બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.46

નારાયણ ઉવાચ ॥
પૂજાવિધાનં સ્તોત્રં ચ શ્રૂયતાં મુનિપુંગવ ॥
ધ્યાનં ચ સામવેદોક્તં દેવીપૂજાવિધાનકમ્

શ્વેતચમ્પકવર્ણાભાં રત્નભૂષણભૂષિતામ્ ॥
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનાં નાગયજ્ઞોપવીતિનીમ્

મહાજ્ઞાનયુતાં ચૈવ પ્રવરાં જ્ઞાનિનાં સતામ્ ॥
સિદ્ધાધિષ્ઠાતૃદેવીં ચ સિદ્ધાં સિદ્ધિપ્રદાં ભજે

ઇતિ ધ્યાત્વા ચ તાં દેવીં મૂલેનૈવ પ્રપૂજયેત્ ॥
નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈર્દીપૈઃ પુષ્પૈર્ધૂપાનુલેપનૈઃ

મૂલમન્ત્રશ્ચ વેદોક્તો ભક્તાનાં વાઞ્છિતપ્રદઃ॥
મૂલકલ્પતરુર્નામ સુસિદ્ધો દ્વાદશાક્ષરઃ

ૐ હ્રીં શ્રીં ક્રીં ઐં મનસાદેવ્યૈ સ્વાહેતિ કીર્તિતઃ ॥
પઞ્ચલક્ષજપેનૈવ મન્ત્રસિદ્ધિર્ભવેન્નૃણામ્

મન્ત્રસિદ્ધિર્ભવેદ્યસ્ય સ સિદ્ધો જગતીતલે ॥
સુધાસમં વિષં તસ્ય ધન્વન્તરિસમો ભવેત્

બ્રહ્મન્નાષાઢસંક્રાન્ત્યાં ગુડાશાખાસુ યત્નતઃ ॥
આવાહ્ય દેવીં માસાન્તં પૂજયેદ્યો હિ ભક્તિતઃ

પઞ્ચમ્યાં માનસાખ્યાયાં દેવ્યૈ દદ્યાચ્ચ યો બલિમ્ ॥
ધનવાન્પુત્રવાંશ્ચૈવ કીર્તિમાન્સ ભવેદ્ધ્રુવમ્

પૂજાવિધાનં કથિતં તદાખ્યાનં નિશામય ॥
કથયામિ મહાભાગ યચ્છ્રુતં ધર્મવક્ત્રતઃ

પુરા નાગભયાક્રાન્તા બભૂવુર્માનવા ભુવિ ॥
યાન્યાન્ખાદન્તિ નાગાશ્ચ ન તે જીવન્તિ નારદ

મન્ત્રાંશ્ચ સસૃજે ભીતઃ કશ્યપો બ્રહ્મણાઽર્થિતઃ ॥
વેદબીજાનુસારેણ ચોપદેશેન વેધસઃ ॥૧ ૨॥
મન્ત્રાધિષ્ઠાતૃદેવીં તાં માનસાં સસૃજે તતઃ ॥
તપસા મનસા તેન માનસા સા બભૂવ હ

કુમારી સા ચ સંભૂય ચાગમચ્છઙ્કરાલયમ્ ॥
ભક્ત્યા સમ્પૂજ્ય કૈલાસે તુષ્ટુવે ચન્દ્રશેખરમ્

દિવ્યં વર્ષસહસ્રં ચ તં સિષેવે મુનેઃ સુતા ॥
આશુતોષો મહેશશ્ચ તાં ચ તુષ્ટો બભૂવ હ

મહાજ્ઞાનં દદૌ તસ્યૈ પાઠયામાસ સામ ચ ॥
કૃષ્ણમન્ત્રં કલ્પતરું દદાવષ્ટાક્ષરં મુને

લક્ષ્મીમાયાકામબીજ ઙેન્તં કૃષ્ણપદં તથા ॥
ૐ શ્રીં હ્રીં ક્લીં કૃષ્ણાય ॥
ત્રૈલોક્યમઙ્ગલં નામ કવચં પૂજનક્રમમ્

સ્તવનં સર્વપૂજ્યં ચ ધ્યાનં ભુવનપાવનમ્ ॥
પુરશ્ચર્ય્યાક્રમં ચાપિ વેદોક્તં સર્વસમ્મતમ્

પ્રાપ્ય મૃત્યુઞ્જયાજ્જ્ઞાનં પરં મૃત્યુઞ્જયં સતી ॥
જગામ તપસે સાધ્વી પુષ્કરં શઙ્કરાજ્ઞયા

ત્રિયુગં ચ તપસ્તપ્ત્વા કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
સિદ્ધા બભૂવ સા દેવી દદર્શ પુરતઃ પ્રભુમ્

દૃષ્ટ્વા કૃશાઙ્ગીં બાલાં ચ કૃપયા ચ કૃપાનિધિઃ ॥
પૂજાં ચ કારયામાસ ચકાર ચ હરિઃ સ્વયમ્

વરં ચ પ્રદદૌ તસ્યૈ પૂજિતા ત્વં ભવે ભવ ॥
વરં દત્ત્વા ચ કલ્યાણ્યૈ સદ્યશ્ચાન્તર્દધે વિભુઃ

પ્રથમે પૂજિતા સા ચ કૃષ્ણેન પરમાત્મના ॥
દ્વિતીયે શઙ્કરેણૈવ કશ્યપેન સુરેણ ચ

મનુના મુનિના ચૈવ હ્યહિના માનવાદિના ॥
બભૂવ પૂજિતા સા ચ ત્રિષુ લોકેષુ સુશ્રુતા

જરત્કારુમુનીન્દ્રાય કશ્યપસ્તાં દદૌ પુરા ॥
અયાચિતો મુનિશ્રેષ્ઠો જગ્રાહ બ્રાહ્મણાજ્ઞયા

કૃત્વોદ્વાહં મહાયોગી વિશ્રાન્તસ્તપસા ચિરમ્ ॥
સુષ્વાપ દેવ્યા જઘને વટમૂલે ચ પુષ્કરે

નિદ્રાં જગામ સ મુનિઃ સ્મૃત્વા નિદ્રેશમીશ્વરમ્ ॥
જગામાસ્તં દિનકરઃ સાયંકાલ ઉપસ્થિતઃ

સંચિન્ત્ય મનસા તત્ર મનસા ચ પતિવ્રતા ॥
ધર્મ્મલોપભયેનૈવ ચકારાલોચનં સતી

અકૃત્વા પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં નિત્યાં ચૈવ દ્વિજન્મનામ્॥
બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપં લભિષ્યતિ પતિર્મમ

નોપતિષ્ઠતિ યઃ પૂર્વાં નોપાસ્તે યશ્ચ પશ્ચિમામ્ ॥
સ સર્વદાઽશુચિર્નિત્યં બ્રહ્મહત્યાદિકં લભેત્

વેદોક્તમિતિ સંચિન્ત્ય બોધયામાસ તં મુનિમ્ ॥
સ ચ બુદ્ધ્વા મુનિશ્રેષ્ઠસ્તાં ચુકોપ ભૃશં મુનિઃ

જરત્કારુરુવાચ ॥
કથં મે સુવ્રતે સાધ્વિ નિદ્રાભઙ્ગઃ કૃતસ્ત્વયા ॥
વ્યર્થં વ્રતાદિકં તસ્યા યા ભર્ત્તુશ્ચાપકારિણી

તપશ્ચાનશનં ચૈવ વ્રતં દાનાદિકં ચ યત્ ॥
ભર્તુરપ્રિયકારિણ્યાઃ સર્વં ભવતિ નિષ્ફલમ્

યયા પતિઃ પૂજિતશ્ચ શ્રીકૃષ્ણઃ પૂજિતસ્તયા ॥
પતિવ્રતાવ્રતાર્થં ચ પતિરૂપી હરિઃ સ્વયમ્

સર્વદાનં સર્વયજ્ઞઃ સર્વતીર્થનિષેવણમ્॥
સર્વં તપો વ્રતં સર્વમુપવાસાદિકં ચ યત્

સર્વધર્મશ્ચ સત્યં ચ સર્વદેવપ્રપૂજનમ્ ॥
તત્સર્વં સ્વામિસેવાયાઃ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

સુપુણ્યે ભારતે વર્ષે પતિસેવા કરોતિ યા ॥
વૈકુણ્ઠં સ્વામિના સાર્દ્ધં સા યાતિ બ્રહ્મણઃ પદમ્

વિપ્રિયં કુરુતે ભર્તુર્વિપ્રિયં વદતિ પ્રિયમ્ ॥
અસત્કુલપ્રજાતા યા તત્ફલં શ્રૂયતાં સતિ

કુમ્ભીપાકં વ્રજેત્સા ચ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ ॥
તતો ભવતિ ચાણ્ડાલી પતિપુત્રવિવર્જિતા

ઇત્યુક્ત્વા ચ મુનિશ્રેષ્ઠો બભૂવ સ્ફુરિતાધરઃ ॥
ચકમ્પે મનસા સાધ્વી ભયેનોવા ચ તં પતિમ્

મનસોવાચ ॥
સન્ધ્યાલોપભયેનૈવ નિદ્રાભઙ્ગઃ કૃતસ્તવ ॥
કુરુ શાન્તિં મહાભાગ દુષ્ટાયા મમ સુવ્રત

શૃઙ્ગારાહારનિદ્રાણાં યશ્ચ ભઙ્ગં કરોતિ ચ ॥
સ વ્રજેત્કાલસૂત્રં ચ સ્વામિનશ્ચ વિશેષતઃ

ઇત્યુક્ત્વા મનસા દેવી સ્વામિનશ્ચરણામ્બુજે ॥
પપાત ભક્ત્યા ભીતા ચ રુરોદ ચ પુનઃ પુનઃ

કુપિતં ચ મુનિં દૃષ્ટ્વા શ્રીસૂર્ય્યં શપ્તુમુદ્યતમ્ ॥
તત્રાજગામ ભગવાન્સન્ધ્યયા સહ નારદ

તત્રાગત્ય મુનિશ્રેષ્ઠમવોચદ્ભાસ્કરઃ સ્વયમ્ ॥
વિનયેન વિનીતશ્ચ તયા સહ યથોચિતમ્

શ્રીસૂર્ય્ય ઉવાચ ॥
સૂર્ય્યાસ્તસમયં દૃષ્ટ્વા ધર્મલોપભયેન ચ ॥
ત્વાં બોધયામાસ વિપ્ર નાહમસ્તં ગતસ્તદા

ક્ષમસ્વ ભગવન્બ્રહ્મન્માં શપ્તું નોચિતં મુને ॥
બ્રાહ્મણાનાં ચ હૃદયં નવનીતસમં સદા

તેષાં ક્ષણાર્દ્ધં ક્રોધશ્ચ તતો ભસ્મ ભવેજ્જગત્ ॥
પુનઃ સ્રષ્ટું દ્વિજઃ શક્તો ન તેજસ્વી દ્વિજાત્પરઃ

બ્રહ્મણો વંશસમ્ભૂતઃ પ્રજ્વલન્બ્રહ્મતેજસા ॥
શ્રીકૃષ્ણં ભાવયેન્નિત્યં બ્રહ્મ જ્યોતિઃ સનાતનમ્

સૂર્ય્યસ્ય વચનં શ્રુત્વા દ્વિજસ્તુષ્ટો બભૂવ હ ॥
સૂર્ય્યો જગામ સ્વસ્થાનં ગૃહીત્વા બ્રાહ્મણાશિષમ્

તત્યાજ મનસાં વિપ્રઃ પ્રતિજ્ઞાપાલનાય ચ ॥
રુદન્તીં શોકયુક્તાં ચ હૃદયેન વિદૂયતા

સા સસ્માર ગુરું શમ્ભુમિષ્ટદેવં હરિં વિધિમ્ ॥
કશ્યપં જન્મદાતારં વિપત્તૌ ભયકર્શિતા

તત્રાજગામ ભગવાન્ગોપીશઃ શમ્ભુરેવ ચ ॥
વિધિશ્ચ કશ્યપશ્ચૈવ મનસા પરિચિન્તયન્

સ ચ દૃષ્ટ્વાઽભીષ્ટદેવં નિગુણે પ્રકૃતેઃ પરમ્ ॥
તુષ્ટાવ પરયા ભક્ત્યા પ્રણનામ મુહુર્મુહુઃ

નમશ્ચકાર શમ્ભું ચ બ્રહ્માણં કશ્યપં તથા ॥
કથમાગમનં ત્વત્રેત્યેવં પ્રશ્નં ચકાર સઃ

બ્રહ્મા તદ્વચનં શ્રુત્વા સહસા સમયોચિતમ્॥
તમુવાચ નમસ્કૃત્ય હૃષીકેશપદામ્બુજમ્

યદિ ત્યક્તા ધર્મપત્ની ધર્મિષ્ઠા મનસા સતી ॥
કુરુષ્વાસ્યાં સુતોત્પત્તિં ધર્મસંસ્થાપનાય વૈ

યતિર્વા બ્રહ્મચારી વા ભિક્ષુર્વનચરોઽપિ વા ॥
જાયાયા ચ સુતોત્પત્તિં કૃત્વા પશ્ચાદ્ભવેન્મુનિઃ

અકૃત્વા તુ સુતોત્પત્તિં વિરાગી યસ્ત્યજેત્પ્રિયામ્ ॥
સ્રવેત્તપસ્તત્પુણ્યં ચ ચાલિન્યાં ચ યથા જલમ્

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા જરત્કારુર્મુનીશ્વરઃ ॥
ચક્રે તન્નાભિસંસ્પર્શં યોગાદ્વૈ મન્ત્રપૂર્વકમ્

તસ્યૈ શુભાશિષં દત્ત્વા યયુર્દેવા મુદાઽન્વિતાઃ ॥
મુદાઽન્વિતા ચ મનસા જરત્કારુર્મુદાઽન્વિતઃ

મુનેઃ કરસ્પર્શમાત્રાત્સદ્યો ગર્ભો બભૂવ હ॥
મનસા યા મુનિશ્રેષ્ઠ મુનિશ્રેષ્ઠ ઉવાચ તામ્

જરત્કારુરુવાચ ॥
ગર્ભેણાનેન મનસે તવ પુત્રો ભવિષ્યતિ॥
જિતેન્દ્રિયાણાં પ્રવરો ધર્મિષ્ઠો વૈષ્ણવાગ્રણીઃ

તેજસ્વી ચ તપસ્વી ચ યશસ્વી ચ ગુણાન્વિતઃ ॥
વરો વેદવિદાં ચૈવ યોગિનાં જ્ઞાનિનાં તથા

સ ચ પુત્રો વિષ્ણુભક્તો ધાર્મિકઃ કુલમુદ્ધરેત્ ॥
નૃત્યન્તિ પિતરઃ સર્વે જન્મમાત્રેણ વૈ મુદા

પતિવ્રતા સુશીલા યા સપ્રિયા પ્રિયવાદિની ॥
ધર્મિષ્ઠા પુત્રમાતા ચ કુલજા કુલપાલિકા

હરિભક્તિપ્રદો બન્ધુસ્તદિષ્ટં યત્સુખપ્રદમ્ ॥
યો બન્ધચ્છિત્સ ચ પિતા હરેર્વર્ત્મપ્રદર્શકઃ

સા ગર્ભધારિણી યા ચ ગર્ભવાસવિમોચિની ॥
વિષ્ણુમન્ત્રપ્રદાતા ચ સ ગુરુર્વિષ્ણુભક્તિદઃ

ગુરુશ્ચ જ્ઞાનદાતા ચ તજ્જ્ઞાનં કૃષ્ણભાવનમ્ ॥
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્ય્યન્તં યતો વિશ્વં ચરાચરમ્

આવિર્ભૂતં તિરોભૂતં કિં વા જ્ઞાનં તદન્યતઃ ॥
વેદજં યોગજં યદ્યત્તત્સારં હરિસેવનમ્

તત્ત્વાનાં સારભૂતં ચ હરેરન્યદ્વિડમ્બનમ્ ॥
દત્તં જ્ઞાનં મયા તુભ્યં સ સ્વામી જ્ઞાનદો હિ યઃ

જ્ઞાનાત્પ્રમુચ્યતે બન્ધાત્સ રિપુર્યો હિ બન્ધદઃ ॥
વિષ્ણુભક્તિયુતં જ્ઞાનં યો દદાતિ સ વૈ ગુરુઃ

સ રિપુઃ શિષ્યઘાતી ચ યતો બન્ધાન્ન મોચયેત્ ॥
જનનીગર્ભજાત્ક્લેશાદ્યમતાડનજાત્તથા

ન મોચયેદ્યઃ સ કથં ગુરુસ્તાતો હિ બાન્ધવઃ ॥
પરમાનન્દરૂપં ચ કૃષ્ણમાર્ગમનશ્વરમ્

ન દર્શયેદ્યઃ સ કથં કીદૃશો બાન્ધવો નૃણામ્ ॥
ભજ સાધ્વિ પરં બ્રહ્માચ્યુતં કૃષ્ણં ચ નિર્ગુણમ્ ॥
નિર્મૂલં ચ પુરાકર્મ ભવેદ્યત્સેવયા ધ્રુવમ્

મયા છલેન ત્વં ત્યક્તા દોષં મે ક્ષમ્યતાં પ્રિયે ॥
ક્ષમાયુતાનાં સાધ્વીનાં સત્ત્વાત્ક્રોધો ન વિદ્યતે

પુષ્કરે તપસે યામિ ગચ્છ દેવિ યથાસુખમ્ ॥
શ્રીકૃષ્ણચરણામ્ભોજે ધ્યાનવિચ્છેદકાતરઃ

ધનાદિષુ સ્ત્રિયાં પ્રીતિઃ પ્રવૃત્તિપથગામિનામ્ ॥
શ્રીકૃષ્ણચરણામ્ભોજે નિઃસ્પૃહાણાં મનોરથાઃ

જરત્કારુવચઃ શ્રુત્વા મનસા શોકકાતરા ॥
સા સાશ્રુનેત્રા વિનયાદુવાચ પ્રાણવલ્લભમ્

મનસોવાચ ॥
દોષેણાહં ત્વયા ત્યક્તા નિદ્રાભઙ્ગેન તે પ્રભો ॥
યત્ર સ્મરામિ ત્વાં બન્ધો તત્ર મામાગમિષ્યસિ

બન્ધુભેદઃ ક્લેશતમઃ પુત્રભેદસ્તતઃ પરઃ ॥
પ્રાણેશભેદઃ પ્રાણાનાં વિચ્છેદાત્સર્વતઃ પરઃ

પતિઃ પતિવ્રતાનાં ચ શતપુત્રાધિકઃ પ્રિયઃ ॥
સર્વસ્માચ્ચ પ્રિયઃ સ્ત્રીણાં પ્રિયસ્તેનોચ્યતે બુધૈઃ

પુત્રે યથૈકપુત્રાણાં વૈષ્ણવાનાં યથા હરૌ ॥
નેત્રે યથૈકનેત્રાણાં તૃષિતાનાં યથા જલે

ક્ષુધિતાનાં યથાઽન્ને ચ કામુકાનાં યથા સ્ત્રિયામ્॥
યથા પરસ્વે ચૌરાણાં યથા જારે કુયોષિતામ્॥

વિદુષાં ચ યથા શાસ્ત્રે વણિજ્યે વણિજાં યથા ॥
તથા શશ્વન્મનઃ કાન્તે સાધ્વીનાં યોષિતાં પ્રભો

ઇત્યુક્ત્વા મનસા દેવી પપાત સ્વામિનઃ પદે ॥
ક્ષણં ચકાર ક્રોડે તાં કૃપયા ચ કૃપાનિધિઃ

નેત્રોદકેન મનસાં સ્નાપયામાસ તાં મુનિઃ ॥
સાઽશ્રુણા ચ મુનેઃ ક્રોડં સિષેવે ભેદકાતરા

તદા જ્ઞાનેન તૌ દ્વૌ ચ વિશોકૌ ચ બભૂવતુઃ ॥
સ્મારં સ્મારં પદામ્ભોજં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

જગામ તપસે વિપ્રઃ સ કાન્તાં સુપ્રબોધ્ય ચ ॥
જગામ મનસા શમ્ભોઃ કૈલાસં મન્દિરં ગુરોઃ

પાર્વતી બોધયામાસ મનસાં શોકકર્શિતામ્ ॥
શિવશ્ચાતીવ બોધેન શિવેન ચ શિવાલયે

સુપ્રશસ્તે દિને સાધ્વી સુષુવે મઙ્ગલે ક્ષણે॥
નારાયણાંશં પુત્રં ચ જ્ઞાનિનાં યોગિનાં ગુરુમ્

ગર્ભસ્થિતો મહાજ્ઞાનં શ્રુત્વા શઙ્કરવક્ત્રતઃ ॥
સ બભૂવ મહાયોગી યોગિનાં જ્ઞાનિનાં ગુરુઃ

જાતકં કારયામાસ વાચયામાસ મંગલમ્ ॥
વેદાંશ્ચ પાઠયામાસ શિવાય ચ શિવઃ શિશોઃ

રત્નત્રિકોટિલક્ષં ચ બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ શિવઃ ॥
પાર્વતી ચ ગવાં લક્ષં રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ

શમ્ભુશ્ચ ચતુરો વેદાન્વેદાંગાનિતરાંસ્તથા ॥
બાલકં પાઠયામાસ જ્ઞાનં મૃત્યુઞ્જયં પરમ્

ભક્તિરસ્તિ સ્વકાન્તે ચાભીષ્ટે દેવે હરૌ ગુરૌ॥
યસ્યાસ્તેન ચ તત્પુત્રો બભૂવાસ્તીક એવ ચ

જગામ તપસે વિષ્ણોઃ પુષ્કરં શઙ્કરાજ્ઞયા ॥
સંપ્રાપ્ય ચ મહામન્ત્રં તપશ્ચ પરમાત્મનઃ

દિવ્યં વર્ષત્રિલક્ષં ચ તપસ્તપ્ત્વા તપોધનઃ ॥
આજગામ મહાયોગી નમસ્કર્તું શિવં પ્રભુમ્

શંકરં ચ નમસ્કૃત્ય પુરઃ કૃત્વા ચ બાલકમ્ ॥
સા ચાજગામ મનસા કશ્યપસ્યાશ્રમં પિતુઃ

તાં સપુત્રાં સુતાં દૃષ્ટ્વા મુદં પ્રાપ પ્રજાપતિઃ ॥
શતલક્ષં ચ રત્નાનાં બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ મુને

બ્રાહ્મણાન્ભોજયામાસ ત્વસંખ્યાઞ્છ્રેયસે શિશોઃ ॥
અદિતિશ્ચ દિતિશ્ચાન્યા મુદં પ્રાપુઃ પરં તથા

સા સપુત્રા ચ સુચિરં તસ્થૌ તાતાલયે તદા ॥
તદીયં પુનરાખ્યાનં વક્ષ્યે ત્વં તન્નિશામય

અથાભિમન્યુતનયે બ્રહ્મશાપઃ પરીક્ષિતે ॥
બભૂવ સહસા બ્રહ્મન્દૈવદોષેણ કર્મણા

સપ્તાહે સમતીતે તુ તક્ષકસ્ત્વાં ચ દંક્ષ્યતિ ॥
શશાપ શૃઙ્ગી કૌશિક્યા જલં સંસ્પૃશ્ય ચેતિ સઃ

રાજા શ્રુત્વા તત્પ્રવૃત્તિં ગંગાદ્વારં જગામ સઃ ॥
તત્ર તસ્થૌ ચ સપ્તાહં શુશ્રુવે ધર્મસંહિતામ્

સપ્તાહે સમતીતે તુ ગચ્છન્તં તક્ષકં પથિ ॥
ધન્વન્તરિર્મોચયિતુમપશ્યદ્ગન્તુકો નૃપમ્

તયોર્બભૂવ સંવાદઃ સુપ્રીતિશ્ચ પરસ્પરમ્ ॥
ધન્વન્તરેર્મણિં શ્રેષ્ઠં તક્ષકઃ સ્વેચ્છયા દદૌ

સ યયૌ તં ગૃહીત્વા તુ તુષ્ટસંહૃષ્ટ માનસઃ ॥
અપશ્યત્તક્ષકસ્તૂર્ણં નૃપં મઞ્ચકસંસ્થિતમ્ ॥૧ ૦૮ ॥
રાજા જગામ વૈકુણ્ઠં સ્મારં સ્મારં હરિ ગુરુમ્ ॥
સંસ્કારં કારયામાસ પિતુર્વૈ જનમેજયઃ॥૧ ૦૯॥
રાજા ચકાર યજ્ઞં ચ સર્પસત્રાભિધં મુને ॥
પ્રાણાંસ્તત્યાજ સર્પાણાં સમૂહો બ્રહ્મતેજસા

સ તક્ષકશ્ચ ભીતશ્ચ મહેન્દ્રં શરણં યયૌ ॥
સેન્દ્રં ચ તક્ષકં હન્તું વિપ્રવર્ગઃ સમુદ્યતઃ

અથ દેવાશ્ચ મુનયશ્ચાયયુર્મનસાન્તિકમ્ ॥
તાં તુષ્ટાવ મહેન્દ્રશ્ચ સમક્ષં ભયકાતરઃ ॥૧ ૧૨॥
તત્ર આસ્તીક આગત્ય માતુર્યજ્ઞમથાજ્ઞયા ॥
મહેન્દ્રતક્ષકપ્રાણાન્યયાચે ભૂમિપં વરમ્॥

દદૌ વરં નૃપશ્રેષ્ઠઃ કૃપયા બ્રાહ્મણાજ્ઞયા ॥
યજ્ઞં સમાપ્ય વિપ્રેભ્યો દક્ષિણાં ચ દદૌ મુદા

વિપ્રાશ્ચ મુનયો દેવા ગત્વા ચ મનસાન્તિકમ્ ॥
મનસાં પૂજયામાસુસ્તુષ્ટુવુશ્ચ પૃથક્પૃથક્ ॥૧ ૧૫॥
શક્રઃ સંભૃતસંભારો ભક્તિયુક્તઃ સદા શુચિઃ ॥
મનસાં પૂજયામાસ તુષ્ટાવ પરમાદરાત્ ॥ ૧ ૧૬॥
ઉપચારઃ ષોડશભિર્બલિં દત્ત્વા પ્રિયં તદા ॥
પ્રદદૌ પરિતુષ્ટશ્ચ બ્રહ્મવિષ્ણુસુરાજ્ઞયા॥ ॥૧ ૧૭॥
સંપૂજ્ય મનસાદેવીં પ્રયયુઃ સ્વાલયં ચ તે ॥
ઇત્યેવં કથિતં સર્વં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

નારદ ઉવાચ ॥
કેન સ્તોત્રેણ તુષ્ટાવ મહેન્દ્રો મનસાં સતીમ્ ॥
પૂજાવિધિક્રમં તસ્યાઃ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

નારાયણ ઉવાચ ॥
સુસ્નાતઃ શુચિરાચાન્તો ધૃત્વા ધૌતે ચ વાસસી ॥
રત્નસિંહાસને દેવીં વાસયામાસ ભક્તિતઃ

સ્વર્ગગઙ્ગાજલેનૈવ રત્નકુમ્ભ સ્થિતેન ચ ॥
સ્નાપયામાસ મનસાં મહેન્દ્રો વેદમન્ત્રતઃ

વાસસી વાસયામાસ વહ્નિશુદ્ધે મનોરમે ॥
સર્વાંગે ચન્દનં લિપ્ત્વા પાદ્યાર્ઘ્યં ભક્તિસંયુતઃ

ગણેશં ચ દિનેશં ચ વહ્નિં વિષ્ણું શિવં શિવામ્ ॥
સંપૂજ્ય દેવષટ્કં ચ પૂજયામાસ તાં સતીમ્ ॥

ૐ હ્રીં શ્રીં મનસાદેવ્યૈ સ્વાહેત્યેવં ચ મન્ત્રતઃ ॥
દશાક્ષરેણ મન્ત્રેણ દદૌ સર્વાન્યથોચિતમ્

ઉપચારાન્ષોડશકાન્ભક્તિતો દુર્લભાન્હરિઃ ॥
પૂજયામાસ ભક્ત્યા ચ બ્રહ્મણા પ્રેરિતો મુદા

વાદ્યં નાનાપ્રકારં ચ વાદયામાસ તત્ર વૈ ॥
બભૂવ પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ નભસો મનસોપરિ

દેવો વિપ્રાજ્ઞયા તત્ર બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાજ્ઞયા ॥
તુષ્ટાવ સાશ્રુનેત્રશ્ચ પુલકાઞ્ચિત વિગ્રહઃ

મહેન્દ્ર ઉવાચ ॥
દેવિ ત્વાં સ્તોતુમિચ્છામિ સાધ્વીનાં પ્રવરાં વરામ્ ॥
પરાત્પરાં ચ પરમાં નહિ સ્તોતું ક્ષમો ઽધુના

સ્તોત્રાણાં લક્ષણં વેદે સ્વભાવાખ્યાનતઃ પરમ્ ॥
ન ક્ષમઃ પ્રકૃતિં વક્તું ગુણાનાં તવ સુવ્રતે

શુદ્ધસત્ત્વસ્વરૂપા ત્વં કોપહિંસાવિવર્જિતા॥
ન ચ શપ્તો મુનિસ્તેન ત્યક્તયા ચ ત્વયા યતઃ ॥
ત્વં મયા પૂજિતા સાધ્વિ જનની ચ યથાઽદિતિઃ ॥

દયારૂપા ચ ભગિની ક્ષમારૂપા યથા પ્રસૂઃ ॥
ત્વયા મે રક્ષિતાઃ પ્રાણાઃ પુત્રદારાઃ સુરેશ્વરિ

અહં કરોમિ ત્વાં પૂજ્યાં મમ પ્રીતિશ્ચ વર્દ્ધતે ॥
નિત્યં યદ્યાપિ પૂજ્યા ત્વં ભવેઽત્ર જગદમ્બિકે

તથાઽપિ તવ પૂજાં વૈ વર્દ્ધયામિ પુનઃ પુનઃ ॥
યે ત્વામાષાઢસંક્રાન્ત્યાં પૂજયિષ્યન્તિ ભક્તિતઃ

પઞ્ચમ્યાં મનસાખ્યાયાં માસાન્તે વા દિને દિને ॥
પુત્રપૌત્રાદયસ્તેષાં વર્દ્ધન્તે ચ ધનાનિ ચ

યશસ્વિનઃ કીર્ત્તિમન્તો વિદ્યાવન્તો ગુણાન્વિતાઃ ॥
યે ત્વાં ન પૂજયિષ્યન્તિ નિન્દન્ત્યજ્ઞાનતો જનાઃ ॥

લક્ષ્મીહીના ભવિષ્યન્તિ તેષાં નાગભયં સદા ॥
ત્વં સ્વર્ગલક્ષ્મીઃ સ્વર્ગે ચ વૈકુણ્ઠે કમલા કલા

નારાયણાંશો ભગવાઞ્જરત્કારુર્મુનીશ્વરઃ ॥
તપસા તેજસા ત્વાં ચ મનસા સસૃજે પિતા

અસ્માકં રક્ષણાયૈવ તેન ત્વં મનસાભિધા ॥
મનસા દેવિતું શક્તા ચાત્મના સિદ્ધયોગિની

તેન ત્વં મનસાદેવી પૂજિતા વન્દિતા ભવે ॥
યાં ભક્ત્યા મનસા દેવાઃ પૂજયન્ત્યનિશં ભૃશમ્

તેન ત્વાં મનસાદેવીં પ્રવદન્તિ પુરાવિદઃ ॥
સત્ત્વરૂપા ચ દેવી ત્વં શશ્વત્સત્ત્વનિષેવયા

યો હિ યદ્ભાવયેન્નિત્યં શતં પ્રાપ્નોતિ તત્સમમ્ ॥
ઇન્દ્રશ્ચ મનસાં સ્તુત્વા ગૃહીત્વા ભગિનીં ચ તામ્

નિર્જગામ સ્વભવનં ભૂષાવાસપરિચ્છદામ્ ॥
પુત્રેણ સાર્દ્ધં સા દેવી ચિરં તસ્થૌ પિતુર્ગૃહે

ભ્રાતૃભિઃ પૂજિતા શશ્વન્માન્યા વન્દ્યા ચ સર્વતઃ ॥
ગોલોકાત્સુરભી બ્રહ્મંસ્તત્રાગત્ય સુપૂજિતામ્

તાં સ્નાપયિત્વા ક્ષીરેણ પૂજયામાસ સાદરમ્ ॥
જ્ઞાનસ્ય કથયામાસ સ્વરૂપં સર્વદુર્લભમ્ ॥
તદા દેવૈઃ પૂજિતા સા સ્વર્ગલોકં પુનર્યયૌ

ઇદં સ્તોત્રં પુણ્યબીજં તાં સંપૂજ્ય ચ યઃ પઠેત્ ॥
તસ્ય નાગભયં નાસ્તિ તસ્ય વંશે ભવેચ્ચ યઃ

વિષં ભવેત્સુધાતુલ્યં સિદ્ધસ્તોત્રં યદા પઠેત્ ॥
પઞ્ચલક્ષજપેનૈવ સિદ્ધસ્તોત્રો ભવેન્નરઃ

સર્પશાયી ભવેત્સોઽપિ નિશ્ચિતં સર્પવાહનઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃતિખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે મનસોપાખ્યાને તદુત્પત્તિપૂજાસ્તોત્રાદિકથનં નામ ષટ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ