બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.34

સાવિત્ર્યુવાચ ॥
હરિભક્તિં દેહિ મહ્યં સારભૂતાં સુદુર્લભામ્ ॥
ત્વત્તઃ સર્વં શ્રુતં દેવ નાવશિષ્ટોઽધુના મમ

કિંચિત્કથય મે ધર્મં શ્રીકૃષ્ણગુણકીર્ત્તગમ્ ॥
પુંસાં લક્ષોદ્ધારબીજં નરકાર્ણવતારકમ્

કારણં મુક્તિકાર્યાણાં સર્વાશુભનિવારણમ્ ॥
દારણં કર્મવૃક્ષાણાં કૃત પાપૌઘહારકમ્

મુક્તયઃ કતિધા સન્તિ કિં વા તાસાં ચ લક્ષણમ્ ॥
હરિભક્તેર્મૂર્તિભેદં નિષેકસ્યાપિ લક્ષણમ્

તત્ત્વજ્ઞાનવિહીના ચ સ્ત્રીજાતિર્વિધિનિર્મિતા ॥
કિં તજ્જ્ઞાનં સારભૂતં વદ વેદવિદાં વર

સર્વદાનં હ્યનશનં તીર્થસ્નાનં વ્રતં તપઃ ॥
અજ્ઞાને જ્ઞાનદાનસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

પિતુઃ શતગુણા માતા ગૌરવેણાતિરિચ્યતે ॥
માતુઃ શતગુણૈઃ પૂજ્યો જ્ઞાનદાતા ગુરુઃ પ્રભો

યમ ઉવાચ ॥
પૂર્વં સર્વો વરો દત્તો યસ્તે મનસિ વાઞ્છિતઃ ॥
અધુના હરિભક્તિસ્તે વત્સે ભવતુ મદ્વરાત્

શ્રોતુમિચ્છસિ કલ્યાણિ શ્રીકૃષ્ણગુણકીર્ત્તનમ્ ॥
વક્તૄણાં પ્રશ્નકર્તૄણાં શ્રોતૄણાં કુલતારકમ્

શેષો વક્ત્રસહસ્રેણ નહિ યદ્વક્તુ મીશ્વરઃ ॥
મૃત્યુઞ્જયો ન ક્ષમશ્ચ વક્તું પઞ્ચમુખેન ચ

ધાતા ચતુર્ણાં વેદાનાં વિધાતા જગતામપિ ॥
બ્રહ્મા ચતુર્મુખેનૈવ નાલં વિષ્ણુશ્ચ સર્વવિત્

કાર્તિકેયઃ ષણ્મુખેન નાપિ વક્તુમલં ધ્રુવમ્ ॥
ન ગણેશઃ સમર્થશ્ચ યોગીન્દ્રાણાં ગુરોર્ગુરુઃ

સારભૂતાશ્ચ શાસ્ત્રાણાં વેદાશ્ચત્વાર એવ ચ ॥
કલામાત્રં યદ્ગણાનાં ન વિદન્તિ બુધાશ્ચ યે

સરસ્વતી ચ યત્નેન નાલં યદ્ગુણવર્ણને ॥
સનત્કુમારો ધર્મશ્ચ સનકશ્ચ સનાતનઃ

સનન્દઃ કપિલઃ સૂર્ય્યો યે ચાન્યે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ॥
વિચક્ષણા ન યદ્વક્તું કે વાઽન્યે જડબુદ્ધયઃ

ન યદ્વક્તું ક્ષમાઃ સિદ્ધા મુનીન્દ્રા યોગિનસ્તથા ॥
કે વાઽન્યે ચ વયં કે વા ભગવદ્ગુણવર્ણને

ધ્યાયન્તિ યત્પદામ્ભોજં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ ॥
અતિસાધ્યં સ્વભક્તાનાં તદન્યેષાં સુદુર્લભમ્

કશ્ચિત્કિંચિદ્વિજાનાતિ તદ્ગુણોત્કીર્ત્તનં મહત્ ॥
અતિરિક્તં વિજાનાતિ બ્રહ્મા બ્રહ્મસુતાદયઃ

તતોઽતિરિક્તં જાનાતિ ગણેશો જ્ઞાનિનાં ગુરુઃ ॥
સર્વાતિરિક્તં જાનાતિ સર્વજ્ઞઃ શમ્ભુરેવ ચ

તસ્મૈ દત્તં પુરા જ્ઞાનં કૃષ્ણેન પરમાત્મના॥
અતીવ નિર્જને રમ્યે ગોલોકે રાસમણ્ડલે

તત્રૈવ કથિતં કિંચિદ્યદ્ગુણોત્કીર્ત્તનં પુનઃ ॥
ધર્માય કથયાયાસ શિવલોકે શિવઃ સ્વયમ્

ધર્મસ્તત્કથયામાસ પુષ્કરે ભાસ્કરાય ચ ॥
પિતા મમ યમારાધ્ય ગાં પ્રાપ તપસા સતિ

પૂર્વં સ્વવિષયં ચાહં ન ગૃહ્ણામિ પ્રયત્નતઃ ॥
વૈરાગ્યયુક્તસ્તપસે ગન્તુમિચ્છામિ સુવ્રતે

તદા માં કથયામાસ પિતા તદ્ગુણકીર્ત્તનમ્ ॥
યથાગમં તદ્વદામિ નિબોધાતીવ દુર્ગમમ્

તદ્ગુણં સ ન જાનાતિ તદન્યસ્ય ચ કા કથા ॥
યથાઽઽકાશં ન જાનાતિ સ્વાન્તમેવ વરાનને

સર્વાન્તરાત્મા ભગવાન્સર્વકારણકારણમ્॥
સર્વેશ્વરશ્ચ સર્વાદ્યઃ સર્વવિત્સર્વરૂપધૃક્

નિત્યરૂપી નિત્યદેહી નિત્યાનન્દો નિરાકૃતિઃ ॥
નિરંકુશશ્ચ નિશ્શૃઙ્ગો નિર્ગુણશ્ચ નિરાશ્રયઃ

નિર્લિપ્તઃ સર્વસાક્ષી ચ સર્વાધારઃ પરાત્પરઃ ॥
પ્રકૃતિસ્તદ્વિકારા ચ પ્રાકૃતાસ્તદ્વિકારજાઃ

સ્વયં પુમાંશ્ચ પ્રકૃતિઃ સ્વયં ચ પ્રકૃતેઃ પરઃ ॥
રૂપં વિધત્તેઽરૂપશ્ચ ભક્તાનુગ્રહહેતવે

અતીવ કમનીયં ચ સુન્દરં સુમનોહરમ્ ॥
નવીનનીરદશ્યામં કિશોરં ગોપવેષકમ્

કન્દર્પકોટિલાવણ્યલીલાધામ મનોહરમ્ ॥
શરન્મધ્યાહ્નપદ્માનાં શોભામોષકલોચનમ્

શરત્પાર્વણકોટીન્દુશોભાસંશોભિતાનનમ્ ॥
અમૂલ્યરત્નખચિતરત્નાભરણભૂષિતમ્

સસ્મિતં શોભિતં શશ્વદમૂલ્યાઽઽપીતવાસસા ॥
પરં બ્રહ્મસ્વરૂપં ચ જ્વલન્તં બ્રહ્મતેજસા

સુખદૃશ્યં ચ શાન્તં ચ રાધાકાન્તમનન્તકમ્ ॥
ગોપીભિર્વીક્ષ્યમાણં ચ સસ્મિતાભિઃ સમન્તતઃ

રાસમણ્ડલમધ્યસ્થં રત્નસિંહાસનસ્થિતમ્॥
વંશીં ક્વણન્તં દ્વિભુજં વનમાલાવિભૂષિતમ્

કૌસ્તુભેન મણીન્દ્રેણ સુન્દરં વક્ષસોજ્જ્વલમ્ ॥
કુઙ્કુમાગરુકસ્તૂરીચન્દનાર્ચિતવિગ્રહમ્

ચારુચમ્પકમાલાબ્જમાલતીમાલ્યમણ્ડિતમ્ ॥
ચારુચમ્પકશોભાઢ્યચૂડાવક્ત્રિમરાજિતમ્

ધ્યાયન્તિ ચૈવમ્ભૂતં વૈ ભક્તા ભક્તિપરિપ્લુતાઃ॥
યદ્ભયાજ્જગતાં ધાતા વિધત્તે સૃષ્ટિમેવ ચ

કરોતિ લેખનં કર્માનુરૂપં સર્વદેહિનામ્ ॥
તપસાં ફલદાતા ચ કર્મણાં ચ યદાજ્ઞયા

વિષ્ણુઃ પાતા ચ સર્વેષાં યદ્ભયાત્પાતિ સન્તતમ્ ॥
કાલાગ્નિરુદ્રઃ સંહર્ત્તા સર્વવિશ્વેષુ યદ્ભયાત્

શિવો મૃત્યુઞ્જયશ્ચૈવ જ્ઞાનિનાં ચ ગુરોર્ગુરુઃ ॥
યજ્જ્ઞાનદાનાત્સિદ્ધેશો યોગીશઃ સર્વવિત્સ્વયમ્

પરમાનન્દ યુક્તશ્ચ ભક્તિવૈરાગ્યસંયુતઃ ॥
યત્પ્રસાદાદ્વાતિ વાતઃ પ્રવરઃ શીઘ્રગામિનામ્

તપનશ્ચ પ્રતપતિ યદ્ભયાત્સન્તતં સતિ ॥
યદાજ્ઞયા વર્ષતીન્દ્રો મૃત્યુશ્ચરતિ જન્તુષુ

યદાજ્ઞયા દહેદ્વહ્નિર્જલમેવ સુશીતલમ્ ॥
દિશો રક્ષન્તિ દિક્પાલા મહાભીતા યદાજ્ઞયા

ભ્રમન્તિ રાશિચક્રાણિ ગ્રહા વૈ યદ્ભયેન ચ ॥
ભયાત્ફલન્તિ વૃક્ષાશ્ચ પુષ્પન્ત્યપિ ચ યદ્ભયાત્

ભયાત્ફલાનિ પક્વાનિ નિષ્ફલાસ્તરવો ભયાત્ ॥
યદાજ્ઞયા સ્થલસ્થાશ્ચ ન જીવન્તિ જલેષુ ચ

તથા સ્થલે જલસ્થાશ્ચ ન જીવન્તિ યદાજ્ઞયા ॥
અહં નિયમકર્ત્તા ચ ધર્માધર્મં ચ યદ્ભયાત્

કાલશ્ચ કલયેત્સર્વં ભ્રમત્યેવ યદાજ્ઞયા ॥
અકાલે હરેત્કાલો મૃત્યુર્વૈ યદ્ભયેન ચ

જ્વલદગ્નૌ પતન્તં ચ ગભીરે ચ જલાર્ણવે ॥
વૃક્ષાગ્રાત્તીક્ષ્ણખડ્ગે ચ સર્પાદીનાં મુખેષુ ચ

નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રવિદ્ધં ચ રણેષુ વિષમેષુ ચ ॥
પુષ્પચન્દનતલ્પે ચ બન્ધુવર્ગૈશ્ચ રક્ષિતમ્

શયાનં તન્ત્રમન્ત્રૈશ્ચ કાલે કાલો હરેદ્ભયાત્ ॥
ધત્તે વાયુસ્તોયરાશિં તોયં કૂર્મં યદાજ્ઞયા

કૂર્મોઽનન્તં સ ચ ક્ષોણીં સમુદ્રાન્સપ્તપર્વતાન્ ॥
સર્વાંશ્ચૈવ ક્ષમારૂપો નાનારૂપં બિભર્ત્તિ સઃ

યતઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ લીયન્તેઽન્તે ચ તત્ર વૈ ॥
ઇન્દ્રાયુશ્ચૈવ દિવ્યાનાં યુગાનામેકસપ્તતિઃ

।
અષ્ટાવિંશચ્છક્રપાતે બ્રહ્મણસ્સ્યાદહર્નિશમ્ ॥
ષષ્ટ્યાધિકે પઞ્ચશતે સહસ્રે પઞ્ચવિંશતૌ

યુગે નરાણાં શક્રાયુરેવં સંખ્યાવિદો વિદુઃ ॥
એવં ત્રિંશદ્દિનૈર્માસો દ્વાભ્યાં તાભ્યામૃતુઃ સ્મૃતઃ

ઋતુભિઃ ષડ્ભિરેવાબ્દં શતાબ્દં બ્રહ્મણો વયઃ ॥
બ્રહ્મણશ્ચ નિપાતે વૈ ચક્ષુરુન્મીલનં હરેઃ

ચક્ષુર્નિમીલને તસ્ય લયં પ્રાકૃતિકં વિદુઃ ॥
પ્રલયે પ્રાકૃતાઃ સર્વે દેવાદ્યાશ્ચ ચરાચરાઃ

લીના ધાતરિ ધાતા ચ શ્રીકૃષ્ણે નાભિપઙ્કજે ॥
વિષ્ણુઃ ક્ષીરોદશાયી ચ વૈકુણ્ઠે યશ્ચતુર્ભુજઃ

વિલીના વામપાર્શ્વે ચ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
રુદ્રાદ્યા ભૈરવાદ્યાશ્ચ યાવન્તશ્ચ શિવાનુગાઃ

શિવાધારે શિવે લીના જ્ઞાનાનન્દે સનાતને ॥
જ્ઞાનાધિદેવઃ કૃષ્ણસ્ય મહાદેવસ્ય ચાત્મનઃ

તસ્ય જ્ઞાને વિલીનશ્ચ બભૂવાથ ક્ષણં હરેઃ ॥
દુર્ગાયાં વિષ્ણુમાયાયાં વિલીનાઃ સર્વ શક્તયઃ

સા ચ કૃષ્ણસ્ય બુદ્ધૌ ચ બુદ્ધ્યધિષ્ઠાતૃદેવતા ॥
નારાયણાંશઃ સ્કન્દશ્ચ લીનો વક્ષસિ તસ્ય ચ

શ્રીકૃષ્ણાંશશ્ચ તદ્બાહૌ દેવાધીશો ગણેશ્વરઃ ॥
પદ્માંશભૂતા પદ્માયાં સા રાધાયાં ચ સુવ્રતે

ગોપ્યશ્ચાપિ ચ તસ્યાં ચ સર્વા વૈ દેવયોષિતઃ॥
કૃષ્ણપ્રાણાધિદેવી સા તસ્ય પ્રાણેષુ સા સ્થિતા

સાવિત્રી ચ સરસ્વત્યાં વેદશાસ્ત્રાણિ યાનિ ચ ॥
સ્થિતા વાણી ચ જિહ્વાયાં તસ્યૈવ પરમાત્મનઃ

ગોલોકસ્થસ્ય ગોપાશ્ચ વિલીનાસ્તસ્ય લોમસુ ॥
તત્પ્રાણેષુ ચ સર્વેષાં પ્રાણા વાતા હુતાશનઃ

જઠરાગ્નૌ વિલીનશ્ચ જલં તદ્રસનાગ્રતઃ॥
વૈષ્ણવાશ્ચરણામ્ભોજે પરમાનન્દસંયુતાઃ

સારાત્સારતરા ભક્તિરસપીયૂષપાયિનઃ ॥
વિરાટ્ ક્ષુદ્રશ્ચ મહતિ લીનઃ કૃષ્ણે મહાન્વિરાટ્

યસ્યૈવ લોમકૂપેષુ વિશ્વાનિ નિખિલાનિ ચ ॥
યસ્ય ચક્ષુ નિમેષેણ મહાંશ્ચ પ્રલયો ભવેત્

ચક્ષુરુન્મીલને સૃષ્ટિર્યસ્યૈવ પરમાત્મનઃ ॥
યાવન્નિમેષે સૃષ્ટિસ્સ્યાત્તાવદુન્મીલને વ્યયઃ

બ્રહ્મણશ્ચ શતાબ્દેન સૃષ્ટિસ્તત્ર લયઃ પુનઃ॥
બ્રહ્મસૃષ્ટિલયાનાં ચ સંખ્યા નાસ્ત્યેવ સુવ્રતે

યથા ભૂરજસાં ચૈવ સંખ્યાનં ચ નિશામય ॥
ચક્ષુર્નિમેષે પ્રલયો યસ્ય સર્વાન્તરાત્મનઃ

ઉન્મીલને પુનઃ સૃષ્ટિર્ભવેદેવેશ્વરેચ્છયા ॥
તદ્ગુણોત્કીર્ત્તનં વક્તું બ્રહ્માણ્ડેષુ ચ કઃ ક્ષમઃ

યથા શ્રુતં તાતવક્ત્રાત્તથોક્તં ચ યથાગમમ્ ॥
મુક્તયશ્ચ ચતુર્વેદૈર્નિરુક્તાશ્ચ ચતુર્વિધાઃ

તત્પ્રધાના હરેર્ભક્તિર્મુક્તેરપિ ગરીયસી॥
સાલોક્યદા હરેરેકા ચાન્યા સારૂપ્યદા પરા

સામીપ્યદા ચ નિર્વાણદાત્રી ચૈવમિતિ સ્મૃતિઃ॥
ભક્તાસ્તા નહિ વાઞ્છન્તિ વિના તત્સેવનાદિકમ્

સિદ્ધત્વમમરત્વં ચ બ્રહ્મત્વં ચાવહેલયા ॥
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિભયશોકાદિખણ્ડનમ્

ધારણં દિવ્યરૂપસ્ય વિદુર્નિર્વાણમોક્ષદમ્ ॥
મુક્તિશ્ચ સેવારહિતા ભક્તિઃ સેવાવિવર્દ્ધિની

ભક્તિમુક્ત્યોરયં ભેદો નિષેકે લક્ષણં શૃણુ ॥
વિદુર્બુધા નિષેકં ચ ભોગં ચ કૃતકર્મણામ્

તત્ખણ્ડનં ચ શુભદં પરં શ્રીકૃષ્ણસેવનમ્ ॥
તત્ત્વજ્ઞાનમિદં સાધ્વિ સારં વૈ લોકવેદયોઃ

વિઘ્નઘ્નં શુભદં ચોક્તં ગચ્છ વત્સે યથાસુખમ્ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સૂર્ય્યપુત્રશ્ચ જીવયિત્વા ચ તત્પતિમ્

તસ્યૈ શુભાશિષં દત્ત્વા ગમનં કર્તુમુદ્યતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા યમં ચ ગચ્છન્તં સાવિત્રી તં પ્રણમ્ય ચ

રુરોદ ચરણે ધૃત્વા સદ્વિચ્છેદોઽતિદુઃખદઃ ॥
સાવિત્રીરોદનં દૃષ્ટ્વા યમસ્સોઽયં કૃપાનિધિઃ

તામિત્યુવાચ સન્તુષ્ટસ્ત્વરોદીચ્ચાપિ નારદ

યમ ઉવાચ ॥
લક્ષવર્ષં સુખં ભુક્ત્વા પુણ્યક્ષેત્રે ચ ભારતે ॥
અન્તે યાસ્યસિ ગોલોકે શ્રીકૃષ્ણભવનં શુભે

ગત્વા ચ સ્વગૃહં ભદ્રે સાવિત્ર્યાશ્ચ વ્રતં કુરુ ॥
દ્દ્વિસપ્તવર્ષપર્ય્યન્તં નારીણાં મોક્ષકારણમ્

જ્યેષ્ઠે શુક્લચતુર્દશ્યાં સાવિત્ર્યાશ્ચ વ્રતં શુભમ્॥
શુક્લાષ્ટમ્યાં ભાદ્રપદે મહાલક્ષ્મ્યા વ્રતં શુભમ્

દ્વ્યષ્ટવર્ષવ્રતં ચેદં પ્રત્યબ્દં પક્ષમેવ ચ ॥
કરોતિ પરયા ભક્ત્યા સા યાતિ ચ હરેઃ પદમ્

પ્રતિમઙ્ગલવારે ચ દેવીં મઙ્ગલચણ્ડિકામ્ ॥
પ્રતિમાસં શુક્લષષ્ઠ્યાં ષષ્ઠીં મઙ્ગલદાયિકામ્

તથા ચાષાઢસંક્રાન્ત્યાં મનસા સર્વસિદ્ધિદામ્ ॥
રાધાં રાસે ચ કાર્તિક્યાં કૃષ્ણપ્રાણાધિકાં પ્રિયામ્

ઉપોષ્ય શુક્લાષ્ટમ્યાં ચ પ્રતિમાસે વરપ્રદામ્ ॥
વિષ્ણુમાયાં ભગવતીં દુર્ગાં દુર્ગાર્તિનાશિનીમ્

પ્રકૃતિં જગદમ્બાં ચ પતિપુત્રવતીં સતીમ્ ॥
પતિવ્રતાસુ શુદ્ધાસુ યન્ત્રેષુ પ્રતિમાસુ ચ

યા નારી પૂજયેદ્ભક્ત્યા ધનસન્તાનહેતવે ॥
ઇહ લોકે સુખં ભુક્ત્વા યાત્યન્તે શ્રીહરેઃ પદમ્

ઇત્યુક્ત્વા તાં ધર્મરાજો જગામ નિજમન્દિરમ્॥
ગૃહીત્વા સ્વામિનં સા ચ સાવિત્રી ચ નિજાલયમ્

સાવિત્રી સત્યવન્તં ચ વૃત્તાન્તં ચ યથાક્રમમ્॥
અન્યાંશ્ચ કથયામાસ બાન્ધવાંશ્ચૈવ નારદ

સાવિત્રીજનકઃ પુત્રાન્સ પ્રાપદ્વૈ ક્રમેણ ચ ॥
શ્વશુરશ્ચક્ષુષી રાજ્યં સા ચ પુત્રાન્વરેણ ચ

લક્ષવર્ષં સુખં ભુક્ત્વા પુણ્યક્ષેત્રે ચ ભારતે ॥
જગામ સ્વામિના સાર્દ્ધં ગોલોકં સા પતિવ્રતા

સવિતુશ્ચાધિદેવી યા મન્ત્રાધિષ્ઠાતૃદેવતા ॥
સાવિત્રી ચાપિ વેદાનાં સાવિત્રી તેન કીર્ત્તિતા

ઇત્યેવં કથિતં વત્સ સાવિત્ર્યાખ્યાનમુત્તમમ્ ॥
જીવકર્મવિપાકં ચ કિં પુનઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃતિખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે સાવિત્ર્યુપાખ્યાને સાવિત્ર્યા યમોપદેશસમાપ્તિર્નામ ચતુસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ