બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.36

નારદ ઉવાચ ॥
નારાયણપ્રિયા સા ચ વરા વૈકુણ્ઠવાસિની ॥
વૈકુણ્ઠાધિષ્ઠાતૃદેવી મહાલક્ષ્મીઃ સનાતની

કથં બભૂવ સા દેવી પૃથિવ્યાં સિન્ધુકન્યકા ॥
કિં તદ્ધ્યાનં ચ કવચં સર્વં પૂજાવિધિક્રમમ્

પુરા કેન સ્તુતાઽઽદૌ સા તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

નારાયણ ઉવાચ ॥
પુરા દુર્વાસસઃ શાપાદ્ભ્રષ્ટશ્રીકઃ પુરન્દરઃ॥
બભૂવ દેવસંઘશ્ચ મર્ત્યલોકશ્ચ નારદ

લક્ષ્મીઃ સ્વર્ગાદિકં ત્યક્ત્વા રુષ્ટા પરમદુઃખિતા॥
ગત્વા લીના ચ વૈકુણ્ઠે મહાલક્ષ્મ્યાં ચ નારદ

તદા શોકાદ્યયુર્દેવા દુઃખિતા બ્રહ્મણઃ સભામ્ ॥
બ્રહ્માણં ચ પુરસ્કૃત્ય યયુર્વૈકુણ્ઠમેવ ચ

વૈકુણ્ઠે શરણા પન્ના દેવા નારાયણે પરે ॥
અતીવ દૈન્યયુક્તાશ્ચ શુષ્કકણ્ઠૌષ્ઠતાલુકાઃ

તદા લક્ષ્મીશ્ચ કલયા પુરા નારાયણાજ્ઞયા ॥
બભૂવ સિન્ધુકન્યા સા શક્રસમ્પત્સ્વરૂપિણી

તદા મથિત્વા ક્ષીરોદં દેવા દૈત્યગણૈઃ સહ ॥
સંપ્રાપુશ્ચ વરં લક્ષ્મ્યા દદૃશુસ્તાં ચ તત્ર હિ

સુરાદિભ્યો વરં દત્ત્વા વનમાલાં ચ વિષ્ણવે ॥
દદૌ પ્રસન્નવદના તુષ્ટા ક્ષીરોદશાયિને

દેવાશ્ચાપ્યસુરાક્રાન્તં રાજ્યં પ્રાપુશ્ચ તદ્વરાત્ ॥
તાં સંપૂજ્ય ચ સંસ્તૂય સર્વત્ર ચ નિરાપદઃ ॥૧ ૧ ॥
નારદ ઉવાચ ॥
કથં શશાપ દુર્વાસા મુનિશ્રેષ્ઠઃ પુરન્દરમ્॥
કેન દોષેણ વા બ્રહ્મન્બ્રહ્મિષ્ઠં બ્રહ્મવિત્પુરા

મમન્થે કેન રૂપેણ જલધિસ્તૈઃ સુરાદિભિઃ॥
કેન સ્તોત્રેણ સા દેવી શક્રે સાક્ષાદ્બભૂવ હ॥૧ ૩॥
કો વા તયોશ્ચ સંવાદો હ્યભવત્તદ્વદ પ્રભો

નારાયણ ઉવાચ ॥
મધુપાનપ્રમત્તશ્ચ ત્રૈલોક્યાધિપતિઃ પુરા ॥
ક્રીડાં ચકાર રહસિ રમ્ભયા સહ કામુકઃ

કૃત્વા ક્રીડાં તયા સાર્દ્ધં કામુક્યા હૃતચેતનઃ ॥
તસ્થૌ તત્ર મહારણ્યે કામોન્મથિત ચેતનઃ

કૈલાસશિખરં યાન્તં વૈકુણ્ઠાદૃષિપુઙ્ગવમ્ ॥
દુર્વાસસં દદર્શેન્દ્રો જ્વલન્તં બ્રહ્મતેજસા

ગ્રીષ્મમધ્યાહ્નમાર્ત્તણ્ડસહસ્રપ્રભમીશ્વરમ્ ॥
પ્રતપ્તકાઞ્ચનાભાસં જટાભારમહોજ્જ્વલમ્

શુક્લયજ્ઞોપવીતં ચ ચીરં દણ્ડં કમણ્ડલુમ્ ॥
મહોજ્જ્વલં ચ તિલકં બિભ્રતં ચન્દ્રસન્નિભમ્

સમન્વિતં શિષ્યવર્ગૈર્વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ ॥
દૃષ્ટ્વા નનામ શિરસા સમ્ભ્રમાત્તં પુરન્દરઃ

શિષ્યવર્ગં સ ભક્ત્યા વૈ તુષ્ટાવ ચ મુદાન્વિતઃ ॥
મુનિના ચ સશિષ્યેણ તસ્મૈ દત્તાશ્શુભાશિષઃ

વિષ્ણુદત્તં પારિજાતપુષ્પં ચ સુમનોહરમ્ ॥
મૃત્યુરોગજરાશોકહરં મોક્ષકરં દદૌ

શક્રઃ પુષ્પં ગૃહીત્વા ચ પ્રમત્તો રાજસમ્પદા ॥
ભ્રમેણ સ્થાપયામાસ તત્ર વૈ હસ્તિમસ્તકે

હસ્તી તત્સ્પર્શમાત્રેણ રૂપેણ ચ ગુણેન ચ ॥
તેજસા વયસા કાન્ત્યા વિષ્ણુતુલ્યો બભૂવ સઃ

ત્યક્ત્વા શક્રં ગજેન્દ્રશ્ચાપ્યગચ્છદ્ઘોરકાનનમ્ ॥
ન શશાક મહેન્દ્રસ્તં રક્ષિતું તેજસા મુને

તત્પુષ્પં ત્યક્તવન્તં ચ દૃષ્ટ્વા શક્રં મુનીશ્વરઃ ॥
તં શશાપ મહાતેજાઃ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ

દુર્વાસા ઉવાચ ॥
અરે શ્રિયા પ્રમત્તસ્ત્વં કથં મામવમન્યસે ॥
મદ્દત્તપુષ્પં ગર્વેણ ત્યક્તવાન્હસ્તિમસ્તકે

વિષ્ણોર્નિવેદિતં પુષ્પં નૈવેદ્યં વા ફલં જલમ્ ॥
પ્રાપ્તિમાત્રેણ ભોક્તવ્યં ત્યાગેન બ્રહ્મહા જનઃ

ભ્રષ્ટશ્રીર્ભ્રષ્ટબુદ્ધિશ્ચ ભ્રષ્ટજ્ઞાનો ભવેન્નરઃ॥
યસ્ત્યજેદ્વિષ્ણુનેવેદ્યં ભાગ્યેનોપસ્થિતં શુભમ્

પ્રાપ્તિમાત્રેણ યો ભુઙ્ક્તે ભક્ત્યા વિષ્ણુનિવેદિતમ્॥
પુંસાં શતં સમુદ્ધૃત્ય જીવન્મુક્તઃ સ્વયં ભવેત્

વિષ્ણુનૈવેદ્યભોજી યો નિત્યં તુ પ્રણમેદ્ધરિમ્॥
પૂજયેત્સ્તૌતિ વા ભક્ત્યા સ વિષ્ણુસદૃશો ભવેત્

તત્સ્પર્શવાયુના સદ્યસ્તીર્થૌઘશ્ચ વિશુધ્યતિ ॥
તત્પાદરજસા મૂઢ સદ્યઃ પૂતા વસુન્ધરા

પુંશ્ચલ્યન્નમવીરાન્નં શૂદ્રશ્રાદ્ધાન્નમેવ ચ ॥
યદ્ધરેરનિવેદ્યં ચ વૃથામાંસમભક્ષકમ્

શિવલિઙ્ગપ્રદત્તાન્નં યદન્નં શૂદ્રયાજિનામ્ ॥
ચિકિત્સકદ્વિજાનાં ચ દેવલાન્નં તથૈવ ચ

કન્યાવિક્રયિણામન્નં યદન્નં યોનિજીવિનામ્ ॥
અનુષ્ણાન્નં પર્યુષિતં સર્વભક્ષ્યાવશેષિ તમ્

શૂદ્રાપતિદ્વિજાન્નં ચ વૃષવાહદ્વિજાન્નકમ્ ॥
અદીક્ષિતદ્વિજાન્નં ચ યદન્નં શવદાહિનામ્

અગમ્યગામિનાં ચૈવ દ્વિજાનામન્નમેવ ચ॥
મિત્રદ્રુહાં કૃતઘ્નાનામન્નં વિશ્વાસઘાતિનામ્

મિથ્યાસાક્ષ્યપ્રદાનાં ચ બ્રાહ્મણાનાં તથૈવ ચ ॥
એતત્સર્વં વિ શુધ્યેત વિષ્પુનૈવેદ્યભક્ષણાત્

શ્વપચો વિષ્ણુસેવી ચ વંશાનાં કોટિમુદ્ધરેત્ ॥
હરેરભક્તો વિપ્રશ્ચ સ્વં ચ રક્ષિતુમક્ષમઃ

અજ્ઞાનાદ્યદિ ગૃહ્ણાતિ વિષ્ણોર્નિર્માલ્યમેવ ચ ॥
સપ્તજન્માર્જિતાત્પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

જ્ઞાત્વા ભક્ત્યા ચ ગૃહ્ણાતિ વિષ્ણોર્નૈવેદ્યમેવ ચ ॥
કોટિજન્માર્જિતાત્પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

યસ્માત્સંસ્થાપિતં પુષ્પં ગર્વાદ્વૈ હસ્તિમસ્તકે ॥
તસ્માદ્યુષ્માન્પરિત્યજ્ય યાતુ લક્ષ્મીર્હરેઃ પદમ્

નારાયણસ્ય ભક્તોઽહં ન બિભેમીશ્વરં વિધિમ્ ॥
કાલં મૃત્યું જરાં ચૈવ કાનન્યાન્ગણયામિ ચ

કિં કરિષ્યતિ તે તાતઃ કશ્યપશ્ચ પ્રજાપતિઃ ॥
બૃહસ્પતિર્ગુરુશ્ચૈવ નિશ્શઙ્કસ્ય ચ મે હરેઃ

ઇદં પુષ્પં યસ્ય મૂર્ધ્નિ તસ્ય વૈ પૂજનં પુરઃ॥
મૂર્ધ્નિ ચ્છિન્ને શિવશિશોશ્છિત્ત્વેદં યોજયિષ્યતિ

ઇતિ શ્રુત્વા મહેન્દ્રશ્ચ ધૃત્વા તચ્ચરણદ્વયમ્॥
ઉચ્ચૈ રુરોદ શોકાર્ત્તસ્તમુવાચ ભયાકુલઃ

ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥
દત્તઃ સમુચિતઃ શાપો મહ્યં મત્તાય હે પ્રભો ॥
હૃતા ત્વયા ચેત્સમ્પત્તિઃ કિયજ્જ્ઞાનં ચ દેહિ મે

ઐશ્વર્ય્યં વિપદાં બીજં પ્રચ્છન્નજ્ઞાનકારણમ્ ॥
મુક્તિમાર્ગાર્ગલં દાર્ઢ્યાદ્ધરિભક્તિવ્યપાયકમ્

જન્મમૃત્યુજરારોગશોકદુઃખાંકુરં પરમ્ ॥
સમ્પત્તિતિમિરાન્ધશ્ચ મુક્તિમાર્ગં ન પશ્યતિ

સમ્પન્મત્તઃ સમૂઢશ્ચ સુરામત્તઃ સચેતનઃ ॥
બાન્ધવૈર્વેષ્ટિતઃ સોઽપિ બન્ધુદ્વેષકરો મુને

સમ્પન્મદે પ્રમત્તશ્ચ વિષયાન્ધશ્ચ વિહ્વલઃ ॥
મહાકામી સાહસિકઃ સત્ત્વમાર્ગે ન પશ્યતિ

દ્વિવિધો વિષયાન્ધશ્ચ રાજસસ્તામસઃ સ્મૃતઃ ॥
અશાસ્ત્રજ્ઞસ્તામસશ્ચ શાસ્ત્રજ્ઞો રાજસઃ સ્મૃતઃ

શાસ્ત્રે ચ દ્વિવિધં માર્ગં નિર્દિષ્ટં મુનિપુઙ્ગવ ॥
પ્રવૃત્તિબીજમેકં ચ નિવૃત્તેઃ કારણં પરમ્

ચરન્તિ જીવિનશ્ચાદૌ પ્રવૃત્તૌ દુઃખવર્ત્મનિ ॥
સ્વચ્છન્દે ચાપ્રસન્ને ચ નિર્નિરોધે ચ સન્તતમ્

આપાતમધુરે લોભાત્ક્લેશે ચ સુખમાનિનઃ ॥
પરિણામોત્પત્તિબીજે જન્મમૃત્યુજરાકરે

અનેકજન્મપર્ય્યન્તં કૃત્વા ચ ભ્રમણં મુદા ॥
સ્વકર્મવિહિતાયાં ચ નાનાયોન્યાં ક્રમેણ ચ

તતઃ કૃષ્ણાનુગ્રહાચ્ચ સત્સઙ્ગં લભતે જનઃ ॥
સહસ્રેષુ શતેષ્વેકો ભવાબ્ધેઃ પારકારણમ્

સાધુઃ સત્ત્વપ્રદીપેન મુક્તિમાર્ગં પ્રદર્શયેત્ ॥
તદા કરોતિ યત્નં ચ જીવી બન્ધનખણ્ડને

અનેકજન્મયોગેન તપસાઽનશનેન ચ ॥
તદા લભેન્મુક્તિમાર્ગં નિર્વિઘ્નં સુખદં પરમ્

ઇદં શ્રુતં ગુરોર્વક્ત્રાત્પ્રસઙ્ગાવસરેણ ચ ॥
નહિ પૃષ્ટમતોઽન્યચ્ચ ભવદુઃખૌઘવેષ્ટિતાઃ

અધુના વિધિના દત્તો વિપત્તૌ જ્ઞાનસાગરઃ॥
સમ્પદ્રૂપા વિપદિયં મમ નિસ્તારકારિણી

જ્ઞાનસિન્ધો દીનબન્ધો મહ્યં દીનાય સામ્પ્રતમ્ ॥
દેહિ કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનસારં ભવપારં દયાનિધે

ઇન્દ્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્ય જ્ઞાનિનાં ગુરુઃ ॥
જ્ઞાનં કથિતુમારેભે હ્યતિતુષ્ટઃ સનાતનઃ

દુર્વાસા ઉવાચ ॥
અહો મહેન્દ્ર માઙ્ગલ્યમાત્માનં દ્રષ્ટુમિચ્છસિ ॥
આપાતતો દુઃખબીજં પરિણામસુખાવહમ્

સ્વગર્ભયાતનાનાશપીડાખણ્ડનકારણમ્ ॥
દુષ્પારાસારદુર્વારસંસારાર્ણવતારકમ્

કર્મવૃક્ષાઙ્કુરચ્છેદકારણં સર્વતારકમ્ ॥
સન્તોષસન્તતિકરં પ્રવરં સર્વવર્ત્મનામ્

દાનેન તપસા વાઽપિ વ્રતેનાનશનાદિના ॥
કર્મણા સ્વર્ગભોગાદિ સુખં ભવતિ જીવિનામ્

કામ્યાનાં કર્મણાં ચૈવ મૂલં સંછિદ્ય યત્નતઃ ॥
અધુનેદં મોક્ષબીજં સંકલ્પાભાવ એવ ચ

યત્કર્મ સાત્ત્વિકં કુર્ય્યાદસંકલ્પિતમેવ ચ ॥
સર્વં કૃષ્ણાર્પણં કૃત્વા પરે બ્રહ્મણિ લીયતે

સાંસારિકાણામેતત્તુ નિર્વાણં મોચકં વિદુઃ ॥
નેચ્છન્તિ વૈષ્ણવાસ્તત્તુ સેવાવિરહકાતરાઃ

સેવાં કુર્વન્તિ તે નિત્યં વિધાયોત્તમદેહકમ્ ॥
ગોલોકે વાઽપિ વૈકુણ્ઠે તસ્યૈવ પરમાત્મનઃ

હરિસેવાદિરૂપાં ચ મુક્તિમિચ્છન્તિ વૈષ્ણવાઃ ॥
જીવન્મુક્તાશ્ચ તે શક્ર સ્વકુલોદ્ધારકારિણઃ

સ્મરણં કીર્ત્તનં વિષ્ણોરર્ચનં પાદસેવનમ્ ॥
વન્દનં સ્તવનં નિત્યં ભક્ત્યા નૈવેદ્યભક્ષણમ્

ચરણોદકપાનં ચ તન્મંત્રજપનં પરમ્ ॥
ઇદં નિસ્તારબીજં ચ સર્વેષામીપ્સિતં ભવેત્

ઇદં મૃત્યુઞ્જયજ્ઞાનં દત્તં મૃત્યુઞ્જયેન મે ॥
તચ્છિષ્યોઽહં ચ નિશ્શઙ્કસ્તત્પ્રસાદાચ્ચ સર્વતઃ

સ જન્મદાતા સ ગુરુઃ સ ચ બન્ધુઃ સતાં પરઃ ॥
યો દદાતિ હરેર્ભક્તિં ત્રૈલોક્યે ચ સુદુર્લભમ્

દર્શયેદન્યમાર્ગં ચ વિના શ્રીકૃષ્ણસેવનમ્ ॥
સ ચ તં નાશયત્યેવ ધ્રુવં તદ્વધભાગ્ભવેત્

સન્તતં જગતાં કૃષ્ણનામ મઙ્ગલકારણમ્ ॥
મઙ્ગલં વર્દ્ધતે નિત્યં ન ભવેદાયુષો વ્યયઃ

તેભ્યોઽપ્યપૈતિ કાલશ્ચ મૃત્યુસ્સ્યાદ્રોગ એવ ચ ॥
સન્તાપશ્ચૈવ શોકશ્ચ વૈનતેયાદિવોરગાઃ

કૃષ્ણમન્ત્રોપાસકશ્ચ બ્રાહ્મણઃ શ્વપચોઽપિ વા ॥
બ્રહ્મલોકં સમુલ્લંઘ્ય યાતિ ગોલોકમુત્તમમ્

બ્રહ્મણા પૂજિતઃ સોઽપિ મધુપર્કાદિના ચ યઃ ॥
સ્તુતઃ સુરૈશ્ચ સિદ્ધશ્ચ પરમાનન્દભાવનઃ

જ્ઞાનસારં તપઃસારં બ્રહ્મસારં પરં શિવમ્ ॥
શિવેનોક્તં યોગસારં શ્રીકૃષ્ણપદસેવનમ્

બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્ય્યન્તં સર્વં મિથ્યૈવ કેવલમ્ ॥
ભજ સત્યં પરં બ્રહ્મ રાધેશં પ્રકૃતેઃ પરમ્

અતીવ સુખદં સારં ભુક્તિદં મુક્તિદં પરમ્ ॥
સિદ્ધિયોગપ્રદં ચૈવ દાતારં સર્વસમ્પદામ્

યોગિનામપિ સિદ્ધાનાં યતીનાં ચ તપસ્વિનામ્ ॥
સર્વેષાં કર્મભોગોઽસ્તિ ન નારાયણસેવિનામ્

ભસ્મસાચ્ચ ભવેત્પાપં યદુપસ્પર્શમાત્રતઃ ॥
જ્વલદગ્નૌ પાતિતં ચ યથા શુષ્કેન્ધનં તથા

તતો રોગા હિ વેપન્તે પાપાનિ ચ ભયાનિ ચ ॥
દૂરતશ્ચ પલાયન્તે યમદૂતાસ્તતો ભયાત્

તાવન્નિબદ્ધઃ સંસારે કારાગારે વિધેર્જનઃ ॥
ન યાવત્કૃષ્ણ મન્ત્રં ચ પ્રાપ્નોતિ ગુરુવક્ત્રતઃ

કૃતકર્મૌઘભોગાખ્યનિગડચ્છેદકારણમ્ ॥
માયાજાલોચ્છેદકરં માયાપાશનિકૃન્તનમ્

ગોલોકમાર્ગસોપાનં નિસ્તારે બીજકારણમ્ ॥
ભક્ત્યંકુરસ્વરૂપં ચ નિત્યં વૃદ્ધમનશ્વરમ્

સારં ચ સર્વતપસાં યોવાનાં સાધનં તથા ॥
સિદ્ધીનાં વેદપાઠાનાં વ્રતાદીનાં ચ નિશ્ચિતમ્

દાનાનાં તીર્થશૌચાનાં યજ્ઞાદીનાં પુરન્દર ॥
પૂજાનામુપવાસાનામિત્યાહ કમલોદ્ભવઃ

પુંસાં લક્ષં પિતૄણાં ચ શતં માતામહસ્ય ચ ॥
પૂર્વં પરં ચ તત્સંખ્યં પિતરં માતરં ગુરુમ્

સહોદરં કલત્રં ચ વક્તું શિષ્યં ચ કિઙ્કરમ્ ॥
સમુદ્ધરેચ્ચ શ્વશુરં શ્વશ્રૂં કન્યાં ચ તત્સુતમ્

સ્વાત્માનં ચ સતીર્થ્યં ચ ગુરુપત્નીં ગુરોઃ સુતમ્ ॥
ઉદ્ધરેદ્બલવાન્ભક્તો મન્ત્રગ્રહણમાત્રતઃ

મન્ત્રગ્રહણમાત્રેણ જીવન્મુક્તો ભવેન્નરઃ ॥
તત્સ્પર્શપૂતસ્તીર્થૌઘઃ સદ્યઃ પૂતા વસુન્ધરા

અનેકજન્મપર્ય્યન્તં દીક્ષાહીનો ભવેન્નરઃ ॥
તદન્યદેવમન્ત્રં ચ લભતે પુણ્યલેશતઃ

સપ્તજન્મસુ દેવાનાં કૃત્વા સેવાં સ્વકર્મતઃ ॥
લભતે ચ રવેર્મન્ત્રં સાક્ષિણઃ સર્વકર્મણામ્

જન્મત્રયં ભાસ્કરં ચ સેવિત્વા માનવઃ શુચિઃ ॥
લભેદ્ગણેશમન્ત્રં ચ સર્વવિઘ્નહરં પરમ્

જન્મત્રયં તં નિષેવ્ય નિર્વિઘ્નશ્ચ ભવેન્નરઃ ॥
વિઘ્નેશસ્ય પ્રસાદેન દિવ્યજ્ઞાનં લભેન્નરઃ

તદા જ્ઞાનપ્રદીપેન સમાલોચ્ય મહામતિઃ ॥
અજ્ઞાનાન્ધતમશ્છિત્ત્વા મહામાયાં ભજેન્નરઃ

પ્રકૃતિં વિષ્ણુમાયાં ચ દુર્ગાં દુર્ગતિનાશિનીમ્ ॥
સિદ્ધિદાં સિદ્ધિરૂપાં ચ પરમાં સિદ્ધિયોગિનીમ્

વાણીરૂપાં ચ પદ્માં ચ ભદ્રાં કૃષ્ણપ્રિયાત્મિકામ્ ॥
નાનારૂપાં તાં નિષેવ્ય જન્મનાં શતકં નરઃ

તત્પ્રસાદાદ્ભવેજ્જ્ઞાની જ્ઞાનાનન્દં તદા ભજેત્ ॥
કૃષ્ણં જ્ઞાનાધિદેવં ચ મહાદેવં સનાતનમ્

શિવં શિવસ્વરૂપં ચ શિવદં શિવકારણમ્ ॥
પરમાનન્દરૂપં ચ પરમાનન્દદાયિનમ્

સુખદં મોક્ષદં ચૈવ દાતારં સર્વસમ્પદામ્ ॥
અમરત્વપ્રદં ચૈવ દીર્ઘમાયુષ્યદં પરમ્

ઇન્દ્રત્વં ચ મનુત્વં ચ દાતું શક્તં ચ લીલયા ॥
રાજેન્દ્રત્વપ્રદં ચૈવ જ્ઞાનદં હરિભક્તિદમ્

જન્મત્રયં તમારાધ્ય ચાશુતોષપ્રસાદતઃ ॥
સર્વદસ્ય પ્રસાદેન શઙ્કરસ્ય મહાત્મનઃ

વરદસ્ય વરેણૈવ હરિભક્તિં લભેદ્ધ્રુવમ્ ॥
તદા તદ્ભક્તસંસર્ગાત્કૃષ્ણમન્ત્રં લભેદ્ધ્રુવમ્

નિર્મ્મલજ્ઞાનદીપેન પ્રદીપ્તેન ચ તત્ત્વવિત્ ॥
બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્ય્યન્તં સર્વં મિથ્યૈવ પશ્યતિ

દયાનિધેઃ પ્રસાદેન નિર્મલજ્ઞાનમાલભેત્ ॥
વરદસ્ય વરેણૈવ હરિભક્તિં લભેદ્ધ્રુવમ્ ॥ ૧૧! ॥
તદા નિર્વૃતિમાપ્નોતિ સારાત્સારાં પરાત્પરામ્ ॥
યત્ર દેહે લભેન્મન્ત્રં તદ્દેહાવધિ ભારતે

તત્પાઞ્ચભૌતિકં ત્યક્ત્વા બિભૃયાદ્દિવ્યરૂપકમ્ ॥
કરોતિ દાસ્યં ગોલોકે વૈકુણ્ઠે વા હરેઃ પદે

પરમાનન્દસંયુક્તો મોહાદિષુ વિવર્જિતઃ ॥
ન વિદ્યતે પુનર્જન્મ પુનરાગમનં હરે

પુનશ્ચ ન પિબેત્ક્ષીરં ધૃત્વા માતૃસ્તનં પરમ્ ॥
વિષ્ણુમન્ત્રોપાસકાનાં ગઙ્ગાદેસ્તીર્થસેવિનામ્

સ્વધર્મિણાં ચ ભિક્ષૂણાં પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે ॥
તીર્થે પરિત્યજેત્પાપં ક્રિયાં કૃત્વા હરિં ભજેત્

અયં નિરૂપિતો ધાત્રા સ્વધર્મસ્તીર્થસેવિનામ્ ॥
તન્નામમન્ત્રં પ્રજપેત્તત્સેવાદિષુ તત્પરઃ

વ્રતોપવાસરત ઇત્યુક્તો વૈ વિષ્ણુસેવિનામ્ ॥
સદન્ને વા કદન્ને વા લોષ્ટે વા કાઞ્ચને તથા

સમા બુદ્ધિર્યસ્ય શશ્વત્સ સંન્યાસીતિ કીર્તિતઃ ॥
દણ્ડં કમણ્ડલું રક્તવસ્ત્રમાત્રં ચ ધારયેત્

નિત્યં પ્રવાસી નૈકત્ર સ્યાત્સંન્યાસીતિ કીર્ત્તિતઃ ॥
શુદ્ધાચારદ્વિજાન્નં ચ ભુઙ્ક્તે લોભાદિવર્જિતઃ

કિન્તુ કિંચિન્ન યાચેત સ સંન્યાસીતિ કીર્ત્તિતઃ ॥
ન વ્યાપારી નાશ્રમી ચ સર્વકર્મવિવર્જિતઃ

ધ્યાયેન્નારાયણં શશ્વત્સ સંન્યાસીતિ કીર્ત્તિતઃ ॥
શશ્વન્મૌની બ્રહ્મચારી સંભાષા પરિવર્જિતઃ

સર્વં બ્રહ્મમયં પશ્યેત્સ સંન્યાસીતિ કીર્ત્તિતઃ ॥
સર્વત્ર સમબુદ્ધિશ્ચ હિંસામાયાવિવર્જિતઃ

ક્રોધાહઙ્કારરહિતઃ સ સંન્યાસીતિ કીર્ત્તિતઃ ॥
અયાચિતોપસ્થિતં ચ મિષ્ટામિષ્ટં ચ ભુક્તવાન્

ન યાચતે ભક્ષણાર્થી સ સંન્યાસીતિ કીર્ત્તિતઃ ॥
ન ચ પશ્યેન્મુખં સ્ત્રીણાં ન તિષ્ઠેત્તત્સમીપત

દારવીમપિ યોષાં ચ ન સ્પૃશેદ્યઃ સ ભિક્ષુકઃ ॥
અયં સંન્યાસિનાં ધર્મ ઇત્યાહ કમલોદ્ભવઃ

વિપર્ય્યયે વિનાશશ્ચ જન્મયામ્યં ભયં ભવેત્ ॥
જન્મદુઃખં યામ્યદુઃખં જીવિનામતિદારુણમ્

સુરસૂકરયોનૌ વા ગર્ભે દુઃખં સમં સુર ॥
યોનૌ વા ક્ષુદ્રજન્તૂનાં પશ્વાદીનાં તથૈવ ચ

ગર્ભે સ્મરન્તિ સર્વે તે કર્મ્મ જન્મ શતોદ્ભવમ્॥
વિસ્મરેન્નિર્ગતો જીવો ગર્ભાદ્વૈ વિષ્ણુમાયયા॥
સ્વદેહં પાતિ યત્નેન સુરો વા કીટ એવ વા

યોનેરભ્યન્તરે શુક્રે પતિતે પુરુષસ્ય ચ॥
શુક્રં શોણિતયુક્તં ચ સહસા તત્ક્ષણં ભવેત્

રક્તાધિકે માતૃસમશ્ચેતરે પિતુરાકૃતિઃ॥
યુગ્માહે ચ ભવેત્પુત્રઃ કન્યકા તદ્વિપર્ય્યયે

રવિભૌમગુરૂણાં ચ વારે ચેત્તદ્ભવેત્સુતઃ ॥
અયુગ્માહે તદિતરે વારે વૈ કન્યકા ભવેત્

પ્રથમપ્રહરે જન્મ યસ્ય સોઽલ્પાયુરેવ ચ ॥
દ્વિતીયે મધ્યમશ્ચૈવ તૃતીયે તત્પરો ભવેત્

ચતુર્થે ચિરજીવી સ્યાત્ક્ષણાનામનુરૂપકઃ ॥
દુઃખી વાઽથ સુખી વાઽપિ પૂર્વકર્માનુરૂપતઃ

યાદૃશે ચ ક્ષણે જન્મ પ્રસવસ્તાદૃશે ભવેત્ ॥
પ્રસૂતિક્ષણચર્ચા ચ કુર્વન્ત્યેવં વિચક્ષણાઃ

કલલં ત્વેકરાત્રેણ પ્રવૃદ્ધઃ સ્યાદ્દિને દિને ॥
સપ્તમે બદરાકારો માસે ગણ્ડુસમો ભવેત્

માસત્રયે માંસપિણ્ડો હસ્તપાદાદિવર્જિતઃ ॥
સર્વાવયવસમ્પન્નો દેહી માસે ચ પઞ્ચમે

ભવેત્તુ જીવસંચારઃ ષણ્માસે સર્વતત્ત્વવિત્ ॥
દુઃખી સ્વલ્પસ્થલસ્થાયી શકુન્ત ઇવ પઞ્જરે

માતૃજગ્ધાન્નપાનં ચ ભુઙ્ક્તેઽમેધ્યસ્થલે સ્થિતઃ ॥
હાહેતિ શબ્દં કૃત્વા ચ ચિન્તયેદીશ્વરં પરમ્

એવં ચ ચતુરો માસાન્ભુક્ત્વા પરમયાતનામ્ ॥
પ્રેરિતો વાયુના કાલે ગર્ભાદ્વૈ નિર્ગતો ભવેત્

દિગ્દેશકાલાવ્યુત્પન્નો વિસ્મૃતો વિષ્ણુમાયયા ॥
શશ્વદ્વિણ્મૂત્રસંયુક્તઃ શિશુઃ સ્યાચ્છૈશવાવધિ

પરાયત્તોઽપ્યક્ષમશ્ચ મશકાદિનિ વારણે ॥
કીટાદિભુક્તો દુઃખી ચ રૌતિ તત્ર પુનઃ પુનઃ

સ્તનાન્ધોઽપ્યસમર્થશ્ચ યાઞ્ચાં કર્તુમભીપ્સિતામ્ ॥
ન વાણી નિસ્સરેત્તસ્ય પૌગણ્ડાવધિ સુસ્ફુટા

પૌગણ્ડે યાતનાં ભુક્ત્વા પ્રાપ્નુતે યૌવનં પુનઃ ॥
ન સ્મરેન્માયયા દેહી ગર્ભાદેર્યાતનાં પુનઃ॥

આહારમૈથુનાર્ત્તશ્ચ નાનામોહાદિવેષ્ટિતઃ ॥
પુત્રં કલત્રમનુગં યત્નેન પરિપાલયેત્

એવં યાવત્સમર્થશ્ચ તાવદેવ હિ પૂજિતઃ ॥
અસમર્થં ચ મન્યન્તે બાંધવા ગોજરં યથા

યદાઽતીવ જરાયુક્તો જડોઽતિબધિરો ભવેત્॥
કાસશ્વાસાદિયુક્તશ્ચ પરાયત્તોઽતિમૂઢવત્

તદન્તરેઽનુતાપં ચ કુરુતે સન્તતં પુનઃ ॥
ન સેવિતં હરેસ્તીર્થં સત્સંગશ્ચાપિ કામતઃ

પુનશ્ચ માનવીં યોનિં લભામિ ભારતે યદિ ॥
તદા તીર્થં ગમિષ્યામિ ભજે વૈ કૃષ્ણમિત્યહો

ઇત્યેવમાદિ મનસિ કુર્વન્તં તં જડં સુર ॥
ગૃહ્ણાતિ યમદૂતશ્ચ કાલે પ્રાપ્તેઽતિદારુણઃ

સ પશ્યેદ્યમદૂતં ચ પાશહસ્તં ચ દણ્ડિનમ્ ॥
અતીવ કોપરક્તાક્ષં વિકૃતાકારમુલ્બણમ્

દુર્નિવાર્ય્યમુપાયૈશ્ચ બલિષ્ઠં ચ ભયઙ્કરમ્ ॥
દુર્દૃશ્યં સર્વસિદ્ધિજ્ઞં સર્વાદૃષ્ટં પુરઃ સ્થિતમ્

દૃષ્ટમાત્રાન્મહાભીતો વિણ્મૂત્રં ચ સમુત્સૃજેત્ ॥
તદા પ્રાણાંસ્ત્યજેત્સદ્યો દેહં વૈ પાઞ્ચભૌતિકમ્

અંગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં ગૃહીત્વા યમકિઙ્કરઃ॥
વિન્યસ્ય ભોગદેહે ચ સ્વસ્થાનં પ્રાપયેદ્ દ્રુતમ્

જીવો ગત્વા યમં પશ્યેત્સર્વધર્મજ્ઞમેવ ચ ॥
રત્નસિંહાસનસ્થે ચ સસ્મિતં સુસ્થિરં પરમ્

ધર્માધર્મવિચારજ્ઞં સર્વજ્ઞં સર્વતોમુખમ્ ॥
વિશ્વેષ્વેકાધિકારં ચ વિધાત્રા નિર્મિતં પુરા

વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનં રત્નભૂષણભૂષિતમ્ ॥
વેષ્ટિતં પાર્ષદગણૈર્દૂતૈશ્ચાપિ ત્રિકોટિભિઃ

જપન્તં શ્રીકૃષ્ણનામ શુદ્ધસ્ફાટિકમાલયા॥
ધ્યાયમાનં તત્પદાબ્જં પુલકાઙ્કિતવિગ્રહમ્

સગદ્ગદં સાશ્રુનેત્રં સર્વત્ર સમદર્શિનમ્॥
અતીવ કમનીયં ચ શશ્વત્સુસ્થિરયૌવનમ્

સ્વતેજસા પ્રજ્વલન્તં સુખદૃશ્યં વિચક્ષણમ્ ॥
શરત્પાર્વણચન્દ્રાભં ચિત્રગુપ્તપુરઃસ્થિતમ્

પુણ્યાત્મનાં શાન્તરૂપં પાપિનાં ચ ભયઙ્કરમ્ ॥
તં દૃષ્ટ્વા પ્રણમેદ્દેહી મહાભીતશ્ચ તિષ્ઠતિ

ચિત્રગુપ્તવિચારેણ યેષાં યદુચિતં ફલમ્ ॥
શુભાશુભં ચ કુરુતે તદેવ રવિનન્દનઃ

એવં તેષાં ગતાયાતે નિવૃત્તિર્નાસ્તિ જીવિનામ્ ॥
નિવૃત્તિહેતુરૂપં ચ શ્રીકૃષ્ણપદસેવનમ્ ॥

ઇત્યેવં કથિતં સર્વં વરં પ્રાર્થય વાઞ્છિતમ્ ॥
સર્વં દાસ્યામિ તે વત્સ ન મેઽસાધ્યં ચ કિંચન

મહેન્દ્ર ઉવાચ ॥
ઇન્દ્રત્વં ચ ગતં ભદ્રં કિમૈશ્વર્ય્યે પ્રયોજનમ્ ॥
કલ્પવૃક્ષ મુનિશ્રેષ્ઠ દેહિ મે પરમં પદમ્

મહેન્દ્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય મુનિપુઙ્ગવઃ ॥
તમુવાચ વચઃ સત્યં વેદોક્તં સારમેવ ચ

દુર્વાસા ઉવાચ ॥
પરં પદં વિષયિણાં મહેન્દ્રાતિસુદુર્લભમ્ ॥
મુક્તિર્યુષ્મદ્વિધાનાં ચ ન લયે પ્રાકૃતેઽપિ ચ

આવિર્ભાવઃ સૃષ્ટિવિધૌ તિરોભાવો લયેઽપિ ચ ॥
યથા જાગરણં સુપ્તિર્ભવત્યેવ ક્રમેણ ચ

યથા ભ્રમતિ કાલશ્ચ તથા વિષયિણો ધુવમ્ ॥
ચક્રનેમિક્રમેણૈવ નિત્યમેવેશ્વરેચ્છયા

પલમેકં ભવેદેવ યથા વિપલષષ્ટિભિઃ ॥
ષષ્ટિભિશ્ચ પલૈર્દણ્ડો મુહૂર્ત્તો દ્વિગુણાત્તતઃ

ત્રિંશદ્ભિશ્ચ મુહૂર્ત્તૈશ્ચ ભવેદેવ દિવાનિશમ્॥
દશપઞ્ચ દિવારાત્રિઃ પક્ષમેકં વિદુર્બુધાઃ

પક્ષાભ્યાં શુક્લકૃષ્ણાભ્યાં માસ એવ વિધીયતે ॥
ઋતુર્દ્વાભ્યાં ચ માસાભ્યાં સંખ્યાવિદ્ભિ પ્રકીર્ત્તિતઃ

ઋતુત્રયેણાયનં ચ તાભ્યાં દ્વાભ્યાં ચ વત્સરઃ ॥
ત્રિંશત્સહસ્રાધિકૈશ્ચ ત્રિચત્વારિંશલક્ષકૈઃ

વત્સરૈર્નરમાનૈશ્ચ યુગાનાં ચ ચતુષ્ટયમ્ ॥
ષષ્ટ્યાઽધિકે પઞ્ચશતે સહસ્રે પઞ્ચવિંશતૌ

યુગે નરાણાં શક્રાયુર્મનોરાયુઃ પ્રકીર્ત્તિતમ્ ॥
દિગ્લક્ષેન્દ્રનિપાતેઽષ્ટસહસ્રાધિક એવ ચ

નિપાતો બ્રહ્મણસ્તત્ર ભવેત્પ્રાકૃતિકો લયઃ ॥
લયે પ્રાકૃતિકે વત્સ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

ચક્ષુર્નિમેષઃ સૃષ્ટિશ્ચ પુનરુન્મીલને તથા ॥
બ્રહ્મસૃષ્ટિલયાનાં ચ સંખ્યા નાસ્તિ શ્રુતૌ શ્રુતમ્

યથા પૃથિવ્યા રેણૂનામિત્યૂચે ચન્દ્રશેખરઃ ॥
એતેષાં મોક્ષણં નાસ્તિ કથિતાનિ ચ યાનિ તુ

સૃષ્ટિસૂત્રસ્વરૂપં હિ ચાન્યદ્વૃણુ વરં સુર ॥
મુનીન્દ્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દેવેન્દ્રો વિસ્મિતો મુને

આત્મનઃ પૂર્વમૈશ્વર્ય્યં વરયામાસ તત્ર વૈ ॥
તત્પ્રાપ્સ્યસ્યચિરેણૈવેત્યુક્ત્વા સ પ્રયયૌ ગૃહમ્

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃતિખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે દુર્વાસોમુનિસુરેન્દ્રસંવાદે ઇન્દ્રં પ્રતિ દુર્વાસઃશાપાદિકથનં નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ