બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.17

નારાયણ ઉવાચ ॥
બ્રહ્મા શિવં સંનિયોજ્ય સંહારે દાનવસ્ય ચ ॥
જગામ સ્વાલયં તૂર્ણં યથાસ્થાનં મહામુને

ચન્દ્રભાગાનદીતીરે વટમૂલે મનોહરે ॥
તત્ર તસ્થૌ મહાદેવો દેવનિસ્તારહેતવે

દૂતં કૃત્વા પુષ્પદન્તં ગન્ધર્વેશ્વરમીપ્સિતમ્ ॥
શીઘ્રં પ્રસ્થાપયામાસ શંખચૂડાન્તિકં મુદા

સ ચેશ્વરાજ્ઞયા શીઘ્રં યયૌ તન્નગરં વરમ્ ॥
મહેન્દ્રનગરોત્કૃષ્ટં કુબેરભવનાધિકમ્

પઞ્ચયોજનવિસ્તીર્ણં દૈર્ઘ્યે તદ્દ્વિગુણં મુને ॥
સ્ફાટિકાકારમણિભિસ્સમન્તાત્પરિવેષ્ટિતમ્ ॥
સપ્તભિઃ પરિખાભિશ્ચ દુર્ગમાભિઃ સમન્વિતમ્

જ્વલદગ્નિનિભૈર્નિત્યં શોભિતં રત્નકોટિભિઃ ॥
યુક્તં ચ વીથિશતકૈર્મણિવેદિસમન્વિતૈઃ

પરિતો વણિજાં સંઘૈર્નાનાવસ્તુવિરાજિતૈઃ ॥
સિન્દૂરાકારમણિભિર્નિર્મિતૈશ્ચ વિચિત્રિતૈઃ

ભૂષિતં ભૂષિતૈર્દિવ્યૈરાશ્રમૈઃ શતકોટિભિઃ ॥
ગત્વા દદર્શ તન્મધ્યે શઙ્ખચૂડાલયં વરમ્

અતીવ વલયાકારં યથા પૂર્ણેન્દુમણ્ડલમ્ ॥
જ્વલદગ્નિશિખાભિશ્ચ પરિખાભિશ્ચતસૃભિઃ

સુદુર્ગમં ચ શત્રૂણામન્યેષાં સુગમં સુખમ્ ॥
અત્યુચ્ચૈર્ગગનસ્પર્શ્યમણિપ્રાચીરવેષ્ટિતમ્

રાજિતં દ્વાદશદ્વારૈર્દ્વારપાલસમન્વિતૈઃ ॥
રત્નકૃત્રિમપદ્માઢ્યૈ રત્નદર્પણભૂષિતૈઃ

મણીન્દ્રસારખચિતૈઃ શોભિતં લક્ષમન્દિરૈઃ॥
શોભિતં રત્નસોપાનૈ રત્નસ્તમ્ભવિરાજિતૈઃ

રત્નચિત્રકપાટાદ્યૈઃ સદ્રત્નકલશાન્વિતૈઃ॥
રત્નેન્દ્રચિત્રરાજીભિઃ સુદીપ્તાભિર્વિરાજિતૈઃ

પરિતો રક્ષિતં શશ્વદ્દાનવૈઃ શતકોટિભિઃ॥
દિવ્યાસ્ત્રધારિભિઃ શૂરૈર્મહાબલપરાક્રમૈઃ

સુન્દરૈશ્ચ સુવેષૈશ્ચ નાનાલઙ્કારભૂષિતૈઃ ॥
તાન્દૃષ્ટ્વા પુષ્પદન્તોઽપિ વરદ્વારં દદર્શ સઃ

દ્વારે નિયુક્તં પુરુષં શૂલહસ્તં ચ સસ્મિતમ્ ॥
તિષ્ઠન્તં પિઙ્ગલાક્ષં ચ તામ્રવર્ણં ભયઙ્કરમ્

કથયામાસ વૃત્તાન્તં જગામ તદનુજ્ઞયા ॥
અતિક્રમ્ય નવદ્વારં જગામાભ્યન્તરં પુરમ્

ન કૈશ્ચિદ્વારિતો દૂતો દૂતરૂપેણ તસ્ય ચ ॥
ગત્વા સોઽભ્યન્તરં દ્વારં દ્વારપાલમુવાચ હ

રણસ્ય સર્વવૃત્તાન્તં વિજ્ઞાપયિતુમીશ્વરમ્ ॥
સ ચ તં કથયિત્વા ચ દૂતં ગન્તુમુવાચ હ

સ ગત્વા શંખચૂડં તં દદર્શ સુમનોહરમ્ ॥
રાસમણ્ડલમધ્યસ્થં સ્વર્ણસિંહાસનસ્થિતમ્

મણીન્દ્રખચિતં ચિત્રં રત્નદણ્ડસમન્વિતમ્ ॥
રત્નકૃત્રિમપુષ્પૈશ્ચ પ્રશસ્તં શોભિતં સદા

ભૃત્યેન હસ્તવિધૃતં સ્વર્ણચ્છત્રં મનોહરમ્ ॥
સેવિતં પાર્ષદગણૈર્વ્યજનૈઃ શ્વેતચામરૈઃ

સુવેષં સુન્દરં રમ્યં રત્નભૂષણભૂષિતમ્ ॥
માલ્યાનુલેપનં સૂક્ષ્મવસ્ત્રં ચ દધતં મુને

દાનવેન્દ્રૈઃ પરિવૃતં સુવેષં ચ ત્રિકોટિભિઃ ॥
શતકોટિભિરન્યૈશ્ચ ભ્રમદ્ભિશ્શસ્ત્રધારિભિઃ

એવંભૂતં ચ તં દૃષ્ટ્વા પુષ્પદન્તઃ સવિસ્મયઃ ॥
ઉવાચ રણવૃત્તાન્તં યદુક્તં શઙ્કરેણ ચ

પુષ્પદન્ત ઉવાચ ॥
રાજેન્દ્ર શિવદૂતોઽહં પુષ્પદન્તાભિધઃ પ્રભો ॥
યદુક્તં શઙ્કરેણૈવ તદ્બ્રવીમિ નિશામય

રાજ્યં દેહિ ચ દેવાનામધિકારં ચ સામ્પ્રતમ્ ॥
દેવાશ્ચ શરણાપન્ના દેવેશે શ્રીહરૌ પરે

દત્ત્વા ત્રિશૂલં હરિણા તુભ્યં પ્રસ્થાપિતઃ શિવઃ ॥
ચન્દ્રભાગાનદીતીરે વટમૂલે ત્રિલોચનઃ

વિષયં દેહિ તેષાં ચ યુદ્ધં વા કુરુ નિશ્ચિતમ્ ॥
ગત્વા વક્ષ્યામિ કિં શમ્ભું તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ

દૂતસ્ય વચનં શ્રુત્વા શઙ્ખચૂડઃ પ્રહસ્ય ચ ॥
પ્રભાતે હ્યાગમિષ્યામિ ત્વં ચ ગચ્છેત્યુવાચ હ

સ ગત્વોવાચ તૂર્ણં તં વટમૂલસ્થમીશ્વરમ્ ॥
શઙ્ખચૂડસ્ય વચનં તદીયં યત્પરિચ્છદમ્

એતસ્મિન્નન્તરે સ્કન્દ આજગામ શિવાન્તિકમ્ ॥
વીરભદ્રશ્ચ નન્દી ચ મહાકાલઃ સુભદ્રકઃ

વિશાલાક્ષશ્ચ બાણશ્ચ પિઙ્ગલાક્ષો વિકમ્પનઃ ॥
વિરૂપો વિકૃતિશ્ચૈવ મણિભદ્રશ્ચ બાષ્કલઃ

કપિલાક્ષો દીર્ઘદંષ્ટ્રો વિકટસ્તામ્રલોચનઃ ॥
કાલઙ્કટો બલીભદ્રઃ કાલજિહ્વઃ કુટીચરઃ

બલોન્મત્તો રણશ્લાઘી દુર્જયો દુર્ગમસ્તથા ॥
અષ્ટૌ ચ ભૈરવા રૌદ્રા રુદ્રાશ્ચૈકાદશ સ્મૃતાઃ

વસવો વાસવાદ્યાશ્ચ આદિત્યા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ॥
હુતાશનશ્ચ ચન્દ્રશ્ચ વિશ્વકર્માઽશ્વિનૌ ચ તૌ

કુબેરશ્ચ યમશ્ચૈવ જયન્તો નલકૂબરઃ ॥
વાયુશ્ચ વરુણશ્ચૈવ બુધો વૈ મંગલસ્તથા ॥

ધર્મશ્ચ શનિરીશાનઃ કામદેવશ્ચ વીર્ય્યવાન્ ॥
ઉગ્રદંષ્ટ્રા ચોગ્રચણ્ડા કોટ્ટરી કૈટભી તથા

સ્વયં શતભુજા દેવી ભદ્રકાલી ભયંકરી ॥
રત્નેન્દ્રરાજખચિતવિમાનોપરિ સંસ્થિતા

રક્તવસ્ત્રપરીધાના રક્તમાલ્યાનુલેપના ॥
નૃત્યન્તી ચ હસન્તી ચ ગાયન્તી સુસ્વરં મુદા

અભયં દદતી ભક્તમભયા સા ભયં રિપુમ્ ॥
બિભ્રતી વિકટાં જિહ્વાં સુલોલાં યોજનાયતામ્ ॥

ખર્પરં વર્તુલાકારં ગમ્ભીરં યોજનાયતમ્ ॥
ત્રિશૂલં ગગનસ્પર્શિં શક્તિં વૈ યોજનાયતામ્

શંખં ચક્રં ગદાં પદ્મં શરાંશ્ચાપં ભયંકરમ્ ॥
મુદ્ગરં મુશલં વજ્રં ખડ્ગં ફલકમુજ્જ્વલમ્

વૈષ્ણવાસ્ત્રં વારુણાસ્ત્રમાગ્નેયં નાગપાશકમ્ ॥
નારાયણાસ્ત્રં બ્રહ્માસ્ત્રં ગાન્ધર્વં ગારુડં તથા

પાર્જન્યં વૈ પાશુપતં જૃમ્ભણાસ્ત્રં ચ પાર્વતમ્ ॥
માહેશ્વરાસ્ત્રં વાયવ્યં દણ્ડં સમ્મોહનં તથા ॥
નાનાવિધાન્યાયુધાનિ દિવ્યાસ્ત્રશતકં પરમ્

આગત્ય તત્ર તસ્થૌ સા યોગિનીનાં ત્રિકોટિભિઃ ॥
સાર્દ્ધં વૈ ડાકિનીનાં ચ વિકટાનાં ત્રિકોટિભિઃ

ભૂતપ્રેતપિશાચાશ્ચ કૂષ્માણ્ડબ્રહ્મરાક્ષસાઃ ॥
વેતાલાશ્ચૈવ યક્ષાશ્ચ રાક્ષસાશ્ચૈવ કિન્નરાઃ

તાભિશ્ચૈવ સહ સ્કન્દો નત્વા વૈ ચન્દ્રશેખરમ્ ॥
પિતુઃ પાર્શ્વે સભાયાં ચ સમુવાસ ભવાજ્ઞયા

અથ દૂતે ગતે તત્ર શંખચૂડઃ પ્રતાપવાન્॥
ઉવાચ તુલસીં વાર્ત્તાં ગત્વાઽભ્યન્તરમેવ ચ

રણવાર્ત્તાં ચ સા શ્રુત્વા શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકા ॥
ઉવાચ મધુરં સાધ્વી હૃદયેન વિદૂયતા

તુલસ્યુવાચ ॥
હે પ્રાણનાથ હે બન્ધો તિષ્ઠ મે વક્ષસિ ક્ષણમ્ ॥
હે પ્રાણાધિષ્ઠાતૃદેવ રક્ષ મે જીવનં ક્ષણમ્

ભુંક્ષ્વ જન્મસુ ભોગ્યં તદ્યદ્વૈ મનસિ વાંછિતમ્ ॥
પશ્યામિ ત્વાં ક્ષણં કિઞ્ચિલ્લોચનાભ્યાં પિપાસિતા

આન્દોલયન્તિ પ્રાણા મે મનો દગ્ધં ચ સન્તતમ્ ॥
દુસ્સ્વપ્નં ચ મયા દૃષ્ટં ચાદ્યૈવ ચરમે નિશિ

તુલસીવચનં શ્રુત્વા ભુક્ત્વા પીત્વા નૃપેશ્વરઃ ॥
ઉવાચ વચનં પ્રાજ્ઞો હિતં સત્યં યથોચિતમ્

શઙ્ખચૂડ ઉવાચ ॥
કાલેન યોજિતં સર્વં કર્મ ભોગનિબન્ધને ॥
શુભં હર્ષં સુખં દુઃખં ભયં શોકમમંગલમ્

કાલે ભવન્તિ વૃક્ષાશ્ચ શાખાવન્તશ્ચ કાલતઃ ॥
ક્રમેણ પુષ્પવન્તશ્ચ ફલવન્તશ્ચ કાલતઃ

તેષાં ફલાનિ પક્વાનિ પ્રભવન્ત્યેવ કાલતઃ ॥
તે સર્વે ફલિનઃ કાલે કાલે કાલં પ્રયાન્તિ ચ

ભવન્તિ કાલે ભૂતાનિ કાલે કાલં પ્રયાન્તિ ચ॥
કાલે ભવન્તિ વિશ્વાનિ કાલે નશ્યન્તિ સુન્દરિ

સ્રષ્ટા ચ કાલે સૃજતિ પાતા પાતિ ચ કાલતઃ॥
સંહર્ત્તા સંહરેત્કાલે સંચરન્તિ ક્રમેણ તે

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનામીશ્વરઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ॥
સ્રષ્ટા પાતા ચ સંહર્ત્તા સ કૃત્સ્નાંશેન સર્વદા।2.17.૬૦॥
કાલે સ એવ પ્રકૃતિં નિર્માય સ્વેચ્છયા પ્રભુઃ॥
નિર્માય પ્રાકૃતાન્સર્વાન્વિશ્વસ્થાંશ્ચ ચરાચરાન્

આબ્રહ્મસ્તંબપર્ય્યન્તં સર્વં કૃત્રિમમેવ ચ॥
પ્રવદન્તિ ચ કાલેન નશ્યત્યપિ હિ નશ્વરમ્

ભજ સત્યં પરં બ્રહ્મ રાધેશં ત્રિગુણાત્પરમ્ ॥
સર્વેશં સર્વરૂપં ચ સર્વાત્માનન્તમીશ્વરમ

જલં જલેન સૃજતિ જલં પાતિ જલેન યઃ ॥
હરેજ્જલં જલેનૈવ તં કૃષ્ણં ભજ સન્તતમ્

યસ્યાજ્ઞયા વાતિ વાતઃ શીઘ્રગામી ચ સન્તતમ્॥
યસ્યાજ્ઞયા ચ તપનસ્તપત્યેવ યથાક્ષણમ્

યથાક્ષણં વર્ષતીન્દ્રો મૃત્યુશ્ચરતિ જન્તુષુ ॥
યથાક્ષણં દહત્યગ્નિશ્ચન્દ્રો ભ્રમતિ ભીતવત્

મૃત્યોર્મૂલં કાલમૂલં યમસ્ય ચ યમં પરમ્॥
સ્રષ્ટારં સ્રષ્ટુરપિ ચ પાતુઃ પાલકમેવ ચ

સંહર્ત્તારં ચ સંહર્તુસ્તં કૃષ્ણં શરણં વ્રજ॥
કો બન્ધુશ્ચૈવ કેષાં વા સર્વબન્ધું ભજ પ્રિયે

અહં કો વા ત્વં ચ કા વા વિધિના યોજિતઃ પુરા ॥
ત્વયા સાર્દ્ધં કર્મણા ચ પુનસ્તેન વિયોજિતઃ

અજ્ઞાની કાતરઃ શોકે વિપત્તૌ ચ ન પણ્ડિતઃ ॥
સુખં દુઃખં ભ્રમત્યેવ ચક્રનેમિક્રમેણ ચ ॥

નારાયણં તં સર્વેશં કાન્તં પ્રાપ્સ્યસિ નિશ્ચિતમ્ ॥
તપઃ કૃતં યદર્થે ચ પુરા બદરિકાશ્રમે

મયા ત્વં તપસા લબ્ધા બ્રહ્મણશ્ચ વરેણ હિ ॥
હરેરર્થે તવ તપો હરિં પ્રાપ્સ્યસિ કામિનિ

વૃન્દાવને ચ ગોવિન્દં ગોલોકે ત્વં લભિષ્યસિ ॥
અહં યાસ્યામિ તલ્લોકં તનું ત્યક્ત્વા ચ દાનવીમ્

તત્ર દ્રક્ષ્યસિ માં ત્વં ચ ત્વાં ચ દ્રક્ષ્યામિ સન્તતમ્ ॥
આગમં રાધિકાશાપાદ્ભારતં ચ સુદુર્લભમ્

પુનર્યાસ્યામિ તત્રૈવ કઃ શોકો મે શૃણુ પ્રિયે ॥
ત્વં હિ દેહં પરિત્યજ્ય દિવ્યરૂપં વિધાય ચ ।

તત્કાલં પ્રાપ્સ્યસિ હરિં મા કાન્તે કાતરા ભવ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ચ દિનાન્તે ચ તયા સાર્દ્ધં મનોહરે

સુષ્વાપ શોભને તલ્પે પુષ્પચન્દનચર્ચિતે ॥
નાનાપ્રકારવિભવે ચચાર રત્નમન્દિરે

રત્નપ્રદીપસંયુક્તે સ્ત્રીરત્નં પ્રાપ્ય સુન્દરીમ્ ॥
નિનાય રજનીં રાજા ક્રીડાકૌતુકમંગલૈઃ

કૃત્વા વક્ષસિ કાન્તાં તાં રુદન્તીમતિદુઃખિતામ્ ॥
કૃશોદરીં નિરાહારાં નિમગ્નાં શોકસાગરે।૭૯॥
પુનસ્તાં બોધયામાસ દિવ્યજ્ઞાનેન બોધવિત્ ॥
પુરા કૃષ્ણેન યદ્દત્તં ભાણ્ડીરે તત્ત્વમુત્તમમ્

સ ચ તસ્યૈ દદૌ તચ્ચ સર્વશોકહરં પરમ્ ॥
જ્ઞાનં સંપ્રાપ્ય સા દેવી પ્રસન્નવદનેક્ષણા

ક્રીડાં ચકાર હર્ષેણ સર્વં મત્વાઽતિનશ્વરમ્ ॥
તૌ દમ્પતી ચ ક્રીડાર્ત્તૌ નિમગ્નૌ સુખસાગરે

પુલકાઙ્કિતસર્વાઙ્ગૌ મૂર્ચ્છિતૌ નિર્જને મુને ॥
અંગપ્રત્યંગસંયુક્તૌ સુપ્રીતૌ સુરતોત્સુકૌ

એકાંગૌ ચ તથા તૌ દ્વૌ ચાર્દ્ધનારીશ્વરૌ યથા ॥
પ્રાણેશ્વરં ચ તુલસી મેને પ્રાણાધિકં પરમ્

પ્રાણાધિકાં ચ તાં મેને રાજા પ્રાણાધિકેશ્વરીમ્ ॥
તૌ સ્થિતૌ સુખસુપ્તૌ ચ તન્ત્રિતૌ સુન્દરૌ સમૌ

સુવેષૌ સુખસમ્ભોગાદચેષ્ટૌ સુમનોહરૌ ॥
ક્ષણં સચેતનૌ તૌ ચ કથયન્તૌ રસાશ્રયામ્ ॥
કથાં મનોહરાં દિવ્યાં હસન્તૌ ચ ક્ષણં પુનઃ

ભુક્તવન્તૌ ચ તામ્બૂલં પ્રદતં ચ પરસ્પરમ્

પરસ્પરં સેવિતૌ ચ સુપ્રીત્યા શ્વેતચામરૈઃ ॥
ક્ષણં શયાનૌ સાનન્દૌ વસન્તૌ ચ ક્ષણં પુનઃ

ક્ષણં કેલિનિયુક્તૌ ચ રસભાવસમન્વિતૌ ॥
સુરતાદ્વિરતિર્નાસ્તિ તૌ તદ્વિષયપણ્ડિતૌ

સતતં જયયુક્તૌ દ્વૌ ક્ષણં નૈવ પરાજિતૌ ॥

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃતિખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે તુલસીશંખચૂડસમ્ભોગો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ