બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.42

નારાયણ ઉવાચ ॥
ઉક્તં સ્વાહાસ્વધાખ્યાનં પ્રશસ્તં મધુરં પરમ્ ॥
વક્ષ્યામિ દક્ષિણાખ્યાનં સાવધાનં નિશામય

ગોપી સુશીલા ગોલોકે પુરાઽઽસીત્પ્રેયસી હરેઃ ॥
રાધાપ્રધાના સધ્રીચી ધન્યા માન્યા મનોહરા ॥
અતીવ સુન્દરી રામા સુભગા સુદતી સતી

વિદ્યાવતી ગુણવતી સતી રૂપવતી તથા ॥
કલાવતી કોમલાંગી કાન્તા કમલલોચના

સુશ્રોણી સુસ્તની શ્યામા ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલા ॥
ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યા રત્નાલઙ્કારભૂષિતા

શ્વેતચમ્પકવર્ણાભા બિમ્બોષ્ઠી મૃગલોચના ॥
કામશાસ્ત્રસુનિષ્ણાતા કામિની કલહંસગા

ભાવાનુરક્તા ભાવજ્ઞા કૃષ્ણસ્ય પ્રિયભામિની ॥
રસજ્ઞા રસિકા રાસે રાસેશસ્ય રસોત્સુકા

ઉવાસ દક્ષિણે ક્રોડે રાધાયાઃ પુરતઃ પુરા ॥
સંબભૂવાનમ્રમુખો ભયેન મધુસૂદનઃ

દૃષ્ટ્વા રાધાં ચ પુરતો ગોપીનાં પ્રવરાં વરામ્॥
માનિનીં રક્તવદનાં રક્તપઙ્કજલોચનામ્

કોપેન કમ્પિતાઙ્ગી ચ કોપનાં કોપદર્શનામ્ ॥
કોપેન નિષ્ઠુરં વક્તુમુદ્યતાં સ્ફુરિતાધરામ્

આગચ્છન્તીં ચ વેગેન વિજ્ઞાય તદનન્તરમ્॥
વિરોધભીતો ભગવાનન્તર્દ્ધાનં જગામ સઃ

પલાયન્તં ચ તં શાન્તં સત્ત્વાધારં સુવિગ્રહમ્ ॥
વિલોક્ય કમ્પિતા ગોપી સુશીલાઽન્તર્દધૌ ભિયા

વિલોક્ય સઙ્કટં તત્ર ગોપીનાં લક્ષકોટયઃ ॥
બદ્ધાઞ્જલિપુટા ભીતા ભક્તિનમ્રાત્મકન્ધરાઃ

રક્ષ રક્ષેત્યુક્તવત્યો હે દેવીતિ પુનઃ પુનઃ ॥
યયુર્ભયેન શરણં તસ્યાશ્ચરણપઙ્કજે ॥

ત્રિલક્ષકોટયો ગોપાઃ સુદામાદય એવ ચ ॥
યયુર્ભયેન શરણં તત્પાદાબ્જે ચ નારદ

પલાયન્તં ચ કાન્તં વૈ વિજ્ઞાય પરમેશ્વરી ॥
પલાયન્તીં સહચરીં સુશીલાં ચ શશાપ સા

અદ્યપ્રભૃતિ ગોલોકં સા ચેદાયાતિ ગોપિકા ॥
સદ્યો ગમનમાત્રેણ ભસ્મસાચ્ચ ભવિષ્યતિ

ઇત્યેવમુક્ત્વા તત્રૈવ દેવદેવીશ્વરી રુષા ॥
રાસેશ્વરી રાસમધ્યે રાસેશં ચાજુહાવ હ॥

નાલોક્ય પુરતઃ કૃષ્ણં રાધા વિરહકાતરા ॥
યુગકોટિસમં મેને ક્ષણભેદેન સુવ્રતા

હે કૃષ્ણ હે પ્રાણનાથાગચ્છ પ્રાણાધિકપ્રિય ॥
પ્રાણાધિષ્ઠાતૃદેવેહ પ્રાણા યાન્તિ ત્વયા વિના

સ્ત્રીગર્વઃ પતિસૌભાગ્યાદ્વર્દ્ધતે ચ દિને દિને ॥
સુસ્ત્રી ચેદ્વિભવો યસ્માત્તે ભજેદ્ધર્મતઃ સદા

પતિર્બન્ધુઃ કુલસ્ત્રીણામધિદેવઃ સદા ગતિઃ ॥
પરં સમ્પત્સ્વરૂપશ્ચ સુખરૂપશ્ચ મૂર્ત્તિમાન્॥

ધર્મદઃ સુખદઃ શશ્વત્પ્રીતિદઃ શાન્તિદઃ સદા ॥
સમ્માનદો માનદશ્ચ માન્યો વૈ માનખણ્ડનઃ

સારાત્સારતમઃ સ્વામી બન્ધૂનાં બન્ધુવર્દ્ધનઃ ॥
ન ચ ભર્ત્તુઃ સમો બન્ધુઃ સર્વબન્ધુષુ દૃશ્યતે

ભરણાદેવ ભર્તાઽયં પાલનાત્પતિરુચ્યતે ॥
શરીરેશાચ્ચ સ સ્વામી કામદઃ કાન્ત એવ ચ

બન્ધુશ્ચ સુખબન્ધાચ્ચ પ્રીતિદાનાત્પ્રિયઃ પરઃ ॥
ઐશ્વર્ય્યદાનાદીશશ્ચ પ્રાણેશાત્પ્રાણનાયકઃ

રતિદાનાચ્ચ રમણઃ પ્રિયો નાસ્તિ પ્રિયાત્પરઃ ॥
પુત્રસ્તુ સ્વામિનઃ શુક્રાજ્જાયતે તેન સ પ્રિયઃ

શતપુત્રાત્પરઃસ્વામી કુલજાનાં પ્રિયઃ સદા॥
અસત્કુલપ્રસૂતા યા કાન્તં વિજ્ઞાતુમક્ષમા

સ્નાનં ચ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષણમ્ ॥
પ્રાદક્ષિણ્યં પૃથિવ્યાશ્ચ સર્વાણિ ચ તપાંસિ વૈ

સર્વાણ્યેવ વ્રતાદીનિ મહાદાનાનિ યાનિ ચ॥
ઉપોષણાનિ પુણ્યાનિ યાન્યન્યાનિ ચ વિશ્વતઃ

ગુરુસેવાવિપ્રસેવાદેવસેવાદિકં ચ યત્।
સ્વામિનઃ પાદસેવાયાઃ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

ગુરુવિપ્રેષ્ટદેવેષુ સર્વેભ્યશ્ચ પતિર્ગુરુઃ॥
વિદ્યાદાતા યથા પુંસાં કુલજાનાં તથા પ્રિયઃ

ગોપીત્રિલક્ષકોટીનાં ગોપાનાં ચ તથૈવ ચ॥
બ્રહ્માણ્ડાનામસંખ્યાનાં તત્રસ્થાનાં તથૈવ ચ

રમાદિગોપકાન્તાનામીશ્વરી તત્પ્રસાદતઃ॥
અહં ન જાને તં કાન્તં સ્ત્રીસ્વભાવો દુરત્યયઃ

ઇત્યુક્ત્વા રાધિકા કૃષ્ણં તત્ર દધ્યૌ સુભક્તિતઃ ॥
આરાત્સંપ્રાપ તં તેન વિજહાર ચ તત્ર વૈ

અથ સા દક્ષિણાદેવી ધ્વસ્તા ગોલોકતો મુને ॥
સુચિરં ચ તપસ્તપ્ત્વા વિવેશ કમલાતનૌ

અથ દેવાદયઃ સર્વે યજ્ઞં કૃત્વા સુદુષ્કરમ્ ॥
ન લભન્તે ફલં તેષાં વિષણ્ણાઃ પ્રયયુર્વિધિમ્

વિધિર્નિવેદનં શ્રુત્વા દેવાદીનાં જગત્પતિઃ ॥
દધ્યૌ સુચિન્તિતો ભક્ત્યા તત્પ્રત્યાદેશમાપ સઃ

નારાયણશ્ચ ભગવાન્મહાલક્ષ્મીશ્ચ દેહતઃ ॥
મર્ત્યલક્ષ્મીં વિનિષ્કૃષ્ય બ્રહ્મણે દક્ષિણાં દદૌ

બ્રહ્મા દદૌ તાં યજ્ઞાય પૂર્ણાર્થં કર્મણાં સતામ્ ॥
યજ્ઞઃ સંપૂજ્ય વિધિવત્તાં તુષ્ટાવ રમાં મુદા

તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભાં ચન્દ્રકોટિસમપ્રભામ્ ॥
અતીવ કમનીયાં ચ સુન્દરીં સુમનોહરામ્

કમલાસ્યાં કોમલાઙ્ગીં કમલાયતલોચનામ્ ॥
કમલાસનસંપૂજ્યાં કમલાઙ્ગઃસમુદ્રવામ્

વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનાં બિમ્બોષ્ઠીં સુદતીં સતીમ્ ॥
બિભ્રતીં કબરીભારં માલતીમાલ્યભૂષિતમ્

ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યાં રત્નભૂષણભૂષિતામ્ ॥
સુવેષાઢ્યાં ચ સુસ્નાતાં મુનિમાનસમોહિનીમ્

કસ્તૂરીબિન્દુભિઃ સાર્દ્ધં ચન્દનૈશ્ચ સુગન્ધિભિઃ ॥
સિન્દૂરબિન્દુનાઽત્યન્તં મસ્તકાધસ્થલોજ્જ્વલામ્

સુપ્રશસ્તનિતમ્બાઢ્યાં બૃહચ્છ્રોણિપયોધરામ્ ॥
કામદેવાધારરૂપાં કામબાણપ્રપીડિતામ્

તાં દૃષ્ટ્વા રમણીયાં ચ યજ્ઞો મૂર્ચ્છામવાપ હ ॥
પત્નીં તામેવ જગ્રાહ વિધિબોધિતમાર્ગતઃ

દિવ્યં વર્ષશતં ચૈવ તાં ગૃહીત્વાઽથ નિર્જને ॥
યજ્ઞો રેમે મુદા યુક્તો રામયા રમયા સહ

ગર્ભં દધાર સા દેવી દિવ્યં દ્વાદશવત્સરમ્ ॥
તતઃ સુષાવ પુત્રં ચ ફલં વૈ સર્વકર્મણામ્

કર્મણાં ફલદાતા ચ દક્ષિણા કર્મણાં સતામ્ ॥
પરિપૂર્ણે કર્મણિ ચ તત્પુત્રઃ ફલદાયકઃ

યજ્ઞો દક્ષિણયા સાર્દ્ધં પુત્રેણ ચ ફલેન ચ ॥
કર્મણાં ફલદાતા ચેત્યેવં વેદવિદો વિદુઃ

યજ્ઞશ્ચ દક્ષિણાં પ્રાપ્ય પુત્રં ચ ફલદાયકમ્ ॥
ફલં દદૌ ચ સર્વેભ્યઃ કર્મઠેભ્યો યદા મુને

તદા દેવાદયસ્તુષ્ટાઃ પરિપૂર્ણમનોરથાઃ ॥
સ્વસ્થાનં પ્રયયુઃ સર્વે ધર્મવક્ત્રાદિદં શ્રુતમ્

કૃત્વા કર્મ ચ કર્તા તુ તૂર્ણં દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્ ॥
તત્ક્ષણં ફલમાપ્નોતિ વેદૈરુક્તમિદં મુને

કર્તા કર્મણિ પૂર્ણેઽપિ તત્ક્ષણાદ્યદિ દક્ષિણામ્ ॥
ન દદ્યાદ્બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ દૈવેનાજ્ઞાનતોઽથવા

મુહૂર્ત્તે સમતીતે ચ દ્વિગુણા સા ભવેદ્ધ્રુવમ્

એકરાત્રે વ્યતીતે તુ ભવેદ્રસગુણા ચ સા ॥
ત્રિરાત્રે વૈ દશગુણા સપ્તાહે દ્વિગુણા તતઃ

માસે લક્ષગુણા પ્રોક્તા બ્રાહ્મણાનાં ચ વર્દ્ધતે ॥
સંવત્સરે વ્યતીતે તુ સા ત્રિકોટિગુણા ભવેત્

કર્મ્મ તદ્યજમાનાનાં સર્વં વૈ નિષ્ફલં ભવેત્ ॥
સ ચ બ્રહ્મસ્વાપહારી ન કર્માર્હોઽશુચિર્નરઃ

દરિદ્રો વ્યાધિયુક્તશ્ચ તેન પાપેન પાતકી ॥
તદ્ગૃહાદ્યાતિ લક્ષ્મીશ્ચ શાપં દત્ત્વા સુદારુણમ્

પિતરો નૈવ ગૃહ્ણન્તિ તદ્દત્તં શ્રાદ્ધતર્પણમ્ ॥
એવં સુરાશ્ચ તત્પૂજાં તદ્દત્તાં પાવકાહુતિમ્

દાતા દદાતિ નો દાનં ગ્રહીતા તન્ન યાચતે ॥
ઉભૌ તૌ નરકં યાતશ્છિન્નરજ્જુર્યથા ઘટઃ

નાર્પયેદ્યજમાનશ્ચેદ્યાચિતારં ચ દક્ષિણામ્ ॥
ભવેદ્બ્રહ્મસ્વાપહારી કુમ્ભીપાકં વ્રજેદ્ધ્રુવમ્

વર્ષલક્ષં વસેત્તત્ર યમદૂતેન તાડિતઃ ॥
તતો ભવેત્સ ચણ્ડાલો વ્યાધિયુક્તો દરિદ્રકઃ

પાતયેત્પુરુષાન્સપ્ત પૂર્વાન્વૈ પૂર્વજન્મનઃ ॥
ઇત્યેવં કથિતં વિપ્ર કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

નારદ ઉવાચ ॥
યત્કર્મ દક્ષિણાહીનં કો ભુઙ્ક્તે તત્ફલં મુને ॥
પૂજાવિધિં દક્ષિણાયાઃ પુરા યજ્ઞકૃતં વદ

નારાયણ ઉવાચ ॥
કર્મણોઽદક્ષિણસ્યૈવ કુત એવ ફલં મુને ॥
સદક્ષિણે કર્મણિ ચ ફલમેવ પ્રવર્ત્તતે

યા યા કર્મણિ સામગ્રી બલિર્ભુઙ્ક્તે ચ તાં મુને ॥
બલયે તત્પ્રદત્તં ચ વામનેન પુરા મુને

અશ્રોત્રિયં શ્રાદ્ધવસ્તુ ચાશ્રાદ્ધં દાનમેવ ચ ॥
વૃષલીપતિવિપ્રાણાં પૂજાદ્રવ્યાદિકં ચ યત્

ઋત્વિજા ન કૃતં યજ્ઞમશુચેઃ પૂજનં ચ યત્ ॥
ગુરાવભક્તસ્ય કર્મ બલિર્ભુઙ્ક્તે ન સંશયઃ

દક્ષિણાયાશ્ચ યદ્ધ્યાનં સ્તોત્રં પૂજાવિધિક્રમમ્ ॥
તત્સર્વં કાણ્વશાખોક્તં પ્રવક્ષ્યામિ નિશામય

પુરા સંપ્રાપ્ય તાં યજ્ઞઃ કર્મદક્ષાં ચ દક્ષિણામ્॥
મુમોહ તસ્યા રૂપેણ તુષ્ટુવે કામકાતરઃ

યજ્ઞ ઉવાચ ॥
પુરા ગોલોકગોપી ત્વં ગોપીનાં પ્રવરા પરા ॥
રાધાસમા તત્સખી ચ શ્રીકૃષ્ણપ્રેયસી પ્રિયે

કાર્ત્તિકીપૂર્ણિમાયાં તુ રાસે રાધામહોત્સવે ॥
આવિર્ભૂતા દક્ષિણાંશાત્કૃષ્ણસ્યાતો હિ દક્ષિણા

પુરા ત્વં ચ સુશીલાખ્યા શીલેન સુશુભેન ચ ॥
કૃષ્ણદક્ષાંશવાસાચ્ચ રાધાશાપાચ્ચ દક્ષિણા

ગોલોકાત્ત્વં પરિધ્વસ્તા મમ ભાગ્યાદુપસ્થિતા ॥
કૃપાં કુરુ ત્વમેવાદ્ય સ્વામિનં કુરુ માં પ્રિયે

કર્તૄણાં કર્મણાં દેવી ત્વમેવ ફલદા સદા ॥
ત્વયા વિના ચ સર્વેષાં સર્વ કર્મ ચ નિષ્ફલમ્

ફલશાખાવિહીનશ્ચ યથા વૃક્ષો મહીતલે ॥
ત્વયા વિના તથા કર્મ કર્તૄણાં ચ ન શોભતે

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાશ્ચ દિક્પાલાદય એવ ચ ॥
કર્મણશ્ચ ફલં દાતું ન શક્તાશ્ચ ત્વયા વિના

કર્મરૂપી સ્વયં બ્રહ્મા ફલરૂપી મહેશ્વરઃ ॥
યજ્ઞરૂપી વિષ્ણુરહં ત્વમેષાં સારરૂપિણી

ફલદાતા પરં બ્રહ્મ નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ॥
સ્વયં કૃષ્ણશ્ચ ભગવાન્ન ચ શક્તસ્ત્વયા વિના

ત્વમેવ શક્તિઃ કાન્તે મે શશ્વજ્જન્મનિ જન્મનિ ॥
સર્વકર્મણિ શક્તોઽહં ત્વયા સહ વરાનને

ઇત્યુક્ત્વા તત્પુરસ્તસ્થૌ યજ્ઞાધિષ્ઠાતૃદેવકઃ ॥
તુષ્ટા બભૂવ સા દેવી ભેજે તં કમલાકલા

ઇદં ચ દક્ષિણાસ્તોત્રં યજ્ઞકાલે ચ યઃ પઠેત્ ॥
ફલં ચ સર્વયજ્ઞાનાં લભતે નાત્ર સંશયઃ

રાજસૂયે વાજપેયે ગોમેધે નરમેધકે ॥
અશ્વમેધે લાંગલે ચ વિષ્ણુયજ્ઞે યશસ્કરે

ધનદે ભૂમિદે ફલ્ગૌ પુત્રેષ્ટૌ ગજમેધકે ॥
લોહયજ્ઞે સ્વર્ણયજ્ઞે પટલવ્યાધિખણ્ડને

શિવયજે રુદ્રયજ્ઞે શક્રયજ્ઞે ચ બન્ધકે ॥
ઇષ્ટૌ વરુણયાગે ચ કન્દુકે વૈરિમર્દને

શુચિયાગે ધર્મયાગે રેચને પાપમોચને ॥
બન્ધને કર્મયાગે ચ મણિયાગે સુભદ્રકે

એતેષાં ચ સમારમ્ભે ઇદં સ્તોત્રં ચ યઃ પઠેત્ ॥
નિર્વિઘ્નેન ચ તત્કર્મ સાઙ્ગં ભવતિ નિશ્ચિતમ્

ઇદં સ્તોત્રં ચ કથિતં ધ્યાનં પૂજાવિધાનકમ્ ॥
શાલગ્રામે ઘટે વાઽપિ દક્ષિણાં પૂજયેત્સુધીઃ

લક્ષ્મીદક્ષાંશસમ્ભૂતાં દક્ષિણાં કમલાકલામ્ ॥
સર્વકર્મસુ દક્ષાં ચ ફલદાં સર્વકર્મણામ્

વિષ્ણોઃશક્તિસ્વરૂપાં ચ સુશીલાં શુભદાં ભજે ॥
ધ્યાત્વાઽનેનૈવ વરદાં સુધીર્મૂલેન પૂજયેત્

દત્ત્વા પાદ્યાદિકં દેવ્યૈ વેદોક્તેન ચ નારદ॥
ૐ શ્રીં ક્લીં હ્રીં દક્ષિણાયૈ સ્વાહેતિ ચ વિચક્ષણઃ

પૂજયેદ્વિધિવદ્ભક્ત્યા દક્ષિણાં સર્વપૂજિતામ્ ॥
ઇત્યેવં કથિતં સર્વં દક્ષિણાખ્યાનમુત્તમમ્

સુખદં પ્રીતિદં ચૈવ ફલદં સર્વકર્મણામ્ ॥
ઇદં ચ દક્ષિણાખ્યાનં યઃ શૃણોતિ સમાહિતઃ

અંગહીનં ચ તત્કર્મ ન ભવેદ્ભારતે ભુવિ ॥
અપુત્રો લભતે પુત્રં નિશ્ચિતં ચ ગુણાન્વિતમ્

ભાર્ય્યાહીનો લભેદ્ભાર્ય્યાં સુશીલાં સુન્દરીં પરામ્ ॥
વરારોહાં પુત્રવતીં વિનીતાં પ્રિયવાદિનીમ્

પતિવ્રતાં સુવ્રતાં ચ શુદ્ધાં ચ કુલજાં વરામ્ ॥
વિદ્યાહીનો લભેદ્વિદ્યાં ધનહીનો ધનં લભેત્

ભૂમિહીનો લભેદ્ભૂમિં પ્રજાહીનો લભેત્પ્રજાઃ ॥
સઙ્કટે બન્ધુવિચ્છેદે વિપત્તૌ બન્ધને તથા

માસમેકમિદં શ્રુત્વા મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃતિખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે દક્ષિણોપાખ્યાને દક્ષિણોત્પત્તિતત્પૂજાદિવિધાનં નામ દ્વિચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ