બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 3.28

રેણુકોવાચ ॥
બ્રહ્મન્નનુગમિષ્યામિ પ્રાણનાથસ્ય સામ્પ્રતમ્ ।
ઋતોશ્ચતુર્થદિવસે મૃતોઽયં ચાદ્ય માનદઃ

કર્ત્તવ્યા કા વ્યવસ્થાઽત્ર વદ વેદવિદાં વર॥
ત્વમાગતો મે સહસા પુણ્યેન કતિજન્મનામ્

ભૃગુરુવાચ ॥ અહો પુણ્યવતો ભર્તુરનુગચ્છ મહાસતિ ॥
ચતુર્થદિવસં શુદ્ધં સ્વામિનઃ સર્વકર્મસુ

શુદ્ધા ભર્ત્તુશ્ચતુર્થેઽહ્નિ ન શુદ્ધા દૈવપિત્ર્યયોઃ ॥
દૈવે કર્મણિ પિત્ર્યે ચ પઞ્ચમેઽહ્નિ વિશુદ્ધ્યતિ

વ્યાલગ્રાહી યથા વ્યાલં બિલાદુદ્ધરતે બલાત્ ॥
તદ્વત્સ્વામિનમાદાય સાધ્વી સ્વર્ગં પ્રયાતિ ચ

મોદતે સ્વામિના તત્ર યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ ॥
અત ઊર્ધ્વં કર્મભોગં ભુઙ્ક્ષ્વ સાધ્વિ શુભાશુભમ્

સ પુત્રો ભક્તિદાતા યઃ સા ચ સ્ત્રી યાઽનુગચ્છતિ ॥
સ બન્ધુર્દાનદાતા યઃ સ શિષ્યો ગુરુમર્ચયેત્

સોઽભીષ્ટદેવો યો રક્ષેત્સ રાજા પાલયેત્પ્રજાઃ ॥
સ ચ સ્વામી પ્રિયાં ધર્મે મતિં દાતુમિહેશ્વરઃ

સ ગુરુર્ધર્મદાતા યો હરિભક્તિપ્રદાયકઃ ॥
એતે પ્રશંસ્યા વેદેષુ પુરાણેષુ ચ નિશ્ચિતમ્

રેણુકોવાચ ॥
ગન્તું સ્વસ્વામિના સાર્દ્ધં કા શક્તા ભારતે મુને ॥
કા વાઽપ્યશક્તા નારીષુ તન્મે બ્રૂહિ તપોધન

ભૃગુરુવાચ ॥
બાલાપત્યાશ્ચ ગર્ભિણ્યો હ્યદૃષ્ટઋતવસ્તથા ॥
રજસ્વલા ચ કુલટા ગલિતવ્યાધિસંયુતા

પતિસેવાવિહીના યા હ્યભક્તા કટુભાષિણી ॥
એતા ગચ્છન્તિ ચેદ્દૈવાન્ન કાન્તં પ્રાપ્નુવન્તિ તાઃ

સંસ્કૃતાગ્નિં પુરો દત્ત્વા ચિતાસુ શયિતં પતિમ્ ॥
કાન્તાસ્તમનુગચ્છન્તિ કાન્તાશ્ચેત્પ્રાપ્નુવન્તિ તાઃ

અનુગચ્છન્તિ યાઃ કાન્તં તમેવ પ્રાપ્નુવન્તિ તાઃ ॥
સાર્દ્ધં કૃત્વા પુણ્યભોગં દિવિ જન્મનિ જન્મનિ

ઇયં તે કથિતા સાધ્વિ વ્યવસ્થા ગૃહિણાં ધ્રુવમ્ ॥
તીર્થે જ્ઞાનમૃતાનાં ચ વૈષ્ણવાનાં ગતિં શૃણુ॥

યા સાધ્વી વૈષ્ણવં કાન્તં યત્ર યત્રાનુગચ્છતિ ॥
પ્રયાતિ સ્વામિના સાર્દ્ધં વૈકુણ્ઠે હરિસન્નિધિમ્

વિશેષો નાસ્તિ ભક્તાનાં તીર્થે વાઽન્યત્ર નારદ ॥
મરણેન ફલં તુલ્યં મુક્તાનાં કૃષ્ણભાવિનામ્

તયોઃ પાતો નાસ્તિ તસ્માન્મહતિ પ્રલયં સતિ ॥
નારાયણં તં ભજેત પુમાન્સ્ત્રી કમલાલયામ્

તીર્થે જ્ઞાનમૃતશ્ચાપિ વૈકુણ્ઠં યાતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
સભાર્યો મોદતે તત્ર યાવદ્વૈ બ્રહ્મણાં શતમ્

ઇત્યુક્ત્વા રેણુકાં તત્ર જામદગ્ન્યમુવાચ હ ॥
વેદોક્તં વચનં સર્વં સ ભૃગુઃ સમયોચિતમ્

એહિ વત્સ મહાભાગ ત્યજ શોકમમઙ્ગલમ્ ॥
ઉત્તાનં કુરુ તાતં ચ દક્ષિણાશિરસં ભૃગો

વસ્ત્રયજ્ઞોપવીતં ચ નૂતનં પરિધાપય ॥
અનશ્રુનયનો ભૂત્વા સન્તિષ્ઠન્દક્ષિણામુખઃ

અરણીસંભવાગ્નિં ચ ગૃહાણ પ્રીતિપૂર્વકમ્ ॥
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ સર્વેષાં સ્મરણં કુરુ

ગયાદીનિ ચ તીર્થાનિ યે ચ પુણ્યાઃ શિલોચ્ચયાઃ ॥
કુરુક્ષેત્રં ચ ગઙ્ગાં ચ યમુનાં ચ સરિદ્વરામ્

કૌશિકીં ચન્દ્રભાગાં ચ સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્ ॥
ગણ્ડકીમથ કાશીં ચ પનસાં સરયૂં તથા

પુષ્પભદ્રાં ચ ભદ્રાં ચ નર્મદાં ચ સરસ્વતીમ્ ॥
ગોદાવરીં ચ કાવેરીં સ્વર્ણરેખાં ચ પુષ્કરમ્

રૈવતં ચ વરાહં ચ શ્રીશૈલં ગન્ધમાદનમ્ ॥
હિમાલયં ચ કૈલાસં સુમેરું રત્નપર્વતમ્

વારાણસીં પ્રયાગં ચ પુણ્યં વૃન્દાવનં વનમ્ ॥
હરિદ્વારં ચ બદરીં સ્મારંસ્મારે પુનઃ પુનઃ

ચન્દનાગરુકસ્તૂરીસુગન્ધિકુસુમં તથા ॥
પ્રદાય વાસસાઽઽચ્છાદ્ય સ્થાપયૈનં ચિતોપરિ

કર્ણાક્ષિનાસિકાસ્યે ત્વં શલાકાં ચ હિરણ્મયીમ્ ॥
કૃત્વા નિર્મન્થનં તાત વિપ્રેભ્યો દેહિ સાદરમ્

સતિલં તામ્રપાત્રં ચ ધેનું ચ રજતં તથા ॥
સદક્ષિણં સુવર્ણં ચ દત્ત્વાઽગ્નિં દેહ્યકાતરઃ

ૐ કૃત્વા દુષ્કૃતં કર્મ્મ જાનતા વાઽપ્યજાનતા ॥
મૃત્યુકાલવશં પ્રાપ્ય નરં પઞ્ચત્વમાગતમ્

ધર્માધર્મસમાયુક્તં લોભમોહસમાવૃતમ્ ॥
દહ સર્વાણિ ગાત્રાણિ દિવ્યાઁલ્લોકાન્સ ગચ્છતુ ॥

ઇમં મન્ત્રં પઠિત્વા તુ તાતં કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્ ॥
મન્ત્રેણાનેન દેહ્યગ્નિં જનકાય હરિં સ્મરન્

ૐ અસ્મત્કુલે ત્વં જાતોઽસિ ત્વદીયો જાયતાં પુનઃ ॥
અસૌ સ્વર્ગાય લોકાય સ્વાહેતિ વદ સામ્પ્રતમ્

અગ્નિં દેહિ શિરઃસ્થાને હે ભૃગો ભ્રાતૃભિઃ સહ ॥
તચ્ચકાર ભૃગુઃ સર્વં સગોત્રૈરાજ્ઞયા ભૃગોઃ

અથ પુત્રં રેણુકા સા કૃત્વા તત્ર સ્વવક્ષસિ ॥
ઉવાચ કિંચિદ્વચનં પરિણામસુખાવહમ્

અવિરોધો ભવાબ્ધૌ ચ સર્વમઙ્ગલમઙ્ગલમ્ ॥
વિરોધો નાશબીજં ચ સર્વોપદ્રવકારણમ્

અકર્તવ્યો વિરોધો વૈ દારુણૈઃ ક્ષત્રિયૈઃ સહ ॥
પ્રતિજ્ઞા ચૈવ કર્ત્તવ્યા મદીયે વચને શ્રુતે

આલોચ્ય બ્રહ્મણા સાર્દ્ધં ભૃગુણા દિવ્યમન્ત્રિણા ॥
યથોચિતં ચ કર્તવ્યં સદ્ભિરાલોચનં શુભમ્

ઇત્યુક્ત્વા તં પરિત્યજ્ય કાન્તં કૃત્વા સ્વવક્ષસિ॥
સા સુષ્વાપ ચિતાયાં ચ પશ્યન્તી તં હરિસ્મૃતિઃ

વહ્નિં દદૌ ચિતાયાં ચ સ રામો ભ્રાતૃભિઃ સહ ॥
ભ્રાતૃભિઃ પિતૃશિષ્યૈશ્ચ સાર્દ્ધં સ વિલલાપ ચ

રામ રામેતિ રામેતિ વાક્યમુચ્ચાર્ય્ય સા સતી ॥
પુરસ્તાજ્જામદગ્ન્યસ્ય ભસ્મીભૂતા બભૂવ સા

ભર્તુર્નામ સમાકર્ણ્ય તત્રાજગ્મુર્હરેશ્ચરાઃ॥
રથસ્થાઃ શ્યામવર્ણાશ્ચ સર્વે ચારુચતુર્ભુજાઃ

શઙ્ખચક્રગદાપદ્મધારિણો વનમાલિનઃ ॥
કિરીટિનઃ કુણ્ડલિનઃ પીતકૌશેયવાસસઃ

રથે કૃત્વા રેણુકાં તાં ગત્વા તે બ્રહ્મણઃ પદમ્ ॥
જમદગ્નિં સમાદાય પ્રજગ્મુર્હરિસન્નિધિમ્

તૌ દમ્પતી ચ વૈકુણ્ઠે તસ્થતુર્હરિસન્નિધૌ ॥
કૃત્વા દાસ્યં હરેઃ શશ્વત્સર્વમઙ્ગલમઙ્ગલમ્

અથ રામો બ્રાહ્મણૈશ્ચ ભૃગુણા સહ નારદ ॥
પિત્રોઃ શેષક્રિયાં કૃત્વા બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દદૌ

ગોભૂહિરણ્યવાસાંસિ દિવ્યશય્યાં મનોરમામ્ ॥
સુવર્ણાધારસહિતાં જલમન્નં ચ ચન્દનમ્

રત્નદીપં રૌપ્યશૈલં સુવર્ણાસનમુત્તમમ્ ॥
સુવર્ણાધારસહિતં તામ્બૂલં ચ સુવાસિતમ્

છત્રં ચ પાદુકે ચૈવ ફલં માલ્યં મનોહરમ્ ॥
ફલં મૂલાદિકં ચૈવ મિષ્ટાન્નં ચ મનોહરમ્ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્ત્વા બ્રહ્મલોકં જગામ સઃ

દદર્શ બ્રહ્મલોકં સ શાતકુમ્ભવિનિર્મિતમ્ ॥
સ્વર્ણપ્રાકારસંયુક્તં સ્વર્ણસ્તમ્ભૈર્વિભૂષિતમ્

દદર્શ તત્ર બ્રહ્માણં જ્વલન્તં બ્રહ્મતેજસા॥
રત્નસિંહાસનસ્થં ચ રત્નભૂષણભૂષિતમ્

સિદ્ધૈસ્તપશ્ચાન્દ્રાયણૈરૃષીન્દ્રૈઃ પરિવેષ્ટિતમ્ ॥
વિદ્યાધરીણાં નૃત્યં ચ પશ્યન્તં સસ્મિતં મુદા

સંગીતમુપશૃણ્વન્તં ગીયમાનં ચ ગાયકૈઃ ॥
ચન્દનાગરુકસ્તૂરીકુંકુમેન વિરાજિતમ્

તપસાં ફલદાતારં દાતારં સર્વસમ્પદામ્ ॥
ધાતારં સર્વજગતાં કર્તારં ચેશ્વરં પરમ્

પરિપૂર્ણતમં બ્રહ્મ જપન્તં કૃષ્ણમીશ્વરમ્ ॥
ગુહ્યયોગં પ્રવોચન્તં પૃચ્છન્તં શિષ્યમણ્ડલમ્

દૃષ્ટ્વા તમવ્યયં ભક્ત્યા પ્રણનામ ભૃગુઃ પુરઃ ॥
ઉચ્ચૈશ્ચ રોદનં કૃત્વા સ્વવૃત્તાન્તમુવાચ હ॥

ભૃગુરુવાચ ॥ બ્રહ્મંસ્ત્વદ્વંશજાતોઽહં જમદગ્નિસુતો વિધે ॥
પિતામહસ્ત્વમસ્માકં સર્વજ્ઞં કથયામિ કિમ્

મૃગયામાગતં ભૂપં પિતા મે ચોપવાસિનમ્ ॥
પારણાં કારયામાસ કપિલાદત્તવસ્તુના

સ રાજા કપિલાલોભાત્કાર્તવીર્ય્યાર્જુનઃ સ્વયમ્ ॥
ઘાતયામાસ મત્તાતમિત્યુક્ત્વોચ્ચૈ રુરોદ સઃ

નિરુધ્ય બાષ્પં સ પુનરુવાચ કરુણાનિધિઃ ॥
માતા મેઽનુગતા સાધ્વી માં વિહાય જગદ્ગુરો

અધુનાઽહમનાથશ્ચ ત્વં મે માતા પિતા ગુરુઃ ॥
કર્તા પાલયિતા દાતા પાહિ માં શરણાગતમ્

આગતોઽહં તવ સભાં પ્રમાતુર્માતુરાજ્ઞયા ॥
ઉપાયેન જગન્નાથ મદ્વૈરિહનનં કુરુ

સ રાજા સ ચ ધર્મિષ્ઠઃ સ દયાલુર્યશસ્કરઃ ॥
સ પૂજ્યઃ સ સ્થિરશ્રીશ્ચ યો દીનં પરિપાલયેત્

ધનિદીનૌ સમં દૃષ્ટ્વા યઃ પ્રજાં ન ચ પાલયેત્ ॥
તદ્દેહાદ્યાતિ રુષ્ટા શ્રીઃ સ ભવેદ્ભ્રષ્ટરાજ્યકઃ

શ્રુત્વા વિપ્રબટોર્વાક્યં કરુણાસાગરો વિધિઃ ॥
દત્ત્વા શુભાશિષં તસ્મૈ વાસયામાસ વક્ષસિ

શ્રુત્વા ભૃગોઃ પ્રતિજ્ઞાં ચ વિસ્મિતશ્ચતુરાનનઃ ॥
અતીવ દુષ્કરાં ઘોરાં બહુજીવવિઘાતિનીમ્

કર્મણા તદ્ભવેત્સર્વમિતિ કૃત્વા તુ માનસે ॥
ઉવાચ જામદગ્ન્યં તં પરિણામસુખાવહમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
પ્રતિજ્ઞા દુષ્કરા વત્સ વહુજીવવિઘાતિની॥
સૃષ્ટિરેષા ભગવતઃ સમ્ભવેદીશ્વરેચ્છયા

સૃષ્ટિઃ સૃષ્ટા મયા પુત્ર ક્લેશેનૈવેશ્વરાજ્ઞયા ॥
સૃષ્ટિલુપ્તૌ પ્રતિજ્ઞા તે દારુણાઽકરુણા પરા

ત્રિસ્સપ્તકૃત્વો નિર્ભૂપાં કર્તુમિચ્છસિ મેદિનીમ્ ॥
એકક્ષત્ત્રિયદોષેણ તજ્જાતિં હન્તુમિચ્છસિ

બ્રહ્મક્ષત્ત્રિયવિટ્છૂદ્રૈર્નિત્યા સૃષ્ટિશ્ચતુર્વિધૈઃ ॥
આવિર્ભૂતા તિરોભૂતા હરેરેવ પુનઃ પુનઃ

અન્યથા ત્વત્પ્રતિજ્ઞા ચ ભવિતા પ્રાક્તનેન તે ॥
બહ્વાયાસેન તે કાર્ય્યસિદ્ધિર્ભવિતુમર્હતિ

શિવલોકં ગચ્છ વત્સ શઙ્કરં શરણં વ્રજ ॥
પૃથિવ્યાં બહવો ભૂપાઃ સન્તિ શઙ્કરકિઙ્કરાઃ ॥

વિનાઽજ્ઞયા મહેશસ્ય કો વા તાન્હન્તુમીશ્વરઃ ॥
બિભ્રતઃ કવચં દિવ્યં શક્તેર્વૈ શઙ્કરસ્ય ચ

ઉપાયં કુરુ યત્નેન જયબીજં શુભાવહમ્ ॥
ઉપાયતઃ સમારબ્ધાઃ સર્વે સિદ્ધ્યન્ત્યુપક્રમાઃ

શ્રીકૃષ્ણમન્ત્રકવચગ્રહણં કુરુ શઙ્કરાત્ ॥
દુર્લભં વૈષ્ણવં તેજઃ શૈવં શાક્તં વિજેષ્યતિ

ગુરુસ્તે જગતાં નાથઃ શિવો જન્મનિ જન્મનિ ॥
મન્ત્રો મત્તો ન યુક્તસ્તે યો યુક્તઃ સ ભવેદ્વિધિઃ

કર્મણા લભ્યતે મન્ત્રઃ કર્મણા લભ્યતે ગુરુઃ ॥
સ્વયમેવોપતિષ્ઠન્તે યે યેષાં તેષુ તે ધુવમ્

ત્રૈલોક્ય વિજયં નામ ગૃહીત્વા કવચં વરમ્ ॥
ત્રિસ્સપ્તકૃત્વો નિર્ભૂપાં કરિષ્યસિ મહીં ભૃગો

દિવ્યં પાશુપતં તુભ્યં દાતા દાસ્યતિ શંકરઃ ॥
તેન દત્તેન મન્ત્રેણ ક્ષત્રસંઘં વિજેષ્યસિ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે તૃતીયે ગણપતિખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે ભૃગોર્બ્રહ્મલોકગમને બ્રહ્મોક્તોપાયવર્ણનં નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ