બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.23

નારદ ઉવાચ ॥
તુલસ્યુપાખ્યાનમિદં શ્રુતમીશ સુધોપમમ્ ॥
યત્તુ સાવિત્ર્યુપાખ્યાનં તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

પુરા યેન સમુદ્ભૂતા સા શ્રુતા ચ શ્રુતિપ્રસૂઃ ॥
કેન વા પૂજિતા દેવી પ્રથમે કૈશ્ચ વા પરે

નારાયણ ઉવાચ ॥
બ્રહ્મણા વેદજનની પૂજિતા પ્રથમે મુને ॥
દ્વિતીયે ચ દેવગણૈસ્તત્પશ્ચાદ્વિદુષાં ગણૈઃ

તથા ચાશ્વપતિઃ પૂર્વં પૂજયામાસ ભારતે ॥
તત્પશ્ચાત્પૂજયામાસુર્વર્ણાશ્ચત્વાર એવ ચ

નારદ ઉવાચ ॥
કો વા સોઽશ્વપતિર્બ્રહ્મન્કેન વા તેન પૂજિતા ॥
સર્વપૂજ્યા ચ સાવિત્રી તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

નારાયણ ઉવાચ ॥
મદ્રદેશે મહારાજો બભૂવાશ્વપતિર્મુને ॥
વૈરિણાં બલહર્ત્તા ચ મિત્રાણાં દુઃખનાશનઃ

આસીત્તસ્ય મહારાજ્ઞી મહિષી ધર્મચારિણી ॥
માલતીતિ ચ સા ખ્યાતા યથા લક્ષ્મીર્ગદાભૃતઃ

સા ચ રાજ્ઞી મહાસાધ્વી વસિષ્ઠસ્યોપદેશતઃ ॥
ચકારારાધનં ભક્ત્યા સાવિત્ર્યાશ્ચૈવ નારદ

પ્રત્યાદેશં ન સા પ્રાપ મહિષી ન દદર્શ તામ્ ॥
ગૃહં જગામ સા દુઃખાદ્ધૃદયેન વિદૂયતા

રાજા તાં દુઃખિતાં દૃષ્ટ્વા બોધયિત્વા નયેન વૈ ॥
સાવિત્ર્યાસ્તપસે ભક્ત્યા જગામ પુષ્કરં તદા

તપશ્ચચાર તત્રૈવ સંયતઃ શતવત્સરમ્ ॥
ન દદર્શ ચ સાવિત્રીં પ્રત્યાદેશો બભૂવ હ

શુશ્રાવાકાશવાણીં ચ નૃપેન્દ્રશ્ચાશરીરિણીમ્ ॥
ગાયત્રીદશલક્ષં ચ જપં કુર્વિતિ નારદ

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર પ્રજગામ પરાશરઃ ॥
પ્રણનામ નૃપસ્તં ચ મુનિર્નૃપમુવાચ હ

પરાશર ઉવાચ ॥
સકૃજ્જપશ્ચ ગાયત્ર્યાઃ પાપં દિનકૃતં હરેત્ ॥
દશધા પ્રજપાન્નૄણાં દિવારાત્ર્યઘમેવ ચ

શતધા ચ જપાચ્ચૈવં પાપં માસાર્જિતં પરમ્ ॥
સહસ્રધા જપાચ્ચૈવ કલ્મષં વત્સરાર્જિતમ્

લક્ષં જન્મકૃતં પાપં દશલક્ષં ત્રિજન્મનઃ ॥
સર્વજન્મકૃતં પાપં શતલક્ષો વિનશ્યતિ

કરોતિ મુક્તિં વિપ્રાણાં જપો દશગુણસ્તતઃ ॥
કરં સર્પફણાકારં કૃત્વા તુ ઊર્ધ્વમુદ્રિતમ્

આનમ્રમૂર્દ્ધમચલં પ્રજપેત્પ્રાઙ્મુખો દ્વિજઃ ॥
અનામિકામધ્યદેશાદથો વામક્રમેણ ચ

તર્જનીમૂલપર્ય્યન્તં જપસ્યૈષ ક્રમઃ કરે ॥
શ્વેતપઙ્કજ બીજાનાં સ્ફાટિકાનાં ચ સંસ્કૃતામ્

કૃત્વા વા માલિકાં રાજઞ્જપેત્તીર્થે સુરાલયે ॥
સંસ્થાપ્ય માલામશ્વત્થપત્રસપ્તસુ સંયતઃ

કૃત્વા ગોરોચનાક્તાં ચ ગાયત્ર્યા સ્નાપયેત્સુધીઃ ॥
ગાયત્રીશતકં તસ્યાં જપેચ્ચ વિધિપૂર્વકમ્

અથવા પઞ્ચગવ્યેન સ્નાતા માલા ચ સંસ્કૃતા ॥
અથ ગઙ્ગોદકેનૈવ સ્નાતા વાઽતિસુસંસ્કૃતા

એવં ક્રમેણ રાજર્ષે દશલક્ષં જપં કુરુ ॥
સાક્ષાદ્ દ્રક્ષ્યસિ સાવિત્રીં ત્રિજન્મમપાતકક્ષયાત્

નિત્યં નિત્યં ત્રિસન્ધ્યં ચ કરિષ્યસિ દિને દિને ॥
મધ્યાહ્ને ચાપિ સાયાહ્ને પ્રાતરેવ શુચિઃ સદા

સન્ધ્યાહીનોઽશુચિર્નિત્યમનર્હઃ સર્વકર્મસુ ॥
યદહ્ના કુરુતે કર્મ ન તસ્ય ફલભાગ્ભવેત્

નોપતિષ્ઠતિ યઃ પૂર્વાં નોપાસ્તે યશ્ચ પશ્ચિમામ્ ॥
સ શૂદ્રવદ્બહિષ્કાર્ય્યઃ સર્વસ્માદ્ દ્વિજકર્મણઃ

યાવજ્જીવનપર્ય્યન્તં યસ્ત્રિસન્ધ્યાં કરોતિ ચ ॥
સ ચ સૂર્ય્યસમો વિપ્રસ્તેજસા તપસા સદા

તત્પાદપદ્મરજસા સદ્યઃ પૂતા વસુન્ધરા ॥
જીવન્મુક્તઃ સ તેજસ્વી સન્ધ્યા પૂતો હિ યો દ્વિજઃ

તીર્થાનિ ચ પવિત્રાણિ તસ્ય સ્પર્શનમાત્રતઃ ॥
તતઃ પાપાનિ યાન્ત્યેવ વૈનતેયાદિવોરગાઃ

ન ગૃહ્ણન્તિ સુરાઃ પૂજાં પિતરઃ પિણ્ડતર્પણમ્ ॥
સ્વેચ્છયા ચ દ્વિજાતેશ્ચ ત્રિસન્ધ્યરહિતસ્ય ચ

વિષ્ણુમન્ત્રવિહીનશ્ચ ત્રિસન્ધ્યરહિતો દ્વિજઃ ॥
એકાદશીવિહીનશ્ચ વિષહીનો યથોરગઃ

હરેરનૈવેદ્યભોજી ધાવકો વૃષવાહકઃ ॥
શૂદ્રાન્નભોજી વિપ્રશ્ચ વિષહીનો યથોરગઃ

શવદાહી ચ શૂદ્રાણાં યો વિપ્રો વૃષલીપતિઃ ॥
શૂદ્રાણાં સૂપકારશ્ચ વિષહીનો યથોરગઃ

શૂદ્રાણાં ચ પ્રતિગ્રાહી શૂદ્રયાજી ચ યો દ્વિજઃ ॥
અસિજીવી મષીજીવી વિષહીનો યથોરગઃ

યો વિપ્રોઽવીરાન્નભોજી ઋતુસ્નાતાન્નભોજકઃ ॥
ભગજીવી વાર્ધુષિકો વિષહીનો યથોરગઃ

યઃ કન્યાવિક્રયી વિપ્રો યો હરેર્નામવિક્રયી ॥
યો વિદ્યાવિક્રયી ભૂપ વિષહીનો યથોરગઃ

સૂર્ય્યોદયે ચ દ્વિર્ભોજી મત્સ્યભોજી ચ યો દ્વિજઃ ॥
શિલાપૂજાદિરહિતો વિષહીનો યથોરગઃ

ઇત્યુક્ત્વા ચ મુનિશ્રેષ્ઠઃ સર્વ પૂજાવિધિક્રમમ્ ॥
તમુવાચ ચ સાવિત્ર્યા ધ્યાનાદિકમભીપ્સિતમ્

દત્ત્વા સર્વં નૃપેન્દ્રાય પ્રયયૌ સ્વાલયં મુનિઃ ॥
રાજા સંપૂજ્ય સાવિત્રીં દદર્શ વરમાપ ચ

નારદ ઉવાચ॥
કિં વા ધ્યાનં ચ સાવિત્ર્યાઃ કિં વા પૂજાવિધાનકમ્॥
સ્તોત્રં મન્ત્રં ચ કિં દત્ત્વા પ્રયયૌ સ પરાશરઃ

નૃપઃ કેન વિધાનેન સંપૂજ્ય શ્રુતિમાતરમ્॥
વરં ચ કિં વા સંપ્રાપ વદ સોઽશ્વપતિર્નૃપઃ

નારાયણ ઉવાચ॥
જ્યેષ્ઠે કૃષ્ણત્રયોદશ્યાં શુદ્ધે કાલે ચ સંયતઃ॥
વ્રતમેવ ચતુર્દશ્યાં વ્રતી ભક્ત્યા સમાચરેત્

વ્રતં ચતુર્દશાબ્દં ચ દ્વિસપ્તફલસંયુતમ્॥
દત્ત્વા દ્વિસપ્તનૈવેદ્યં પુષ્પધૂપાદિકં તથા

વસ્ત્રં યજ્ઞોપવીતં ચ ભોજ્યં ચ વિધિપૂર્વકમ્॥
સંસ્થાપ્ય મઙ્ગલઘટં ફલશાખાસમન્વિતમ

ગણેશં ચ દિનેશં ચ વહ્નિં વિષ્ણું શિવં શિવામ્॥
સંપૂજ્ય પૂજયેદિષ્ટં ઘટે આવાહિતે મુને

શૃણુ ધ્યાનં ચ સાવિત્ર્યાશ્ચોક્તં માધ્યન્દિને ચ યત્॥
સ્તોત્રં પૂજાવિધાનં ચ મન્ત્રં ચ સર્વકામદમ્

તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભાં જ્વલન્તીં બ્રહ્મતેજસા ॥
ગ્રીષ્મમધ્યાહ્નમાર્ત્તણ્ડસહસ્રસમસુપ્રભામ્

ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યાં રત્નભૂષણભૂષિતામ્॥
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનાં ભક્તાનુગ્રહકાતરામ્

સુખદાં મુક્તિદાં શાન્તાં કાન્તાં ચ જગતાં વિધેઃ॥
સર્વસમ્પત્સ્વરૂપાં ચ પ્રદાત્રીં સર્વસમ્પદામ્

વેદાધિષ્ઠાતૃદેવીં ચ વેદશાસ્ત્રસ્વરૂપિણીમ્ ॥
વેદે બીજસ્વરૂપાં ચ ભજે ત્વાં વેદમાતરમ્

ધ્યાત્વા ધ્યાનેન ચાનેન દત્ત્વા પુષ્પં સ્વમૂર્દ્ધનિ ॥
પુનર્ધ્યાત્વા ઘટે ભક્ત્યા દેવીમાવાહયેદ્વ્રતી

દત્ત્વા ષોડશોપચારં વેદોક્તમન્ત્રપૂર્વકમ્ ॥
સમ્પૂજ્ય સ્તુત્વા પ્રણમેદેવં દેવીં વિધાનતઃ

આસનં પાદ્યમર્ઘ્યં ચ સ્નાનીયં ચાનુલેપનમ્ ॥
ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં તામ્બૂલં શીતલં જલમ્

વસનં ભૂષણં માલ્યં ગન્ધમાચમનીયકમ્॥
મનોહરં સુતલ્પં ચ દેયાન્યેતાનિ ષોડશ

દારુસારવિકારં ચ હેમાદિનિર્મિતં ચ વા ॥
દેવાધારં પુણ્યદં ચ મયા નિત્યં નિવેદિતમ્

તીર્થોદકં ચ પાદ્યં ચ પુણ્યદં પ્રીતિદં મહત્ ॥
પૂજાઙ્ગભૂતં શુદ્ધં ચ મયા ભક્ત્યા નિવેદિતમ્

પવિત્રરૂપમર્ઘ્યં ચ દૂર્વાપુષ્પાક્ષતાન્વિતમ્ ॥
પુણ્યદં શંખતોયાક્તં મયા તુભ્યં નિવેદિતમ્

સુગન્ધિ ધાત્રીતૈલં ચ દેહસૌન્દર્ય્યકારણમ્ ॥
મયા નિવેદિતં ભક્ત્યા સ્નાનીયં પ્રતિગૃહ્યતામ્

મલયાચલસમ્ભૂતં દેહશોભાવિવર્દ્ધનમ્ ॥
સુગન્ધિયુક્તં સુખદં મયા તુભ્યં નિવેદિતમ્

ગન્ધદ્રવ્યોદ્ભવઃ પુણ્યઃ પ્રીતિદો દિવ્યગન્ધદઃ ॥
મયા નિવેદિતો ભક્ત્યા ધૂપોઽયં પ્રતિગૃહ્યતામ્

જગતાં દર્શનીયં ચ દર્શનં દીપ્તિકારણમ્ ॥
અન્ધકારધ્વંસબીજં મયા તુભ્યં નિવેદિતમ્

તુષ્ટિદં પુષ્ટિદં ચૈવ પ્રીતિદં ક્ષુદ્વિનાશનમ્ ॥
પુણ્યદં સ્વાદુરૂપં ચ નૈવેદ્યં પ્રતિગૃહ્યતામ્

તામ્બૂલં ચ વરં રમ્યં કર્પૂરાદિસુવાસિતમ્ ॥
તુષ્ટિદં પુષ્ટિદં ચૈવ મયા ભક્ત્યા નિવેદિતમ્

સુશીતલં વાસિતં ચ પિપાસાનાશકારણમ્ ॥
જગતાં જીવરૂપં ચ જીવનં પ્રતિગૃહ્યતામ્

દેહશોભાસ્વરૂપં ચ સભાશોભાવિવર્દ્ધનમ્ ॥
કાર્પાસજં ચ કૃમિજં વસનં પ્રતિગૃહ્યતામ્

કાઞ્ચનાદિભિરાબદ્ધં શ્રીયુક્તં શ્રીકરં સદા॥
સુખદં પુણ્યદં ચૈવ ભૂષણં પ્રતિગૃહ્યતામ્

નાનાપુષ્પલતાકીર્ણં બહુભાસા સમન્વિતમ્ ॥
પ્રીતિદં પુણ્યદં ચૈવ માલ્યં વૈ પ્રતિગૃહ્યતામ્

સર્વમઙ્ગલરૂપશ્ચ સર્વ મઙ્ગલદો વરઃ ॥
પુણ્યપ્રદશ્ચ ગન્ધાઢ્યો ગન્ધશ્ચ પ્રતિગૃહ્યતામ્

શુદ્ધં શુદ્ધિપ્રદં ચૈવ શુદ્ધાનાં પ્રીતિદં મહત્ ॥
રમ્યમાચમનીયં ચ મયા દત્તં પ્રગૃહ્યતામ્

રત્નસારાદિનિર્માણં પુષ્પચન્દનસંયુતમ્ ॥
સુખદં પુણ્યદં ચૈવ સુતલ્પં પ્રતિગૃહ્યતામ

નાનાવૃક્ષસમુદ્ભૂતં નાનારૂપસમન્વિતમ્ ॥
ફલસ્વરૂપં ફલદં ફલં ચ પ્રતિગૃહ્યતામ્

સિન્દૂરં ચ વરં રમ્યં ભાલશોભાવિવર્દ્ધનમ્ ॥
ભૂષણં ભૂષણાનાં ચ સિન્દૂરં પ્રતિગૃહ્યતામ્

વિશુદ્ધગ્રંથિસંયુક્તં પુણ્યસૂત્રવિનિર્મિતમ્ ॥
પવિત્રં વેદમન્ત્રેણ યજ્ઞસૂત્રં ચ ગૃહ્યતામ્

દ્રવ્યાણ્યેતાનિ મૂલેન દત્ત્વા સ્તોત્રં પઠેત્સુધીઃ ॥
તતઃ પ્રણમ્ય વિપ્રાય વ્રતી દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્

સાવિત્રીતિ ચતુર્થ્યન્તં વહ્નિજાયાન્તમેવ ચ ॥
લક્ષ્મીમાયાકામપૂર્વં મન્ત્રમષ્ટાક્ષરં વિદુઃ

શ્રીં હ્રીં ક્લીં સાવિત્ર્યૈ સ્વાહા ॥
મધ્યન્દિનોક્તં સ્તોત્રં ચ સર્વવાઞ્છાફલપ્રદમ્ ॥
વિપ્રજીવનરૂપં ચ નિબોધ કથયામિ તે

કૃષ્ણેન દત્તા સાવિત્રી ગોલોકે બ્રહ્મણે પુરા ॥।
ન યાતિ સા તેન સાર્દ્ધં બ્રહ્મલોકં તુ નારદ

બ્રહ્મા કૃષ્ણાજ્ઞયા ભક્ત્યા પર્યષ્ટૌદ્વેદમાતરમ્ ॥
તદા સા પરિતુષ્ટા ચ બ્રહ્માણં ચકમે સતી

બ્રહ્મોવાચ ॥
નારાયણસ્વરૂપે ચ નારાયણિ સનાતનિ ॥
નારાયણાત્સમુદ્ભૂતે પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ

॥
તેજસ્સ્વરૂપે પરમે પરમાનન્દરૂપિણિ ॥
દ્વિજાતીનાં જાતિરૂપે પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ

નિત્યે નિત્યપ્રિયે દેવિ નિત્યાનન્દસ્વરૂપિણિ॥
સર્વમંગલરૂપેણ પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ

સર્વસ્વરૂપે વિપ્રાણાં મન્ત્રસારે પરાત્પરે ॥
સુખદે મોક્ષદે દેવિ પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ

વિપ્રપાપેન્ધદાહાય જ્વલદગ્નિશિખોપમે ॥
બ્રહ્મતેજઃપ્રદે દેવિ પ્રસન્ના ભવ સુન્દરિ

કાયેન મનસા વાચા યત્પાપં કુરુતે દ્વિજઃ ॥
તત્તે સ્મરણમાત્રેણ ભસ્મીભૂતં ભવિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા જગતાં ધાતા તત્ર તસ્થૌ ચ સંસદિ ॥
સાવિત્રી બ્રહ્મણા સાર્દ્ધં બ્રહ્મલોકં જગામ સા

અનેન સ્તવરાજેન સંસ્તૂયાશ્વપતિર્નૃપઃ ॥
દદર્શ તાં ચ સાવિત્રીં વરં પ્રાપ મનોગતમ્

સ્તવરાજમિદં પુણ્યં ત્રિસન્ધ્યાયાં ચ યઃ પઠેત્ ॥
પાઠે ચતુર્ણાં વેદાનાં યત્ફલં તલ્લભેદ્ ધ્રુવમ્

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃતિખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે સાવિત્ર્યુપાખ્યાને સાવિત્રીસ્તોત્રકથનં નામ ત્રયોવિંશતિતમોધ્યાયઃ