ્રાપ્ત્યર્થં દુર્ગે નાનાવિધાનિ ચ

નાનાવિધાનિ પુષ્પાણિ તુલસીસંયુતાનિ ચ ॥
શ્રીકૃષ્ણપ્રીતયે ભક્ત્યા વ્રતે દેયાનિ સુવ્રતે

બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રં ચ પ્રત્યહં ભોજયેદ્વ્રતી ॥
સ્વાત્મનઃ સસ્યવૃદ્ધ્યર્થં વ્રતે જન્મનિ જન્મનિ

પુષ્પાઞ્જલિશતં દેયં નિત્યં પૂર્ણં ચ પૂજને ॥
પ્રણામશતકં દેવિ કર્તવ્યં ભક્તિવૃદ્ધયે

ષણ્માસાંશ્ચ હવિષ્યાન્નં માસાન્પઞ્ચ ફલાદિકમ્ ॥
હવિઃ પક્ષં જલં પક્ષં વ્રતે ભક્ષેચ્ચ સુવ્રતે

રત્નપ્રદીપશતકં વહ્નિં દદ્યાદ્દિવાનિશમ્ ॥
રાત્રૌ કુશાસનં કૃત્વા નિત્યં જાગરણં વ્રતે

સ્મરણં કીર્ત્તતં કેલિઃ પ્રેક્ષણં ગુહ્યભાષણમ્ ॥
સંકલ્પોઽધ્યવસાયશ્ચ ક્રિયાનિર્વૃત્તિરિત્યપિ

સ્વપ્નમૈથુનકં ત્યાજ્યં વ્રતિના વ્રતશુદ્ધયે ॥
સમ્પૂર્ણે ચ વ્રતે દેવિ પ્રતિષ્ઠા તદનન્તરમ્

ત્રિશતં વૈ ષષ્ટ્યધિકં રલ્લકં વસ્ત્રસંયુતમ્ ॥
સભોજ્યં સોપવીતં ચ સોપહારં દદાત્વયમ્

ત્રિશતં વૈ ષષ્ટ્યધિકસહસ્રં વિપ્રભોજનમ્ ॥
ત્રિશતં વૈ ષષ્ટ્યધિકં સહસ્રં તિલહોમકમ્

ત્રિશતં વૈ ષષ્ટ્યધિકં સહસ્રં સ્વર્ણમેવ ચ ॥
દેયા વ્રતસમાપ્તૌ ચ દક્ષિણા વિધિબોધિતા

અન્યાં સમાપ્તિદિવસે કથયિષ્યામિ દક્ષિણામ્ ॥
એતદ્વ્રતફલં દેવિ દૃઢા ભક્તિર્હરૌ ભવેત્

હરિતુલ્યો ભવેત્પુત્રો વિખ્યાતો ભુવનત્રયે ॥
સૌન્દર્યં સ્વામિસૌભાગ્યમૈશ્વર્ય્યં વિપુલં ધનમ્

સર્વવાઞ્છિતસિદ્ધીનાં બીજં જન્મનિ જન્મનિ ॥
ઇત્યેવં કથિતં દેવિ વ્રતં કુરુ મહેશ્વરિ

પુત્રસ્તે ભવિતા સાધ્વીત્યુક્ત્વા સ વિરરામ હ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે તૃતીયે ગણપતિખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે પુણ્યક વ્રતવિધાનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ