બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.18

નારાયણ ઉવાચ ॥
શ્રીકૃષ્ણં મનસા ધ્યાત્વા રાજા કૃષ્ણપરાયણઃ ॥
બ્રાહ્મે મુહૂર્ત્તે ચોત્થાય પુષ્પતલ્પાન્મનોહરાત્

રાત્રિવાસઃ પરિત્યજ્ય સ્નાત્વા મઙ્ગલવારિણા ॥
ધૌતે ચ વાસસી ધૃત્વા કૃત્વા તિલકમુજ્જ્વલમ્

ચકારાહ્નિકમાવશ્યમભીષ્ટગુરુવન્દનમ્ ॥
દધ્યાજ્યં મધુ લાજાંશ્ચ સોઽપશ્યદ્વસ્તુ મઙ્ગલમ્

રત્નશ્રેષ્ઠં મણિશ્રેષ્ઠં વસ્ત્રશ્રેષ્ઠં ચ કાઞ્ચનમ્ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ ભક્ત્યા યથાનિત્યં ચ નારદ

અમૂલ્યરત્નં યત્કિઞ્ચિન્મુક્તામાણિક્યહીરકમ્ ॥
દદૌ વિપ્રાય ગુરવે યાત્રામઙ્ગલહેતવે

ગજરત્નં ચાશ્વરત્નં ધેનુરત્નં મનોહરમ્ ॥
દદૌ સર્વં દરિદ્રાય વિપ્રાર્થં મઙ્ગલાય ચ

કોશાગારસહસ્રં ચ નગરાણાં ત્રિલક્ષકમ્ ॥
ગ્રામાણાં શતકોટિં ચ બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ મુદા

પુત્રં કૃત્વા ચ રાજેન્દ્રં સુચન્દ્રં દાનવેષુ ચ ॥
પુત્રે સમર્પ્ય ભાર્યાં ચ રાજ્યં વૈ સર્વસમ્પદમ્

પ્રજાનુચરસંઘં ચ કોશૌઘં વાહનાદિકમ્ ॥
સ્વયં સન્નાહયુક્તશ્ચ ધનુષ્પાણિર્બભૂવ હ

ભૃત્યદ્વારા ક્રમેણૈવ સ ચક્રે સૈન્યસંચયમ્ ॥
અશ્વાનાં ચ ત્રિલક્ષેણ પઞ્ચલક્ષેણ હસ્તિનામ્ ॥

રથાનામયુતેનૈવ ધાનુષ્કાણાં ત્રિકોટિભિઃ ॥
ત્રિકોટિભિશ્ચર્મિણાં ચ શૂલિનાં ચ ત્રિકોટિભિઃ

કૃતા સેનાઽપરિમિતા દાનવેન્દ્રેણ નારદ ॥
યસ્યાં સેનાપતિશ્ચૈવ યુદ્ધશાસ્ત્રવિશારદઃ

મહારથઃ સ વિજ્ઞેયો રથિનાં પ્રવરો રણે ॥
ત્રિલક્ષાક્ષૌહિણી સેનાપતિં કૃત્વા નરાધિપઃ

ત્રિંશદક્ષૌહિણીવાદ્યભાણ્ડૌઘં ચ ચકાર સઃ ॥
બહિર્બભૂવ શિબિરાન્મનસા શ્રીહરિં સ્મરન્

રત્નેન્દ્રસારખચિતં વિમાનં હ્યારુરોહ સઃ ॥
ગુરુવર્ગાન્પુરસ્કૃત્ય પ્રયયૌ શઙ્કરાન્તિકમ્

પુષ્પભદ્રાનદીતીરે યત્રાક્ષયવટઃ શુભઃ ॥
સિદ્ધાશ્રમં ચ સિદ્ધાનાં સિદ્ધિક્ષેત્રં ચ નામતઃ

કપિલસ્ય તપસ્થાનં પુણ્યક્ષેત્રં ચ ભારતે ॥
પશ્ચિમોદધિપૂર્વે ચ મલયસ્ય ચ પશ્ચિમે

શ્રીશૈલોત્તરભાગે ચ ગન્ધમાદનદક્ષિણે ॥
પઞ્ચયોજનવિસ્તીર્ણા દૈર્ઘ્યે શતગુણા તથા ॥
શાશ્વતી જલપૂર્ણા ચ પુષ્પભદ્રાનદી શુભા

લવણોદપ્રિયા ભાર્ય્યા શશ્વત્સૌભાગ્યસંયુતા ॥
શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશા ભારતે ચ સુપુણ્યદા

શરાવતીમિશ્રિતા ચ નિર્ગતા સા હિમાલયાત્॥
ગોમન્તં વામતઃ કૃત્વા પ્રવિષ્ટા પશ્ચિમોદધૌ

તત્ર ગત્વા શંખચૂડો લુલોકે ચન્દ્રશેખરમ્ ॥
વટમૂલે સમાસીનં સૂર્ય્યકોટિસમપ્રભમ્

કૃત્વા યોગાસને સ્થિત્વા મુદ્રાયુક્તં ચ સસ્મિતમ્ ॥
શુદ્ધસ્ફટિક સઙ્કાશં જ્વલન્તં બ્રહ્મતેજસા

ત્રિશૂલપટ્ટિશધરં વ્યાઘ્રચર્મામ્બરં વરમ્ ॥
તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભં જટાજાલં ચ બિભ્રતમ્

ત્રિનેત્રં પઞ્ચવક્ત્રં ચ નાગયજ્ઞોપવીતિનમ્ ॥
મૃત્યુઞ્જયં કાલમૃત્યું વિશ્વમૃત્યુકરં પરમ્

ભક્તમૃત્યુહરં શાન્તં ગૌરીકાન્તં મનોરમમ્ ॥
તપસાં ફલદાતારં દાતારં સર્વસમ્પદામ્

આશુતોષં પ્રસન્નાસ્યં ભક્તાનુગ્રહકારકમ્ ॥
વિશ્વનાથં વિશ્વરૂપં વિશ્વબીજં ચ વિશ્વજમ્

વિશ્વમ્ભરં વિશ્વવરં વિશ્વસંહારકારણમ્ ॥
કારણં કારણાનાં ચ નરકાર્ણવતારણમ્

જ્ઞાનપ્રદં જ્ઞાનબીજં જ્ઞાનાનન્દં સનાતનમ્ ॥
અવરુહ્ય વિમાનાચ્ચ સ દૃષ્ટ્વા દાનવેશ્વરઃ

સર્વૈઃ સાર્દ્ધં ભક્તિયુક્તઃ શિરસા પ્રણનામ સઃ ॥
વામતો ભદ્રકાલીં ચ સ્કન્દં તત્પુરતઃ સ્થિતમ્

આશિષં ચ દદૌ તસ્મૈ કાલી સ્કન્દશ્ચ શઙ્કરઃ ॥
ઉત્તસ્થુર્દાનવં દૃષ્ટ્વા સર્વે નન્દીશ્વરાદયઃ

પરસ્પરં ચ સમ્ભાષાં તે ચકુસ્તત્ર સામ્પ્રતમ્॥
રાજા કૃત્વા ચ સમ્ભાષામુવાસ શિવસન્નિધૌ

પ્રસન્નાત્મા મહાદેવો ભગવાંસ્તમુવાચ હ

શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥
વિધાતા જગતાં બ્રહ્મા પિતા ધર્મસ્ય ધર્મવિત્ ॥
મરીચિસ્તસ્ય પુત્રશ્ચ વૈષ્ણવશ્ચાપિ ધાર્મિકઃ

કશ્યપશ્ચાપિ તત્પુત્રો ધર્મિષ્ઠશ્ચ પ્રજાપતિઃ ॥
દક્ષઃ પ્રીત્યા દદૌ તસ્મૈ ભક્ત્યા કન્યાસ્ત્રયોદશ

તાસ્વેકા ચ દનુઃ સાધ્વી તત્સૌભાગ્યેન વર્દ્ધિતા ॥
ચત્વારિંશદ્દનોઃ પુત્રા દાનવાસ્તેજસોજ્જ્વલાઃ

તેષ્વેકો વિપ્રચિત્તિશ્ચ મહાબલપરાક્રમઃ ॥
તત્પુત્રો ધાર્મિકો દમ્ભો વિષ્ણુભક્તો જિતેન્દ્રિયઃ

જજાપ પરમં મન્ત્રં પુષ્કરે લક્ષવત્સરમ્ ॥
શુકાચાર્ય્યં ગુરું કૃત્વા કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

તદા ત્વાં તનયં પ્રાપ પરં કૃષ્ણપરાયણમ્ ॥
પુરા ત્વં પાર્ષદો ગોપો ગોપેષ્વષ્ટસુ ધાર્મિકઃ

અધુના રાધિકાશાપાદ્ભારતે દાનવેશ્વરઃ ॥
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં ભ્રમં મેને ચ વૈષ્ણવઃ

સાલોક્યસાર્ષ્ટિસારૂપ્યસામીપ્યૈક્યં હરેરપિ ॥
દીયમાનં ન ગૃહ્ણન્તિ વૈષ્ણવાઃ સેવનં વિના

બ્રહ્મત્વમમરત્વં વા તુચ્છં મેને ચ વૈષ્ણવઃ ॥
ઇન્દ્રત્વં વા કુબેરત્વં ન મેને ગણનાસુ ચ

કૃષ્ણભક્તસ્ય તે કિં વા દેવાનાં વિષયે ભ્રમે ॥
દેહિ રાજ્યં ચ દેવાનાં મત્પ્રીતિં કુરુ ભૂમિપ

સુખં સ્વરાજ્યે ત્વં તિષ્ઠ દેવાસ્સન્તુ સ્વકે પદે ॥
અલં ભ્રાતૃવિરોધેન સર્વે કશ્યપવંશજાઃ

યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ ॥
જ્ઞાતિદ્રોહસ્ય પાપસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

સ્વસમ્પદાં ચ હાનિં ચ યદિ રાજેન્દ્ર મન્યસે ॥
સર્વાવસ્થાસુ સમતા કેષાં યાતિ ચ સર્વદા

બ્રહ્મણશ્ચ તિરોભાવો લયે પ્રાકૃતિકે સતિ ॥
આવિર્ભાવઃ પુનસ્તસ્ય પ્રભવેદીશ્વરેચ્છયા॥

જ્ઞાનં બુદ્ધિશ્ચ તપસા સ્મૃતિર્લોકસ્ય નિશ્ચિતમ્ ॥
કરોતિ સૃષ્ટિં જ્ઞાનેન સ્રષ્ટા સોઽપિ ક્રમેણ ચ

પરિપૂર્ણતમો ધર્મઃ સત્યે સત્યાશ્રયઃ સદા ॥
સોઽપિ ત્રિભાગસ્ત્રેતાયાં દ્વિભાગો દ્વાપરે સ્મૃતઃ

એકભાગઃ કલેઃ પૂર્વે તદ્ધ્રાસશ્ચ ક્રમેણ ચ ॥
કલામાત્રં કલેઃ શેષે કુહ્વાં ચન્દ્રકલા યથા

યાદૃક્તેજો રવેર્ગ્રીષ્મે ન તાદૃક્શિશિરે પુનઃ ॥
દિને ચ યાદૃઙ્ મધ્યાહ્ને સાયંપ્રાતર્ન તત્સમમ્

ઉદયં યાતિ કાલેન બાલ્યતાં ચ ક્રમેણ ચ ॥
પ્રકાણ્ડતાં ચ તત્પશ્ચાત્કાલેઽસ્તં પુનરેવ સઃ

દિને પ્રચ્છન્નતાં યાતિ કાલે વૈ દુર્દિને ઘને ॥
રાહુગ્રસ્તે કમ્પિતશ્ચ પુનરેવ પ્રસન્નતામ્

પરિપૂર્ણતમશ્ચન્દ્રઃ પૂર્ણિમાયાં ચ યાદૃશઃ॥ ।
તાદૃશો ન ભવેન્નિત્યં ક્ષયં યાતિ દિનેદિને

પુનઃ સ પુષ્ટતાં યાતિ પરકુહ્વા દિનેદિને ॥
સમ્પદ્યુક્તઃ શુક્લપક્ષે કૃષ્ણે મ્લાનશ્ચ યક્ષ્મણા

રાહુગ્રસ્તે દિને મ્લાનો દુર્દિને નિબિડે ઘને ॥
કાલે ચન્દ્રો ભવેચ્છુદ્ધો ભ્રષ્ટશ્રીઃ કાલભેદકે

ભવિષ્યતિ બલિશ્ચેન્દ્રો ભ્રષ્ટશ્રીઃ સુતલેઽધુના ॥
કાલેન પૃથ્વી સસ્યાઢ્યા સર્વાધારા વસુન્ધરા

કાલે જલે નિમગ્ના સા તિરોભૂતા વિપદ્ગતા ॥
કાલે નશ્યન્તિ વિશ્વાનિ પ્રભવન્ત્યેવ કાલતઃ

ચરાચરાશ્ચ કાલેન નશ્યન્તિ પ્રભવન્તિ ચ ॥
ઈશ્વરસ્યૈવ સમતા કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

અહં મૃત્યુઞ્જયો યસ્માદસંખ્યં પ્રાકૃતં લયમ્ ॥
અદૃશ્યં ચાપિ પશ્યામિ વારં વારં પુનઃ પુનઃ ॥

સ ચ પ્રકૃતિરૂપશ્ચ સ એવ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥
સ ચાત્મા સર્વજીવશ્ચ નાનારૂપધરઃ પરઃ

કરોતિ સતતં યો હિ તન્નામગુણકીર્ત્તનમ્ ॥
કાલં મૃત્યું સ જયતિ જન્મ રોગં જરાં ભયમ્

સ્રષ્ટા કૃતો વિધિસ્તેન પાતા વિષ્ણુઃ કૃતો ભવે ॥
અહં કૃતશ્ચ સંહર્ત્તા વયં વિષયિણો યતઃ

કાલાગ્નિરુદ્રં સંહારે નિયુજ્ય વિષયે નૃપ ॥
અહં કરોમિ સતતં તન્નામગુણકીર્ત્તનમ્ ॥

તેન મૃત્યુઞ્જયોઽહં ચ જ્ઞાનેનાનેન નિર્ભયઃ ॥
મૃત્યુર્મત્તો ભયાદ્યાતિ વૈનતેયાદિવોરગઃ

ઇત્યુક્ત્વા સ ચ સર્વેશઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વભાવનઃ ॥
વિરરામાથ શર્વશ્ચ સભામધ્યે ચ નારદ

રાજા તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રશશંસ પુનઃ પુનઃ ॥
ઉવાચ સુંદરં દેવં પરં વિનયપૂર્વકમ્

શંખચૂડ ઉવાચ ॥
ત્વયા યત્કથિતં નાથ સર્વં સત્યં ચ નાનૃતમ્ ॥
તથાઽપિ કિઞ્ચિદ્યત્સત્યં શ્રૂયતાં મન્નિવેદનમ્

જ્ઞાતિદ્રોહે મહત્પાપં ત્વયોક્તમધુના ત્રયમ્ ॥
ગૃહીત્વા તસ્ય સર્વસ્વં કુતઃ પ્રસ્થાપિતો બલિઃ

મયા સમુદ્ધૃતં સર્વમૈશ્વર્ય્યં વિક્રમેણ ચ ॥
સુતલાચ્ચ સમુદ્ધર્તું નાલં સોઽપિ ગદાધરઃ

સભ્રાતૃકો હિરણ્યાક્ષઃ કથં દેવૈશ્ચ હિંસિતઃ ॥
શુમ્ભાદયશ્ચાસુરા વૈ કથં દેવૈર્નિપાતિતાઃ

પુરા સમુદ્રમથને પીયૂષં ભક્ષિતં સુરૈઃ ॥
ક્લેશભાજો વયં તત્ર તૈઃ સર્વફલભાજનૈઃ॥

ક્રીડાભાણ્ડમિદં વિશ્વં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
યદા દદાતિ યસ્મૈ સ તસ્યૈશ્વર્યં ભવેત્તદા

દેવદાનવયોર્વાદઃ શશ્વન્નૈમિત્તિકઃ સદા ॥
પરાજયો જયસ્તેષાં કાલેઽસ્માકં ક્રમેણ ચ

તત્રાવયોર્વિરોધે ચ ગમનં નિષ્ફલં તવ ॥
સમ સમ્બન્ધિનોર્બન્ધ્વોરીશ્વરસ્ય મહાત્મનઃ

જાયતે મહતી લજ્જા સ્પર્દ્ધાઽસ્માભિઃ સહાધુના ॥
તતોઽધિકા ચ સમરે કીર્ત્તિ હાનિઃ પરાજયે

શંખચૂડવચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્યાહ ત્રિલોચનઃ ॥
યથોચિતં સુમધુરમત્યુગ્રં દાનવેશ્વરમ્

શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥
યુષ્માભિઃ સહ યુદ્ધં મે બ્રહ્મવંશસમુદ્ભવૈઃ ॥
કા લજ્જા મહતી રાજન્નકીર્તિર્વા પરાજયે

યુદ્ધમાદૌ હરેરેવ મધુના કૈટભેન ચ ॥
હિરણ્યકશિપોશ્ચૈવ સહ તેનાત્મના નૃપ

હિરણ્યાક્ષસ્ય યુદ્ધં ચ પુનસ્તેન ગદાભૃતા ॥
ત્રિપુરૈઃ સહ યુદ્ધં ચ મયા ચાપિ પુરા કૃતમ્

સર્વેશ્વર્ય્યાઃ સર્વમાતુઃ પ્રકૃત્યાશ્ચ બભૂવ હ ॥
સહ શુમ્ભાદિભિઃ પૂર્વં સમરં પરમાદ્ભુતમ્

પાર્ષદપ્રવરસ્ત્વં ચ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
યે યે હતાશ્ચ તે દૈત્યા નહિ કેઽપિ ત્વયા સમાઃ

કા લજ્જા મહતી રાજન્મમ યુદ્ધે ત્વયા સહ ॥
સુરાણાં શરણસ્યૈવ પ્રેષિતસ્ય હરેરહો

દેહિ રાજ્યં ચ દેવાનાં વાગ્વ્યયે કિં પ્રયોજનમ્ ॥
યુદ્ધં મા કુરુ મત્સાર્દ્ધમિતિ મે નિશ્ચિતં વચઃ

ઇત્યુક્ત્વા શંકરસ્તત્ર વિરરામ ચ નારદ ॥
ઉત્તસ્થૌ શંખચૂડશ્ચ સ્વામાન્યૈઃ સહ સત્વરઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે નારદનારાયણસંવાદે દ્વિતીયે પ્રકૃતિખણ્ડે તુલત્યુપાખ્યાને શિવ શંખચૂડસંવાદેઽષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ