બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 3.24

નારદ ઉવાચ ॥
નારાયણ મહાભાગ હરેરંશસમુદ્ભવ ॥
સર્વં શ્રુતં ત્વત્પ્રસાદાદ્ગણેશચરિતં શુભમ્

દન્તદ્વયયુતં વક્ત્રં ગજરાજસ્ય બાલકે ॥
વિષ્ણુના યોજિતં બ્રહ્મન્નેકદન્તઃ કથં શિશુઃ

કુતો ગતોઽસ્ય દન્તોઽન્યસ્તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
સર્વેશ્વરસ્ત્વં સર્વજ્ઞઃ કૃપાવાન્ભક્તવત્સલઃ

સૂત ઉવાચ ॥
નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ્મેરાનન સરોરુહઃ ॥
એકદન્તસ્ય ચરિતં પ્રવક્તુમુપચક્રમે

નારાયણ ઉવાચ ॥
શૃણુ નારદ વક્ષ્યેઽહમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥
એકદન્તસ્ય ચરિતં સર્વમંગલમંગલમ્

એકદા કાર્ત્તવીર્ય્યશ્ચ જગામ મૃગયાં મુને ॥
મૃગાન્નિહત્ય બહુલાન્પરિશ્રાન્તો બભૂવ સઃ

નિશામુખે દિનેઽતીતે તત્ર તસ્થૌ વને નૃપઃ ॥
જમદગ્ન્યાશ્રમાભ્યાશે ચોપોષ્યાનીકસંયુતઃ

પ્રાતઃ સરોવરે રાજા સ્નાતઃ શુચિરલંકૃતઃ ॥
તદાઽઽત્રેયેણ દત્તં ચ હ્યજપદ્ભક્તિતો મનુમ્

મુનિર્દદર્શ રાજાનં શુષ્કકણ્ઠૌષ્ઠતાલુકમ્॥
પ્રીત્યાઽઽદરેણ મૃદુલં પપ્રચ્છ કુશલં મુનિઃ

નનામ સમ્ભમાદ્રાજા મુનિં સૂર્ય્યસમપ્રભમ્ ॥
સ ચ તસ્મૈ દદૌ પ્રીત્યા પ્રણતાય શુભાશિષઃ

વૃત્તાન્તં કથયામાસ રાજા ચાનશનાદિકમ્ ॥
સંભ્રમેણૈવ મુનિના ત્રસ્તો રાજા નિમન્ત્રિતઃ

વિજ્ઞાપ્ય તં મુનિશ્રેષ્ઠઃ પ્રયયૌ સ્વાલયં મુદા ॥
એતદ્વૃત્તં કામધેનું કથયામાસ ભીતવત્

ઉવાચ સા મુનિં ભીતં ભયં કિં તે મમ સ્થિતૌ ॥
જગદ્ભોજયિતું શક્તસ્ત્વં મયા કો નૃપો મુને

રાજભોજનયોગ્યાર્હં યદ્યદ્દ્રવ્યં પ્રયાચસે ॥
સર્વં તુભ્યં પ્રદાસ્યામિ ત્રિષુ લોકેષુ દુર્લભમ્

સૌવર્ણાનિ ચ રૌપ્યાણિ પાત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
ભોજનાર્હાણ્યસંખ્યાનિ પાકપાત્રાણિ યાનિ ચ

પાત્રાણિ સ્વાદુપૂર્ણાનિ પ્રદદૌ મુનયે ચ સા ॥
નાનાવિધાનિ સ્વાદૂનિ પરિપક્વફલાનિ ચ

પનસામ્રશ્રીફલાનિ નારિકેલાદિકાનિ ચ ॥
રાશીભૂતાન્યસંખ્યાનિ સ્વાદુલડ્ડુકરાશયઃ

યવગોધૂમચૂર્ણાનાં ભક્ષ્યાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
પક્વાન્નાનાં પર્વતાંશ્ચ પરમાન્નસ્ય કન્દરાન્

દુગ્ધાનાં ચ ઘૃતાનાં ચ નદીર્દધ્નાં દદૌ મુદા ॥
શર્કરાણાં તથા રાશિં મોદકાનાં ચ પર્વતાન્

પૃથુકાનાં સુશાલીનાં પર્વતાન્પ્રદદૌ મુદા ॥
તામ્બૂલં ચ દદૌ પૂર્ણં કર્પૂરાદિસુવાસિતમ્

નૃપયોગ્યં કૌતુકાચ્ચ સુન્દરં વસ્ત્રભૂષણમ્ ॥
મુનિઃ સમ્ભૃતસમ્ભારો દત્ત્વા દ્રવ્યં મનોહરમ્

ભોજયામાસ રાજાનં સસૈન્યમપિ લીલયા ॥
યદ્યસ્તુ દુર્લભં વસ્તુ પરિપૂર્ણં નૃપેશ્વર ॥
જગામ વિસ્મયં રાજા દૃષ્ટ્વા પાત્રાણ્યુવાચ હ

રાજોવાચ ॥
દ્રવ્યાણ્યેતાનિ સચિવ દુર્લભાન્યશ્રુતાનિ ચ ॥
મમાસાધ્યાનિ સહસા ક્વાગતાન્યવલોકય

નૃપાજ્ઞયા ચ સચિવઃ સર્વં દૃષ્ટ્વા મુનેર્ગૃહે ॥
રાજાનં કથયામાસ વૃત્તાન્તં મહદ્ભુતમ્

સચિવ ઉવાચ ॥
દૃષ્ટં સર્વં મહારાજ નિબોધ મુનિમન્દિરમ્ ॥
વહ્નિકુણ્ડં યજ્ઞકાષ્ઠકુશપુષ્પફલાન્વિતમ્

કૃષ્ણચર્મસ્રુવસ્રુગ્ભિઃ શિષ્યસંઘૈશ્ચ સંકુલમ્ ॥
તૈજસાધારસસ્યાદિસર્વસમ્પદ્વિવર્જિતમ્

વૃક્ષચર્મપરીધાના દૃષ્ટાઃ સર્વે જટાધરાઃ ॥
ગૃહૈકદેશે દૃષ્ટા સા કપિલૈકા મનોહરા

ચાર્વંગી રુદ્રવર્ણાભા રક્તપઙ્કજલોચના ॥
જ્વલન્તી તેજસા તત્ર પૂર્ણચન્દ્રસમપ્રભા

સર્વસમ્પદ્ગુણાધારા સાક્ષાદિવ હરિપ્રિયા ॥
ઇત્યેવં બોધિતો રાજા દુર્બુદ્ધિઃ સચિવાજ્ઞયા

મુનિં યયાચે તાં ધેનું નિબદ્ધઃ કાલપાશતઃ ॥
કિં વા પુણ્યં ચ કા બુદ્ધિઃ કઃ કાલઃ સર્વતો બલી

પુણ્યવાન્બુદ્ધિમાન્દૈવાદ્રાજેન્દ્રો ઽયાચત દ્વિજમ્ ॥
પુણ્યાત્પ્રજાયતે કર્મ પુણ્યરૂપં ચ ભારતે

પાપાત્પ્રજાયતે કર્મ પાપરૂપં ભયાવહમ્ ॥
પુણ્યાત્કૃત્વા સ્વર્ગભોગં જન્મ પુણ્યસ્થલે નૃણામ્

પાપાદ્ભુક્ત્વા ચ નરકં કુત્સિતં જન્મ જીવિનામ્ ॥
જીવિનાં નિષ્કૃતિર્નાસ્તિ સ્થિતે કર્મણિ નારદ

તેન કુર્વન્તિ સન્તશ્ચ સન્તતં કર્મણઃ ક્ષયમ્ ॥
સા વિદ્યા તત્તપો જ્ઞાનં સ ગુરુઃ સ ચ બાન્ધવઃ

સા માતા સ પિતા પુત્રસ્તત્ક્ષયં કારયેત્તુ યઃ ॥
જીવિનાં દારુણો રોગઃ કર્મભોગઃ શુભાશુભઃ

ભક્તવૈદ્યસ્તં નિહન્તિ કૃષ્ણભક્તિરસાયનાત્ ॥
માયા દદાતિ તાં ભક્તિં પ્રતિજન્મનિ સેવિતા

પરિતુષ્ટા જગદ્ધાત્રી ભક્તેભ્યો બુદ્ધિદાયિની ॥
પરા પરમ ભક્તાય માયા યસ્મૈ દદાતિ ચ

માયાં તસ્મૈ મોહયિતું ન વિવેકં કદાચન ॥
માયાવિમોહિતે રાજા મુનિમાનીય યત્નતઃ ॥

ઉવાચ વિનયાદ્ભક્ત્યા કૃતાઞ્જલિપુટો મુદા

રાજોવાચ ॥
દેહિ ભિક્ષાં કલ્પતરો કામધેનું ચ કામદામ્ ॥
મહ્યં ભક્તાય ભક્તેશ ભક્તાનુગ્રહકારક

યુષ્મદ્વિધાનાં દાતૄણામદેયં નાસ્તિ ભારતે ॥
દધીચિર્દેવતાભ્યશ્ચ દદૌ સ્વાસ્થિ પુરા શ્રુતમ્ ॥

ભ્રૂભંગલીલામાત્રેણ તપોરાશે તપોધન ॥
સમૂહં કામધેનૂનાં સ્રષ્ટું શક્તોઽસિ ભારતે

મુનિરુવાચ ॥
અહો વ્યતિક્રમં રાજન્બ્રવીષિ શઠ વઞ્ચક ॥
દાનં દાસ્યામિ વિપ્રોઽહં ક્ષત્રિયાય કથં નૃપ

કૃષ્ણેન દત્તા ગોલોકે બ્રહ્મણે પરમાત્મના ॥
કામધેનુરિયં યજ્ઞે ન દેયા પ્રાણતઃ પ્રિયા

બ્રહ્મણા ભૃગવે દત્તા પ્રિયપુત્રાય ભૂમિપ ॥
મહ્યં દત્તા ચ ભૃગુણા કપિલા પૈતૃકી મમ

ગોલોકજા કામધેનુર્દુર્લભા ભુવનત્રયે॥
લીલામાત્રાત્કથમહં કપિલાં સ્રષ્ટુમીશ્વરઃ

નાહં રે હાલિકો મૂઢસ્તુત્યા નોત્થાપિતો બુધઃ ॥
ક્ષણેન ભસ્મસાત્કર્તું ક્ષમોઽહમતિથિં વિના

ગૃહં ગચ્છ ગૃહં ગચ્છ મે કોપં નૈવ વર્દ્ધય ॥
પુત્ર દારાદિકં પશ્ય દૈવબાધિત પામર

મુનેસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા ચુકોપ સ નરાધિપઃ ॥
નત્વા મુનિં સૈન્યમધ્યં પ્રયયૌ વિધિબાધિતઃ ॥

ગત્વા સૈન્યસકાશં સ કોપપ્રસ્ફુરિતાધરઃ ॥
કિઙ્કરાન્પ્રેષયામાસ ધેનુમાનયિતું બલાત્

કપિલાસન્નિધિં ગત્વા રુરોદ મુનિપુંગવઃ ॥
કથયામાસ વૃત્તાન્તં શોકેન હતચેતનઃ

રુદન્તં બ્રાહ્મણં દૃષ્ટ્વા સુરભિસ્તમુવાચ હ ॥
સાક્ષાલ્લક્ષ્મીસ્વરૂપા સા ભક્તાનુગ્રહકારિકા

સુરભિરુવાચ ॥
ઇન્દ્રો વા હાલિકો વાઽપિ વસ્તુ સ્વં દાતુમીશ્વરઃ ॥
શાસ્તા પાલયિતા દાતા સ્વવસ્તૂનાં ચ સન્તતમ્

સ્વેચ્છયા ચેન્નૃપેન્દ્રાય માં દદાસિ તપોધન ॥
તેન સાર્દ્ધં ગમિષ્યામિ સ્વેચ્છયા ચ તવાજ્ઞયા

અથવા ન દદાસિ ત્વં ન ગમિષ્યામિ તે ગૃહાત્ ॥
મત્તો દત્તેન સૈન્યેન દૂરીકુરુ નૃપં દ્વિષમ્

કથં રોદિષિ સર્વજ્ઞ માયામોહિતચેતનઃ ॥
સંયોગશ્ચ વિયોગશ્ચ કાલસાધ્યો ન ચાત્મનઃ

ત્વં વા કો મે તવાહં કા સમ્બન્ધઃ કાલયોજિતઃ ॥
યાવદેવ હિ સમ્બન્ધો મમત્વં તાવદેવ હિ

મનો જાનાતિ યદ્દ્રવ્યમાત્મીયં ચેતિ કેવલમ્ ॥
દુઃખં ચ તસ્ય વિચ્છેદાદ્યાવત્સ્વત્વં ચ તત્ર વૈ ॥। ।

ઇત્યુક્ત્વા કામધેનુશ્ચ સુષાવ વિવિધાનિ ચ ॥
શસ્ત્રાણ્યસ્ત્રાણિ સૈન્યાનિ સૂર્યતુલ્યપ્રભાણિ ચ

નિર્ગતાઃ કપિલાવક્ત્રાત્ત્રિકોટ્યઃ ખડ્ગધારિણામ્ ॥
વિનિસ્સૃતા નાસિકાયાઃ શૂલિનઃ પઞ્ચ કોટયઃ

વિનિસ્સૃતા લોચનાભ્યાં શતકોટિધનુર્દ્ધરા॥
કપાલાન્નિસ્સૃતા વીરાસ્ત્રિકોટ્યો દણ્ડધારિણામ્

વક્ષસ્સ્થલાન્નિસ્સૃતાશ્ચ ત્રિકોટ્યશ્શક્તિધારિણામ્ ॥
શતકોટ્યો ગદાહસ્તાઃ પૃષ્ઠદેશાદ્વિનિર્ગતાઃ

વિનિસ્સૃતાઃ પાદતલાદ્વાદ્યભાણ્ડાઃ સહસ્રશઃ ॥
જંઘાદેશાન્નિસ્સૃતાશ્ચ ત્રિકોટ્યો રાજપુત્રકાઃ

વિનિર્ગતા ગુહ્યદેશાત્ત્રિકોટિમ્લેચ્છજાતયઃ॥
દત્ત્વા સૈન્યાનિ કપિલા મુનયે ચાભયં દદૌ।
યુદ્ધં કુર્વન્તુ સૈન્યાનિ ત્વં ન યાહીત્યુવાચ હ

મુનિઃ સમ્ભૂતસમ્ભારૈર્હર્ષયુક્તો બભૂવ હ॥
નૃપેણ પ્રેરિતો ભૃત્યો નૃપં સર્વમુવાચ હ

કપિલાસૈન્યવૃત્તાન્તમાત્મવર્ગપરાજયમ્॥
તચ્છ્રુત્વા નૃપશાર્દૂલસ્ત્રસ્તઃ કાતરમાનસઃ ॥
દૂતાન્ત્સંપ્રેષ્ય સૈન્યાનિ ચાજહાર સ્વદેશતઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે તૃતીયે ગણપતિખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે એકદન્તત્વપ્રશ્નપ્રસઙ્ગે જદમગ્નિકાર્ત્તવીર્યયુદ્ધારંભવર્ણનંનામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ