બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 3.27

નારાયણ ઉવાચ ॥
હરિં સ્મૃત્વા ગૃહં ગત્વા રાજા વિસ્મિતમાનસઃ ॥
આજગામ મહારણ્યે જમદગ્ન્યાશ્રમં પુનઃ

રથાનાં ચ ચતુર્લક્ષં રથિનાં દશલક્ષકમ્ ॥
અશ્વેન્દ્રાણાં ગજેન્દ્રાણાં પદા તીનામસંખ્યકમ્

રાજેન્દ્રાણાં સહસ્રં ચ મહાબલપરાક્રમમ્ ॥
મહાસમૃદ્ધિયુક્તશ્ચ ત્રૈલોક્યં જેતુમીશ્વરઃ

સર્વતો વેષ્ટયામાસ જમદગ્ન્યાશ્રમં મુદા ॥
રથસ્થો વર્મયુક્તશ્ચ કાર્ત્તવીર્ય્યાર્જુનઃ સ્વયમ્

સૈન્યશબ્દૈર્વાદ્યશબ્દૈર્મહાકોલાહલૈર્મુને ॥
જમદગ્ન્યાશ્રમસ્થાશ્ચ મૂર્ચ્છામાપુર્ભયેન ચ

કુટીં પ્રવિશ્ય બલવાન્ગૃહીત્વા કપિલાં શુભામ્ ॥
પુરં ગન્તું મનશ્ચક્રે દુર્બુદ્ધિરસદાશ્રયઃ

સમુત્તસ્થૌ મુનિશ્રેષ્ઠો ગૃહીત્વા સશરં ધનુઃ ॥
એકાકી મુક્તગાત્રશ્ચ ધેનું નત્વા હરિં સ્મરન્

આશ્રમસ્થાઞ્જનાન્સર્વાન્સમાશ્વાસ્ય ચ યત્નતઃ ॥
આજગામ રણસ્થાનં નિશ્શઙ્કો નૃપતેઃ પુરઃ

નિર્મમે શરજાલં ચ સ મુનિર્મન્ત્રપૂર્વકમ્ ॥
આચ્છાદયત્સ્વાશ્રમં તૈર્માનવં વર્મણા યથા

અપરં શરજાલં ચ નિર્મમે મુનિપુઙ્ગવઃ ॥
તૈરેવ વારયામાસ સર્વસૈન્યં યથાક્રમમ્

મુનિના શરજાલેન સર્વસૈન્યં સમાવૃતમ્ ॥
તાનિ સર્વાણિ ગુપ્તાનિ યથા પત્રાણિ પઞ્જરે

રાજા દૃષ્ટ્વા મુનિશ્રેષ્ઠમવરુહ્ય રથાત્પુરઃ ॥
સાર્દ્ધં નૃપેન્દ્રૈર્ભક્ત્યા ચ પ્રણનામ કૃતાજ્જલિઃ

નત્વાઽઽરુરોહ યાનં સ મુનેઃ પ્રાપ્ય શુભાશિષઃ ॥
આરુહ્ય ચ નૃપશ્રેષ્ઠઃ સ્વયાનં હૃષ્ટમાનસઃ ॥

નૃપૈઃ સાર્દ્ધં નૃપશ્રેષ્ઠશ્ચિક્ષેપ મુનિપુઙ્ગવે॥
અસ્ત્રં શસ્ત્રં ગદાં શક્તિં જઘાન ક્રીડયા મુનિઃ ॥
મુનિશ્ચિક્ષેપ દિવ્યાસ્ત્રં ચિચ્છિદે લીલયા નૃપઃ

શૂલં ચિક્ષેપ નૃપતિસ્તઞ્જઘાન તદા મુનિઃ ॥
અપરં શરજાલં ચ નિર્મમે મુનિપુઙ્ગવઃ

શસ્ત્રૌઘૈર્દુર્નિવાર્ય્યૈશ્ચ ખણ્ડં ખણ્ડં ચકાર ચ સઃ ॥
નિબદ્ધાશ્શરજાલેન ન ચ શક્તાઃ પલાયિતુમ્

જૃમ્ભણાસ્ત્રેણ મુનિના તે ચ સર્વે વિજૃમ્ભિતાઃ ॥
હસ્ત્યશ્વરથપાદાતસહિતં સર્વસૈન્યકમ્

રાજાનં નિદ્રિતં દૃષ્ટ્વા ન જઘાન મુનીશ્વરઃ ॥
ગૃહીત્વા કપિલાં હૃષ્ટો રુદન્તીં શોકમૂર્ચ્છિતામ્ ॥
બોધયિત્વા પુરઃ કૃત્વા સ્વાશ્રમં ગન્તુમુદ્યતઃ

એતસ્મિન્નન્તરે રાજા ચેતનાં પ્રાપ્ય નારદ ॥
નિવારયામાસ મુનિં ગૃહીત્વા સશરં ધનુઃ

જગામ કપિલા ત્રસ્તા સ્વસ્થાનં ચ રણાજિરાત્ ॥
મુનિશ્ચ તસ્થૌ નિશ્શઙ્કો ગૃહીત્વા સશરં ધનુઃ

બ્રહ્માસ્ત્રં ચ નૃપશ્રેષ્ઠઃ સ ચિક્ષેપ મુનૌ તદા ॥
બ્રહ્માસ્ત્રેણ મુનીન્દ્રસ્ય સદ્યો નિર્વાણતાં ગતમ્

દિવ્યાસ્ત્રેણ મુનિશ્રેષ્ઠો નૃપસ્ય સશરં ધનુઃ ॥
રથં ચ સારથિં ચૈવ ચિચ્છિદે વર્મ દુર્વહમ્

અથ રાજા મહાક્રુદ્ધો દદર્શ સ્વસમીપતઃ ॥
દત્તેન દત્તાં શક્તિં તામેકપૂરુષઘાતિનીમ્

જગ્રાહ નત્વા દત્તં તં સ નત્વા શક્તિમુલ્બણામ્ ॥
ચૂર્ણયામાસ તત્રૈવ શતસૂર્ય્યસમપ્રભામ્॥

યત્તેજઃ સર્વદેવાનાં તેજો નારાયણસ્ય ચ ॥
શમ્ભોશ્ચ બ્રહ્મણશ્ચૈવ માયાયાશ્ચૈવ નારદ

તત્રૈવાવાહયામાસ સ યોગી મન્ત્રપૂર્વકમ્ ॥
તેજસા દ્યોતયામાસ ગગનં ચ દિશો દશ

દૃષ્ટ્વા ક્ષિપન્તીં તાં દેવા હાહાકારેણ ચુક્રુશુઃ॥
આકાશસ્થાશ્ચ સમરં પશ્યન્તો દુઃખિતા હૃદા

ચિક્ષેપ તાં ચૂર્ણયિત્વા કાર્તવીર્ય્યાર્જુનઃ સ્વયમ્ ॥
સદ્યઃ પપાત સા શક્તિર્જ્વલન્તી મુનિવક્ષસિ

વિદાર્ય્યોરો મુનેઃ શક્તિર્જગામ હરિસન્નિધિમ્ ॥
દત્તાય હરિણા દત્તા શસ્ત્રાસ્ત્રનિધયે તદા

મૂર્ચ્છાં સમ્પ્રાપ્ય સ મુનિઃ પ્રાણાંસ્તત્યાજ તત્ક્ષણમ્ ॥
તેજોઽમ્બરે ભ્રમિત્વા ચ બ્રહ્મલોકં જગામ હ

યુદ્ધે મુનિં મૃતં દૃષ્ટ્વા રુરોદ કપિલા મુહુઃ॥
હે તાત તાતેત્યુચ્ચાર્ય્ય ગોલોકં સા જગામ હ

સર્વં સા કથયામાસ ગોલોકે કૃષ્ણમીશ્વરમ્ ॥
રત્નસિંહાસનસ્થં તં ગોપૈર્ગોપીભિરાવૃતમ્

કૃષ્ણેન બ્રહ્મણે દત્તા બ્રહ્મણા ભૃગવે પુરા ॥
સા પ્રીત્યા પુષ્કરે બ્રહ્મન્ભૃગુણા જમદગ્નયે

નત્વા ચ કામધેનૂનાં સમૂહં સા જગામ હ ॥
તદશ્રુબિન્દુના મર્ત્ત્યે રત્નસંધો બભૂવ હ

અથ રાજા તં નિહત્ય બોધયિત્વા સ્વસૈન્યકમ્ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં વિનિર્વર્ત્ય જગામ સ્વપુરં મુદા

પ્રાણનાથં મૃતં શ્રુત્વા જગામ રેણુકા સતી॥
મુનિં વક્ષસિ સંસ્થાપ્ય ક્ષણં મૂર્ચ્છા મવાપ સા

તતઃ સા ચેતનાં પ્રાપ્ય ન રુરોદ પતિવ્રતા ॥
એહિ વત્સ ભૃગો રામ રામ રામેત્યુવાચ હ

આજગામ ભૃગુસ્તૂર્ણં ક્ષણાદ્વૈ પુષ્કરાદહો ॥
નનામ માતરં ભક્ત્યા મનોયાયી ચ યોગવિત્

દૃષ્ટ્વા રામો મૃતં તાતં શોકાર્તાં જનનીં સતીમ્ ॥
આકર્ણ્ય રણવૃત્તાન્તં પ્રયાન્તીં કપિલાં શુચા

વિલલાપ ભૃશં તત્ર હે તાત જનનીતિ ચ ॥
ચિતાં ચકાર યોગી ન્દ્રશ્ચન્દનૈરાજ્યસંયુતામ્

રેણુકા રામમાદાય તૂર્ણં કૃત્વા સ્વવક્ષસિ ॥
ચુચુમ્બ ગણ્ડે શિરસિ રુરોદોચ્ચૈર્ભૃશં મુહુઃ

રામ રામ મહાબાહો ક્વ યામિ ત્વાં વિહાય ચ ॥
વત્સ વત્સેતિ કૃત્વૈવં વિલલાપ ભૃશં મુહુઃ

મત્પ્રાણાધિક હે વત્સ મદીયં વચનં શૃણુ ॥
પિત્રોઃ શેષક્રિયાં કૃત્વા યાયા યુદ્ધં ન પુત્રક

ગૃહે તિષ્ઠ સુખં વત્સ તપસ્યાં કુરુ શાશ્વતીમ્ ॥
સમરં નૈવ સુખદં દારુણૈઃ ક્ષત્રિયૈઃ સહ

માતુર્વચનમશ્રુત્વા પ્રતિજ્ઞાં તાં ચકાર હ ॥
ત્રિસ્સપ્તકૃત્વો નિર્ભૂપાં કરિષ્યામિ ધ્રુવં મહીમ્ ॥

કાર્તવીર્યં હનિષ્યામિ લીલયા ક્ષત્રિયાધમમ્ ॥
પિતૄંશ્ચ તર્પયિષ્યામિ ક્ષત્રિયક્ષતજૈસ્તથા

ઇત્યુદીર્ય્ય પુરો માતુર્વિલલાપ મુહુર્મુહુઃ ॥
હિતં તથ્યં નીતિસારં બોધયામાસ માતરમ્

રામ ઉવાચ ॥
પિતુઃ શાસનહન્તારં પિતુર્વધવિધાયકમ્ ॥
યો ન હન્તિ મહામૂઢો રૌરવં સ વ્રજેદ્ ધ્રુવમ્

અગ્નિદો ગરદશ્ચૈવ શસ્ત્રપાણિર્ધનાપહઃ ॥
ક્ષેત્રદારાપહારી ચ પિતૃબન્ધુવિહિંસકઃ

સતતં મન્દકારી ચ નિન્દકઃ કટુજલ્પકઃ॥
એકાદશૈતે પાપિષ્ઠા વધાર્હા વેદસમ્મતાઃ

દ્વિજાનાં દ્રવિણાદાનં સ્થાનાન્નિર્વાસનં સતિ ॥
વપનં તાડનં ચૈવ વધમાહુર્મનીષિણઃ

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર ચાજગામ ભૃગુઃ સ્વયમ્ ॥
અતિત્રસ્તો મનસ્વી ચ હૃદયેન વિદૂયતા

દૃષ્ટ્વા તં રેણુકારામૌ વિનતૌ સંબભૂવતુઃ ॥
સ તાવુવાચ વેદોક્તં પરલોકહિતાય ચ

ભૃગુરુવાચ ॥
મદ્વંશજાતો જ્ઞાની ત્વં કથં વિલપસે સુત ॥
જલબુદ્બુદવત્સર્વં સંસારે ચ ચરાચરમ્

સત્યસારં સત્યબીજં કૃષ્ણં ચિન્તય પુત્રક ॥
યદ્ ગતં તદ્ગતં વત્સ ગતં નૈવાગમિષ્યતિ

યદ્ભવેત્તદ્ભવત્યેવ ભવિતા યદ્ભવિષ્યતિ ॥
પૂર્વાર્જિતં સ્વીયકર્મ ફલં કેન નિવાર્ય્યતે

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ યત્કૃષ્ણેન નિરૂપિતમ્ ॥
નિરૂપિતં યત્તત્કર્મ કેન વત્સ નિવાર્યતે

માયાબીજં માયિનાં ચ શરીરં પાઞ્ચભૌતિકમ્ ॥
સંકેતપૂર્વકં નામ પ્રાતઃ સ્વપ્નસમં સુત

ક્ષુધા નિદ્રા દયા શાન્તિઃ ક્ષમા કાન્ત્યાદયસ્તથા ॥
યાન્તિ પ્રાણા મનો જ્ઞાનં પ્રયાતે પરમાત્મનિ

બુદ્ધિશ્ચ શક્તયઃ સર્વા રાજેન્દ્રમિવ કિંકરાઃ ॥
સર્વે તમનુગચ્છન્તિ તં કૃષ્ણં ભજ યત્નતઃ

કે વા કેષાં ચ પિતરઃ કે વા કેષાં સુતાઃ સુત ॥
કર્મભિઃ પ્રેરિતાઃ સર્વે ભવાબ્ધૌ દુસ્તરે પરમ્

જ્ઞાનિનો મા રુદન્ત્યેવ મા રોદીઃ પુત્ર સામ્પ્રતમ્ ॥
રોદનાશ્રુપ્રપતનાન્મૃતાનાં નરકં ધુવમ્

સંકેતાખ્યોચ્ચારણેન યદ્રુદન્તિ ચ બાન્ધવાઃ ॥
શતવર્ષં રુદિત્વા તં પ્રાપ્નુવન્તિ ન નિશ્ચિતમ્ ॥
પાર્થિવાંશં ચ પૃથિવી ગૃહ્ણાત્યસ્થિત્વચાદિકમ્

તોયાંશં ચ તથા તોયં શૂન્યાંશં ગગનં તથા ॥
વાય્વંશં ચ તથા વાયુસ્તેજસ્તેજોંશકં તથા

સર્વે વિલીનાઃ સર્વેષુ કો વાઽઽયાસ્યતિ રોદનાત્ ॥
નામશ્રુતિયશઃકર્મ કથામાત્રાવશેષિતઃ

વેદોક્તં ચૈવ યત્કર્મ કુરુ તત્પારલૌકિકમ્ ॥
સ ચ બન્ધુઃ સ પુત્રશ્ચ પરલોકહિતાય યઃ

ભૃગોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા શોકં તત્યાજ તત્ક્ષણમ્ ॥
રેણુકા ચ મહાસાધ્વી તં વસ્તુમુપચક્રમે

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે તૃતીયે ગણપતિખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે જમદગ્નિસંહારપરશુરામપ્રતિજ્ઞાદિવર્ણનંનામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ