બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.63

નારદ ઉવાચ ॥
નારાયણ મહાભાગ વદ વેદવિદાં વર ॥
રાજા કેન પ્રકારેણ સિષેવે પ્રકૃતિં પરામ્

સમાધિર્નામ વૈશ્યો વા નિષ્કામં નિર્ગુણં વિભુમ્ ॥
ભેજે કેન પ્રકારેણ પ્રકૃતેરુપદેશતઃ

કિં વા પૂજાવિધાનં ચ ધ્યાનં વા મનુરેવ ચ ॥
કિં સ્તોત્રં કવચં કિં વા દદૌ રાજ્ઞે મહામુનિઃ

વૈશ્યાય પ્રકૃતિસ્તસ્મૈ કિં વા જ્ઞાનં દદૌ પરમ્ ॥
સાક્ષાદ્બભૂવ સહસા કેન વા પ્રકૃતિસ્તયોઃ

જ્ઞાનં સંપ્રાપ્ય વૈશ્યશ્ચ કિં પદં પ્રાપ દુર્લભમ્ ॥
ગતિર્બભૂવ રાજ્ઞશ્ચ કા વા તાં ચ શૃણોમ્યહમ્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
રાજા વૈશ્યશ્ચ સંપ્રાપ્ય મન્ત્રં વૈ મેધસો મુનેઃ ॥
સ્તોત્રં ચ કવચં દેવ્યા ધ્યાનં ચૈવ પુરસ્ક્રિયામ્ ॥
જજાપ પરમં મન્ત્રં રાજા વૈશ્યશ્ચ પુષ્કરે

સ્નાત્વા ત્રિકાલં વર્ષં ચ તતઃ શુદ્ધો બભૂવ સઃ ॥
સાક્ષાદ્બભૂવ તત્રૈવ મૂલપ્રકૃતિરીશ્વરી

રાજ્ઞે દદૌ રાજ્યવરં મનુત્વં વાઞ્છિતં સુખમ્ ॥
જ્ઞાનં નિગૂઢં વૈશ્યાય દદૌ ચાતિસુદુર્લભમ્

યદ્દત્તં શૂલિને પૂર્વં કૃષ્ણેન પરમાત્મના ॥
નિરાહારમતિક્લિષ્ટં દૃષ્ટ્વા વૈશ્યં કૃપામયી

રુરોદ કૃત્વા ક્રોડે તમચેષ્ટં શ્વાસવર્જિતમ્ ॥
ચેતનાં કુરુ ભો વત્સેત્યુચ્ચાર્ય્ય ચ પુનઃ પુનઃ

ચેતનાં ચ દદૌ તસ્મૈ સ્વયં ચૈતન્યરૂપિણી ॥
સંપ્રાપ્ય ચેતનાં વૈશ્યો રુરોદ પ્રકૃતેઃ પુરઃ

તમુવાચ પ્રસન્નાઽસૌ કૃપયાઽતિકૃપામયી

શ્રીપ્રકૃતિરુવાચ ॥
વરં વૃણુષ્વ હે વત્સ યત્તે મનસિ વર્ત્તતે ॥
બ્રહ્મત્વમમરત્વં વા તતો વાઽતિસુદુર્લભમ્

ઇન્દ્રત્વં વા મનુત્વં વા સર્વસિદ્ધત્વમેવ ચ ॥
તુચ્છં તુભ્યં ન દાસ્યામિ નશ્વરં બાલવઞ્ચનમ્

વૈશ્ય ઉવાચ ॥
બ્રહ્મત્વમમરત્વં વા માતર્મે નહિ વાઞ્છિતમ્ ॥
તતોઽતિદુર્લભં કિં વા ન જાને તદભીપ્સિતમ્

ત્વય્યેવ શરણાપન્નો દેહિ યદ્વાઞ્છિતં તવ ॥
અનશ્વરં સર્વસારં વરં મે દાતુમર્હસિ

પ્રકૃતિરુવાચ ॥
અદેયં નાસ્તિ મે તુભ્યં દાસ્યામિ મમ વાઞ્છિતમ્ ॥
યતો યાસ્યસિ ગોલોકં પદમેવ સુદુર્લભમ્

સર્વસારં ચ યજ્જ્ઞાનં સુરર્ષીણાં સુદુર્લભમ્ ॥
તદ્ગૃહ્યતાં મહાભાગ ગચ્છ વત્સ હરેઃ પદમ્

સ્મરણં વન્દનં ધ્યાનમર્ચનં ગુણકીર્ત્તનમ્ ॥
શ્રવણં ભાવનં સેવા કૃષ્ણે સર્વનિવેદનમ્

એતદેવં વૈષ્ણવાનાં નવધા ભક્તિલક્ષણમ્ ॥
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિયમતાડનખણ્ડનમ્

આયુર્હરતિ લોકાનાં રવિરેવ હિ સન્તતમ્ ॥
નવધા ભક્તિહીનાનામસતાં પાપિનામપિ

ભક્તાસ્તદ્ગતચિત્તાશ્ચ વૈષ્ણવાશ્ચિરજીવિનઃ ॥
જીવન્મુક્તાશ્ચ નિષ્પાપા જન્માદિપરિવર્જિતાઃ

શિવઃ શેષશ્ચ ધર્મશ્ચ બ્રહ્મા વિષ્ણુર્મહાન્વિરાટ્ ॥
સનત્કુમારઃ કપિલઃ સનકશ્ચ સનન્દનઃ

વોઢુઃ પઞ્ચશિખો દક્ષો નારદશ્ચ સનાતનઃ ॥
ભૃગુર્મરીચિર્દુર્વાસાઃ કશ્યપઃ પુલહોઽઙ્ગિરાઃ

મેધાવી લોમશઃ શુક્રો વસિષ્ઠઃ ક્રતુરેવ ચ ॥
બૃહસ્પતિઃ કર્દમશ્ચ શક્તિરત્રિઃ પરાશરઃ

માર્કણ્ડેયો બલિશ્ચૈવ પ્રહ્લાદશ્ચ ગણેશ્વરઃ ॥
યમઃ સૂર્ય્યશ્ચ વરુણો વાયુશ્ચન્દ્રો હુતાશનઃ

અકૂપાર ઉલૂકશ્ચ નાડીજંઘશ્ચ વાયુજઃ ॥
નરનારાયણૌ કૂર્મ્મ ઇન્દ્રદ્યુમ્નો વિભીષણઃ

નવધા ભક્તિયુક્તાશ્ચ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
એતે મહાન્તો ધર્મિષ્ઠા ભક્તાનાં પ્રવરાસ્તથા

યે તદ્ભક્તાસ્તે તદંશા જીવન્મુક્તાશ્ચ સન્તતમ્ ॥
પાપાપહારાસ્તીર્થાનાં પૃથિવ્યાશ્ચ વિશાં પતે

ઊર્ધ્વં ચ સપ્ત સ્વર્ગાશ્ચ સપ્તદ્વીપા વસુન્ધરા ॥
અધસ્સપ્ત ચ પાતાલા એતદ્બ્રહ્માણ્ડમેવ ચ

એવંવિધાનાં વિશ્વાનાં સંખ્યા નાસ્ત્યેવ પુત્રક ॥
એવં ચ પ્રતિવિશ્વેષુ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ

દેવા દેવર્ષયશ્ચૈવ મનવો માનવાદયઃ ॥
સર્વાશ્રમાશ્ચ સર્વત્ર સન્તિ બદ્ધાશ્ચ માયયા

મહાવિષ્ણોર્લોમકૂપે સન્તિ વિશ્વાનિ યસ્ય ચ ॥
સ ષોડશાંશઃ કૃષ્ણસ્ય ચાત્મનશ્ચ મહાવિરાટ્ ॥

ભજ સત્યં પરં બ્રહ્મ નિત્યં નિર્ગુણમચ્યુતમ્ ॥
પ્રકૃતેઃ પરમીશાનં કૃષ્ણમાત્માનમીપ્સિતમ્

નિરીહં ચ નિરાકારં નિર્વિકારં નિરઞ્જનમ્ ॥
નિષ્કામં નિર્વિરોધં ચ નિત્યાનન્દં સનાતનમ્

સ્વેચ્છામયં સર્વરૂપં ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહમ્ ॥
તેજસ્સ્વરૂપં પરમં દાતારં સર્વસમ્પદામ્

ધ્યાનાસાધ્યં દુરારાધ્યં શિવાદીનાં ચ યોગિનામ્ ॥
સર્વેશ્વરં સર્વપૂજ્યં સર્વેષાં સર્વકામદમ્

સર્વાધારં ચ સર્વજ્ઞં સર્વાનન્દકરં પરમ્ ॥
સર્વધર્મપ્રદં સર્વં સર્વજ્ઞં પ્રાણરૂપિણમ્

સર્વધર્મસ્વરૂપં ચ સર્વકારણકારણમ્ ॥
સુખદં મોક્ષદં સારં પરરૂપં ચ ભક્તિદમ્

દાસ્યદં ધર્મદં ચૈવ સર્વસિદ્ધિપ્રદં સતામ્ ॥
સર્વં તદતિરિક્તં ચ નશ્વરં કૃત્રિમં સદા

પરાત્પરતરં શુદ્ધં પરિપૂર્ણતમં શિવમ્ ॥
યથાસુખં ગચ્છ વત્સ ભગવન્તમધોક્ષજમ્

કૃષ્ણેતિ દ્વ્યક્ષરં મન્ત્રં ગૃહીત્વા કૃષ્ણદાસ્યદમ્ ॥
પુષ્કરં દુષ્કરં ગત્વા દશલક્ષમિમં જપ

દશલક્ષજપેનૈવ મન્ત્રસિદ્ધિર્ભવેત્તવ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સા ભગવતી તત્રૈવાન્તરધીયત

વૈશ્યો નત્વા ચ તાં ભક્ત્યા ચાગમત્પુષ્કરં મુને ॥
પુષ્કરે દુષ્કરં તપ્ત્વા સ લેભે કૃષ્ણમીશ્વરમ્ ॥
ભગવત્યાઃ પ્રસાદેન કૃષ્ણદાસો બભૂવ સઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃતિખણ્ડે નારદનારાયણસં વાદે દુર્ગોપાખ્યાને સુરથસમાધિમેધસ્સંવાદે પ્રકૃતિવૈશ્યસંવાદકથનં નામ ત્રિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ