બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.57

નારદ ઉવાચ ॥
સર્વાખ્યાનં શ્રુતં બ્રહ્મન્નતીવ પરમાદ્ભુતમ્॥
અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ દુર્ગોપાખ્યાનમુત્તમમ્

દુર્ગા નારાયણીશાના વિષ્ણુમાયા શિવા સતી ॥
નિત્યા સત્યા ભગવતી શર્વાણી સર્વમઙ્ગલા

અમ્બિકા વૈષ્ણવી ગૌરી પાર્વતી ચ સનાતની॥
નામાનિ કૌથુમોક્તાનિ સર્વેષાં શુભદાનિ ચ

અર્થં ષોડશનામ્નાં ચ સર્વેષામીપ્સિતં વરમ્॥
બ્રૂહિ વેદવિદાં શ્રેષ્ઠ વેદોક્તં સર્વસમ્મતમ્

કેન વા પૂજિતા સાઽઽદૌ દ્વિતીયે કેન વા પુરા ॥
તૃતીયે વા ચતુર્થે વા કેન સર્વત્ર પૂજિતા

નારાયણ ઉવાચ ॥
અર્થં ષોડશનામ્નાં ચ વિષ્ણુર્વેદે ચકાર સઃ ॥
જ્ઞાત્વા પુનઃ પૃચ્છસિ ત્વં કથયામિ યથાગમમ્

દુર્ગો દૈત્યે મહાવિઘ્ને ભવબન્ધે ચ કર્મ્મણિ ॥
શોકે દુઃખે ચ નરકે યમદણ્ડે ચ જન્મનિ

મહાભયેઽતિરોગે ચાપ્યાશબ્દો હન્તૃવાચકઃ ॥
એતાન્હન્ત્યેવ યા દેવી સા દુર્ગા પરિકીર્ત્તિતા

યશસા તેજસા રૂપૈર્નારાયણસમા ગુણૈઃ ॥
શક્તિર્નારાયણસ્યેયં તેન નારાયણી સ્મૃતા

ઈશાનઃ સર્વસિદ્ધ્યર્થે ચાશબ્દો દાતૃવાચકઃ ॥
સર્વસિદ્ધિપ્રદાત્રી યા સાઽપીશાના પ્રકીર્ત્તિતા

સૃષ્ટા માયા પુરા સૃષ્ટૌ વિષ્ણુના પરમાત્મના ॥
મોહિતં માયયા વિશ્વં વિષ્ણુમાયા પ્રકીર્ત્તિતા

શિવે કલ્યાણરૂપા ચ શિવદા ચ શિવપ્રિયા ॥
પ્રિયે દાતરિ ચાશબ્દઃ શિવા તેન પ્રકીર્તિતા

સદ્બુદ્ધ્યધિષ્ઠાતૃદેવી વિદ્યમાના યુગે યુગે॥
પતિવ્રતા સુશીલા ચ સા સતી પરિકીર્તિતા

યથા નિત્યો હિ ભગવાન્નિત્યા ભગવતી તથા॥
સ્વમાયયા તિરોભૂતા તત્રેશે પ્રાકૃતે લયે

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં સર્વં મિથ્યૈવ કૃત્રિમમ્॥
દુર્ગા સત્યસ્વરૂપા સા પ્રકૃતિર્ભગવાન્યથા

સિદ્ધૈશ્વર્યાદિકં સર્વં યસ્યામસ્તિ યુગે યુગે ॥
સિદ્ધાદિકે ભગો જ્ઞેયસ્તેન સા ભગવતી સ્મૃતા

સર્વાન્મોક્ષં પ્રાપયતિ જન્મમૃત્યુજરાદિકમ્ ॥
ચરાચરાંશ્ચ વિશ્વસ્થાઞ્છર્વાણી તેન કીર્તિતા

મઙ્ગલં મોક્ષવચનં ચાશબ્દો દાતૃવાચકઃ ॥
સર્વાન્મોક્ષાન્યા દદાતિ સૈવ સ્યાત્સર્વમઙ્ગલા

હર્ષે સમ્પદિ કલ્યાણે મંગલં પરિકીર્તિતમ્ ॥
તાન્દદાતિ ચ સર્વેભ્યસ્તેન સા સર્વમંગલા

અમ્બેતિ માતૃવચનો વન્દને પૂજને સદા ॥
પૂજિતા વન્દિતા માતા જગતાં તેન સાઽમ્બિકા

વિષ્ણુભક્તા વિષ્ણુરૂપા વિષ્ણોઃ શક્તિસ્વરૂપિણી ॥
સૃષ્ટૌ ચ વિષ્ણુના સૃષ્ટા વૈષ્ણવી તેન કીર્તિતા

ગૌરઃ પીતે ચ નિર્લિપ્તે પરે બ્રહ્મણિ નિર્મલે ॥
તસ્યાત્મનઃ શક્તિરિયં ગૌરી તેન પ્રકીર્તિતા

ગુરુઃ શમ્ભુશ્ચ સર્વેષાં તસ્ય શક્તિઃ યા સતી ॥
ગુરુઃ કૃષ્ણશ્ચ તન્માયા ગૌરી તેન પ્રકીર્ત્તિતા ॥

તિથિભેદે પર્વભેદે કલ્પભેદેઽન્યભેદકે ॥
ખ્યાતૌ તેષુ ચ વિખ્યાતા પાર્વતી તેન કીર્તિતા

મહોત્સવવિશેષે ચ પર્વન્નિતિ સુકીર્તિતા ॥
તસ્યાધિદેવી યા સા ચ પાર્વતી પરિકીર્ત્તિતા

પર્વતસ્ય સુતા દેવી સાઽઽવિર્ભૂતા ચ પર્વતે॥
પર્વતાધિષ્ઠાતૃદેવી પાર્વતી તેન કીર્ત્તિતા

સર્વકાલે સના પ્રોક્તો વિસ્તૃતે ચ તનીતિ ચ ॥
સર્વત્રસર્વકાલે ચ વિદ્યમાના સનાતની

અર્થઃ ષોડશનામ્નાં ચ કીર્ત્તિતશ્ચ મહામુને॥
યથાગમં ત્વં વેદોક્તોપાખ્યાનં ચ નિશામય

પ્રથમે પૂજિતા સા ચ કૃષ્ણેન પરમાત્મના॥
વૃન્દાવને ચ સૃષ્ટ્યાદૌ ગોલોકે રાસમણ્ડલે

મધુકૈટભભીતેન બ્રહ્મણા સા દ્વિતીયતઃ ॥
ત્રિપુરપ્રેરિતેનૈવ તૃતીયે ત્રિપુરારિણા॥

ભ્રષ્ટશ્રિયા મહેન્દ્રેણ શાપાદ્દુર્વાસસઃ પુરા ॥
ચતુર્થે પૂજિતા દેવી ભક્ત્યા ભગવતી સતી

તદા મુનીન્દ્રૈઃ સિદ્ધેન્દ્રૈર્દેવૈશ્ચ મુનિપુઙ્ગવૈઃ ॥
પૂજિતા સર્વવિશ્વેષુ સમભૂત્સર્વતઃ સદા

તેજસ્સુ સર્વદેવાનાં સાઽઽવિર્ભૂતા પુરા મુને ॥
સર્વે દેવા દદુસ્તસ્યૈ શસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ

દુર્ગાદયશ્ચ દૈત્યાશ્ચ નિહતા દુર્ગયા તયા ॥
દત્તં સ્વરાજ્યં દેવેભ્યો વરં ચ યદભીપ્સિતમ્ ॥

કલ્પાન્તરે પૂજિતા સા સુરથેન મહાત્મના ॥
રાજ્ઞા ચ મેધશિષ્યેણ મૃન્મય્યાં ચ સરિત્તટે

મેષાદિભિશ્ચ મહિષૈઃ કૃષ્ણસારૈશ્ચ મણ્ડકૈઃ ॥
છાગૈરિક્ષુસુકૂષ્માણ્ડૈઃ પક્ષિભિર્બલિભિર્મુને

વેદોક્તાંશ્ચૈવ દત્ત્વૈવમુપચારાંસ્તુ ષોડશ ॥
ધ્યાત્વા ચ કવચં ધૃત્વા સંપૂજ્ય ચ વિધાનતઃ

રાજા કૃત્વા પરીહારં વરં પ્રાપ યથેપ્સિતમ્ ॥
મુક્તિં સંપ્રાપ વૈશ્યશ્ચ સંપૂજ્ય ચ સરિત્તટે

તુષ્ટાવ રાજા વૈશ્યશ્ચ સાશ્રુનેત્રઃ કૃતાઞ્જલિઃ ॥
સસર્જ મૃન્મયીં તાં વૈ ગભીરે નિર્મલે જલે

મૃન્મયીં તામદૃષ્ટ્વા ચ જલધૌતાં નરાધિપઃ ॥
રુરોદ ચ તદા વૈશ્યસ્તતઃ સ્થાનાન્તરં યયૌ

ત્યક્ત્વા દેહં ચ વૈશ્યસ્તુ પુષ્કરે દુષ્કરં તપઃ

કૃત્વા જગામ ગોલોકં દુર્ગાદેવીવરેણ સઃ ॥
રાજા યયૌ સ્વરાજ્યં ચ પૂજ્યો નિષ્કણ્ટકં બલી

ભોગં ચ બુભુજે ભૂપઃ ષષ્ટિવર્ષસહસ્રકમ્ ॥
ભાર્યાં સ્વરાજ્યં સંન્યસ્ય પુત્રે વૈ કાલયોગતઃ

મનુર્બભૂવ સાવર્ણિસ્તપ્ત્વા વૈ પુષ્કરે તપઃ ॥
ઇત્યેવં કથિતં વત્સ સમાસેન યથાગમમ્

દુર્ગાખ્યાનં મુનિશ્રેષ્ઠ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ॥૯૧।
ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃ૦ નારદનારાયણસંવાદે દુર્ગોપાખ્યાને દુર્ગાદિનામવ્યુત્પત્ત્યાદિકથનં નામ સપ્તપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ