બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.16

નારાયણ ઉવાચ ॥
તુલસી પરિતુષ્ટા સા ચાસ્વાપ્સીદ્ધૃષ્ટમાનસા ॥
નવયૌવનસમ્પન્ના પ્રશંસન્તી વરાંગના

ચિક્ષેપ પઞ્ચબાણશ્ચ પઞ્ચ બાણાંશ્ચ તાં પ્રતિ ॥
પુષ્પાયુધેન સા દગ્ધા પુષ્પચન્દનચર્ચિતા

પુલકાઞ્ચિતસર્વાંગી કમ્પિતા રક્તલોચના ॥
ક્ષણં સા શુષ્કતાં પ્રાપ ક્ષણં મૂર્ચ્છામવાપ હ

ક્ષણમુદ્વિગ્નતાં પ્રાપ ક્ષણં તન્દ્રાં સુખાવહામ્ ॥
ક્ષણં સા દહનં પ્રાપ ક્ષણં પ્રાપ પ્રમત્તતામ્

ક્ષણં સા ચેતનાં પ્રાપ ક્ષણં પ્રાપ વિષણ્ણતામ્ ॥
ઉત્તિષ્ઠન્તી ક્ષણં તલ્પાદ્ગચ્છન્તી નિકટં ક્ષણમ્

ભ્રમન્તી ક્ષણમુદ્વેગાદ્વિવસન્તી ક્ષણં પુનઃ ॥
ક્ષણમેવ સમુદ્વેગાદસ્વાપ્સીત્પુનરેવ સા

પુષ્પચન્દનતલ્પં ચ તદ્બભૂવાતિકણ્ટકમ્ ॥
વિષમાહારકં સ્વાદુ દિવ્યરૂપં ફલં જલમ્

નિલયશ્ચ નિરાકારઃ સૂક્ષ્મવસ્ત્રં હુતાશનઃ॥
સિન્દૂરપત્રકં ચૈવ વ્રણતુલ્યં ચ દુઃખદમ્

ક્ષણં દદર્શ તન્દ્રાયાં સુવેષં પુરુષં સતી॥
સુન્દરં ચ યુવાનં ચ સસ્મિતં રસિકેશ્વરમ્

ચન્દનોક્ષિતસર્વાંગં રત્નભૂષણભૂષિતમ્॥
આગચ્છન્તં માલ્યવન્તં પશ્યન્તં તન્મુખામ્બુજમ્

કથયન્તં રતિકથાં ચુમ્બન્તમધરં મુહુઃ ॥
શયાનં પુષ્પતલ્પે ચ સમાશ્લિષ્યન્તમઙ્ગકમ્

પુનરેવ તુ ગચ્છન્તમાગચ્છન્તં વસન્તકમ્ ॥
કાન્ત ક્વ યાસિ પ્રાણેશ તિષ્ઠેત્યેવમુવાચ સા

પુનઃ સ્વચેતનાં પ્રાપ્ય વિલલાપ પુનઃ પુનઃ ॥
એવં તપોવને સા ચ તસ્થૌ તત્રૈવ નારદ

શઙ્ખચૂડો મહાયોગી જૈગીષવ્યાન્મનોરમમ્ ॥
કૃષ્ણસ્ય મન્ત્રં સમ્પ્રાપ્ય પ્રાપ્ય સિદ્ધિં તુ પુષ્કરે

પઠન્સદા તુ કવચં સર્વમઙ્ગલમઙ્ગલમ્ ॥
બ્રહ્મેશાચ્ચ વરં પ્રાપ્ય યત્તન્મનસિ વાઞ્છિતમ્

આજ્ઞયા બ્રહ્મણઃ સોઽપિ બદરીં વૈ સમાયયૌ ॥
આગચ્છન્તં શઙ્ખચૂડમપશ્યત્તુલસી મુને

નવયૌવનસમ્પન્નં કામદેવસમપ્રભમ્

શ્વેતચમ્પકવર્ણાભં રત્નભૂષણભૂષિતમ્ ॥
શરત્પાર્વણચન્દ્રાસ્યં શરત્પઙ્કજલોચનમ્

મહારત્નગણાક્લૃપ્તવિમાનસ્થં મનોહરમ્ ॥
રત્નકુણ્ડલયુગ્માઢ્યગણ્ડસ્થલવિરાજિતમ્

પારિજાતપ્રસૂનાઢ્યમાલ્યવન્તં ચ સુસ્મિતમ્ ॥
કસ્તૂરીકુઙ્કુમયુતં સુગન્ધિતિલકોજ્જ્વલમ્

સા દૃષ્ટ્વા સન્નિધાને તં મુખમાચ્છાદ્ય વાસસા ॥
સસ્મિતા તં નિરીક્ષન્તી સકટાક્ષં પુનઃ પુનઃ

બભૂવ સા નમ્રમુખી નવસઙ્ગમલજ્જિતા॥
કામુકી કામબાણેન પીડિતા પુલકાન્વિતા

પિબન્તી તન્મુખામ્ભોજં લોચનાભ્યાં ચ સન્તતમ્ ॥
દદર્શ શઙ્ખચૂડશ્ચ કન્યામેકાં તપોવને

પુષ્પચન્દનતલ્પસ્થાં વસન્તીં વાસસા વૃતામ્ ॥
પશ્યન્તીં તન્મુખં શશ્વત્સસ્મિતાં સુમનોહરામ્

સુપીનકઠિનશ્રોણીં પીનોન્નતપયોધરામ્॥
મુક્તાપંક્તિપ્રભાજુષ્ટદન્તપંક્તિં સુબિભ્રતીમ્

પક્વબિમ્બાધરોષ્ઠીં ચ સુનાસાં સુન્દરીં વરામ્ ॥
તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભાં શરચ્ચન્દ્રસમપ્રભામ્

સ્વતેજસા પરિવૃતાં સુખદૃશ્યાં મનોરમામ્ ॥
કસ્તૂરીબિન્દુભિઃ સાર્દ્ધમધશ્ચન્દનબિન્દુના

સિન્દૂરબિન્દુના શશ્વત્સીમન્તાધઃસ્થલોજ્જ્વલામ્ ॥
નિમ્નનાભિગભીરાં ચ તદધસ્ત્રિવલીયુતામ્

કરપદ્મતલારક્તાં નખચન્દ્રૈર્વિભૂષિતામ્ ॥
સ્થલપદ્મપ્રભાજુષ્ટં પાદપદ્મં ચ બિભ્રતીમ્

આરક્તવર્ણં લલિતમલક્તકસમપ્રભમ્ ॥
સ્થલપદ્મૈશ્ચ જલજૈઃ પદ્મરાગવિરાજિતામ્

શરદિન્દુવિનિન્દ્યૈકનખેન્દ્વોઘવિરાજિતામ્॥
અમૂલ્યરત્ન સંમિશ્રયાવકેન સ્વલંકૃતામ્

મણીન્દ્રમુખ્યખચિતક્વણન્મઞ્જીરરઞ્જિતામ્

દધતીં કબરીભારં માલતીમાલ્યસંયુતમ્॥
અમૂલ્ય રત્નસંક્લૃપ્તમકરાકૃતિરૂપિણા

ચિત્રકુણ્ડલયુગ્મશ્રીસુષુમાપરિશોભિતામ્ ॥
રત્નેન્દ્રમુક્તાહારશ્રીસ્તનમધ્યસ્થલોજ્જ્વલામ્

રત્નકંકણકેયૂરશંખભૂષણભૂષિતામ્ ॥
રત્નાંગુલીયકૈર્દિવ્યૈરંગુલ્યાવલિભિર્યુતામ્

દૃષ્ટ્વા તાં લલિતાં રમ્યાં સુશીલાં સુદતીં સતીમ્ ॥
ઉવાસ તત્સમીપે ચ મધુરં તામુવાચ સઃ

શંખચૂડ ઉવાચ ॥
કા ત્વં કસ્ય ચ કન્યાઽસિ ધન્યે માન્યે સુયોષિતામ્॥
કા ત્વં કામિનિ કલ્યાણિ સર્વકલ્યાણદાયિનિ

સ્વર્ગભોગાદિસરિતિવિહારે હારરૂપિણિ॥
સંસારદારસારે ચ માયાધારે મનોહરે॥

જગદ્વિલક્ષણે ક્ષામે મુનીનાં મોહકારિણિ ॥
મૌનં ત્યક્ત્વા કિંકરં માં સમ્ભાષાં કુરુ સુન્દરિ

ઇત્યેવં વચનં શ્રુત્વા સકામા વામલોચના ॥
સસ્મિતા નમ્રવદના સકામં તમુવાચ સા

તુલસ્યુવાચ ॥
ધર્મધ્વજસુતાઽહં ચ તપામ્યસ્યાં તપોવને ॥
તપસ્વિનીહ તિષ્ઠામિ કસ્ત્વં ગચ્છ યથાસુખમ્

કામિનીં કુલજાતાં ચ રહસ્યેકાકિનીં સતીમ્॥
ન પૃચ્છતિ કુલે જાત એવમેવ શ્રુતૌ શ્રુતમ્

લમ્પટોઽસત્કુલે જાતો ધર્મશાસ્ત્રાર્થવર્જિતઃ ॥
યેનાશ્રુતઃ શ્રુતેરર્થઃ સ કામીચ્છતિ કામિનીમ્

આપાત મધુરામન્તે ચાન્તકાં પુરુષસ્ય તામ્ ॥
વિષકુમ્ભાકારરૂપામમૃતાસ્યાં ચ સન્તતમ્

હૃદયે ક્ષુરધારાભાં શશ્વન્મધુરભાષિણીમ્ ॥
સ્વકાર્ય્યપરિનિષ્પત્તિતત્પરાં સતતં સદા

કાર્ય્યાર્થે સ્વામિવશગામન્યથૈવાવશાં સદા ॥
સ્વાન્તર્મલિનરૂપાં ચ પ્રસન્નવદનેક્ષણામ્

શ્રુતૌ પુરાણે યાસાં ચ ચરિત્રમનિરૂપિતમ્ ॥
તાસુ કો વિશ્વસેત્પ્રાજ્ઞો હ્યપ્રાજ્ઞ ઇવ સર્વદા

તાસાં કો વા રિપુર્મિત્રં પ્રાર્થયન્તીં નવં નવમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા સુવેશં પુરુષમિચ્છન્તીં હૃદયે સદા

બાહ્યે સ્વાત્મસતીત્વં ચ જ્ઞાપયન્તીં પ્રયત્નતઃ ॥
શશ્વત્કામાં ચ રામાં ચ કામાધારાં મનોહરામ્

બાહ્યે છલાચ્છાદયન્તીં સ્વાન્તર્મૈથુનલાલસામ્॥
કાન્તં ગ્રસન્તીં રહસિ બાહ્યેઽતીવ સુલજ્જિતામ્

માનિનીં મૈથુનાભાવે કોપિનીં કલહાંકુરામ્ ॥
સંભીતાં ભૂરિસમ્ભોગાત્સ્વલ્પમૈથુનદુઃખિતામ્

સુમૃષ્ટાન્નં શીતતોયમાકાંક્ષન્તીં ચ માનસે ॥
સુન્દરં રસિકં કાન્તં યુવાનં ગુણિનં સદા

સુતાત્પરમતિસ્નેહં કુર્વન્તીં રતિકર્તરિ ॥
પ્રાણાધિકં પ્રિયતમં સમ્ભોગ કુશલં પ્રિયમ્

પશ્યન્તીં રિપુતુલ્યં ચ વૃદ્ધં વા મૈથુનાક્ષમમ્ ॥
કલહં કુર્વતી શશ્વત્તેન સાર્દ્ધં સુકોપનામ્

ચર્ચયા ભક્ષયન્તીં તં કીનાશ ઇવ ગોરજઃ ॥
દુસ્સાહસસ્વરૂપાં ચ સર્વદોષાશ્રયાં સદા

શશ્વત્કપટરૂપાં ચ સર્વદોષાશ્રયાં સદા ॥
બ્રહ્મ વિષ્ણુશિવાદીનાં દુસ્ત્યાજ્યાં મોહરૂપિણીમ્

તપોમાર્ગાર્ગલાં શશ્વન્મુક્તિદ્વારકપાટિકામ્

હરેર્ભક્તિવ્યવહિતાં સર્વમાયા કરણ્ડિકામ્ ॥
સંસારકારાગારે ચ શશ્વન્નિગડરૂપિણીમ્

ઇન્દ્રજાલસ્વરૂપાં ચ મિથ્યાવાદિસ્વરૂપિણીમ્ ॥
બિભ્રતીં બાહ્ય સૌન્દર્યં મધ્યાઙ્ગમતિકુત્સિતમ્

નાનાવિણ્મૂત્રપૂયાનામાધારં મલસંયુતમ્ ॥
દુર્ગન્ધિ દોષસંયુક્તં રક્તાક્તં ચાપ્યસંસ્કૃતમ્ ॥ ।

માયારૂપં માયિનાં ચ વિધિના નિર્મિતં પુરા ॥
વિષરૂપાં મુમુક્ષૂણામદૃશ્યાંચૈવ સર્વદા

ઇત્યુક્ત્વા તુલસી તં ચ વિરરામ ચ નારદ ॥
સસ્મિતઃ શંખચૂડશ્ચ પ્રવક્તુમુપચક્રમે

શંખચૂડ ઉવાચ ॥
ત્વયા યત્કથિતં દેવિ ન ચ સર્વમલીકકમ્ ॥
કિંચિત્સત્યમલીકં ચ કિંચિન્મત્તો નિશામય

નિર્મિતં દ્વિવિધં ધાત્રા સ્ત્રીરૂપં સર્વમોહનમ્ ॥
કૃત્યારૂપં વાસ્તવં ચ પ્રશસ્યં ચાપ્રશંસિતમ્॥

લક્ષ્મી સરસ્વતી દુર્ગા સાવિત્રી રાધિકાદિકમ્॥
સૃષ્ટિસૂત્રસ્વરૂપં ચાપ્યાદ્યં સ્રષ્ટ્વા તુ નિર્મિતમ્

એતાસામંશરૂપં યત્સ્ત્રીરૂપં વાસ્તવં સ્મૃતમ્ ॥
તત્પ્રશંસ્યં યશોરૂપં સર્વમઙ્ગલકારણમ્

શતરૂપા દેવહૂતિસ્સ્વધા સ્વાહા ચ દક્ષિણા ॥
છાયાવતી રોહિણી ચ વરુણાની શચી તથા

કુબેરવાયુપત્ની સાઽપ્યદિતિશ્ચ દિતિસ્તથા ॥
લોપામુદ્રાઽનસૂયા ચ કૈટભી તુલસી તથા

અહલ્યાઽરુન્ધતી મેના તારા મન્દોદરી પરા ॥
દમયન્તી વેદવતી ગંગા ચ યમુના તથા

પુષ્ટિસ્તુષ્ટિઃ સ્મૃતિર્મેધા કાલિકા ચ વસુન્ધરા ॥
ષષ્ઠી મંગલચણ્ડી ચ મૂર્તિર્વૈ ધર્મકામિની

સ્વસ્તિઃ શ્રદ્ધા ચ કાન્તિશ્ચ તુષ્ટિઃ શાન્તિસ્તથા પરા ॥
નિદ્રા તન્દ્રા ક્ષુત્પિપાસા સન્ધ્યા રાત્રિર્દિનાનિ ચ

સમ્પત્તિવૃત્તિકીર્ત્યશ્ચ ક્રિયાશોભાપ્રભાંશકમ્ ॥
યત્સ્ત્રીરૂપં ચ સમ્ભૂતમુત્તમં તદ્યુગે યુગે

કૃત્યાસ્વરૂપં તદ્યત્તુ સ્વર્વેશ્યાદિકમેવ ચ ॥
તદપ્રશંસ્યં વિશ્વેષુ પુંશ્ચલીરૂપમેવ ચ

સત્ત્વપ્રધાનં યદ્રૂપં તચ્ચ શુદ્ધં સ્વભાવતઃ ॥
તદુત્તમં ચ વિશ્વેષુ સાધ્વીરૂપં પ્રશંસિતમ્

તદ્વાસ્તવં ચ વિજ્ઞેયં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ॥
રજોરૂપં તમોરૂપં કૃત્યાસુ દ્વિવિધં સ્મૃતમ્

સ્થાનાભાવાત્ક્ષણાભાવાન્મધ્યવૃત્તેરભાવતઃ ॥
દેહક્લેશેન રોગેણ સત્સંસર્ગેણ સુન્દરિ

બહુગોષ્ઠા વૃતેનૈવ રિપુરાજભયેન ચ ॥
રજોરૂપસ્ય સાધ્વીત્વમતૈનૈવોપજાયતે

ઇદં મધ્યમરૂપં ચ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ॥
તમોરૂપં દુર્નિવાર્ય્યમધમં તદ્વિદુર્બુધાઃ

ન પૃચ્છતિ કુલે જાતઃ પણ્ડિતશ્ચ પરસ્ત્રિયમ્॥
નિર્જને દુર્જને વાઽપિ રહસ્યે વચસાં સ્ત્રિયમ્

આગચ્છામિ ત્વત્સમીપમાજ્ઞયા બ્રહ્મણોઽધુના ॥
ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન ત્વાં ગ્રહીષ્યામિ શોભને

અહમેવ શઙ્ખચૂડો દેવવિદ્રાવકારકઃ ॥
દનુવંશોદ્ભવો વિશ્વે સુદામાઽહં હરેઃ પુરે

અહમષ્ટસુ ગોપેષુ ગોગોપીપાર્ષદેષુ ચ ॥
અધુના દાનવેન્દ્રોઽહં રાધિકાયાશ્ચ શાપતઃ

જાતિસ્મરોઽહં જાનામિ કૃષ્ણમન્ત્રપ્રભાવતઃ ॥
જાતિસ્મરા ત્વં તુલસી સંસક્તા હરિણા પુરા

ત્વમેવ રાધિકાકોપાજ્જાતાઽસિ ભારતે ભુવિ ॥
ત્વાં સમ્ભોક્તુમિચ્છકોઽહં નાલં રાધાભયાત્તતઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા સ પુમાન્વિરરામ મહામુને ॥
સસ્મિતા તુલસી હૃષ્ટા પ્રવક્તુમુપચક્રમે

તુલસ્યુવાચ ॥
એવંવિધો બુધો વિશ્વે બુધેષુ ચ પ્રશંસિતઃ ॥
કાન્તમેવંવિધં કાન્તા શશ્વદિચ્છતિ કામતઃ

ત્વયાઽહમધુના સત્યં વિચારેણ પરાજિતા ॥
સ નિન્દિતશ્ચાપ્યશુચિર્યઃ પુમાંશ્ચ સ્ત્રિયા જિતઃ

નિન્દન્તિ પિતરો દેવા બાન્ધવાઃ સ્ત્રીજિતં જનમ્ ॥
સ્ત્રીજિતં મનસા વાચા પિતા ભ્રાતા ચ નિન્દતિ

શુધ્યેદ્વિપ્રો દશાહેન જાતકે મૃતકે તથા ॥
ભૂમિપો દ્વાદશાહેન વૈશ્યઃ પઞ્ચદશાહતઃ

શૂદ્રો માસેન વેદેષુ માતૃવદ્વર્ણસઙ્કરઃ॥
અશુચિઃ સ્ત્રીજિતઃ શુધ્યેચ્ચિતાદહનકાલતઃ

ન ગૃહ્ણન્તીચ્છયા તસ્ય પિતરઃ પિણ્ડતર્પણમ્ ॥
ન ગૃહ્ણન્તીચ્છયા દેવાસ્ત સ્ય પુષ્પજલાદિકમ્

કિં તસ્ય જ્ઞાનતપસા જપહોમપ્રપૂજનૈઃ ॥
કિં વિદ્યયા વા યશસા સ્ત્રીભિર્યસ્ય મનો હૃતમ્

વિદ્યાપ્રભાવજ્ઞાનાર્થં મયા ત્વં ચ પરીક્ષિતઃ ॥
કૃત્વા પરીક્ષાં કાન્તસ્ય વૃણોતિ કામિની વરમ્

વરાય ગુણહીનાય વૃદ્ધાયાજ્ઞાનિને તથા ॥
દરિદ્રાય ચ મૂર્ખાય રોગિણે કુત્સિતાય ચ

અત્યન્તકોપયુક્તાય ચાત્યન્તદુર્મુખાય ચ ॥
પંગુલાયાઙ્ગહીનાય ચાન્ધાય બધિરાય ચ

જડાય ચૈવ મૂકાય ક્લીબતુલ્યાય પાપિને ॥
બ્રહ્મહત્યાં લભેત્સોઽપિ યઃ સ્વકન્યાં દદાતિ ચ॥

શાન્તાય ગુણિને ચૈવ યૂને ચ વિદુષેઽપિ ચ ॥
વૈષ્ણવાય સુતાં દત્ત્વા દશવાજિફલં લભેત્

યઃ કન્યાપાલનં કૃત્વા કરોતિ વિક્રયં યદિ ॥
વિપદા ધનલોભેન કુમ્ભીપાકં સ ગચ્છતિ

કન્યામૂત્રપુરીષં ચ તત્ર ભક્ષતિ પાતકી ॥
કૃમિભિર્દશિતઃ કાકૈર્યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ

તદન્તે વ્યાધયોનૌ ચ લભતે જન્મ નિશ્ચિતમ્ ॥
વિક્રીણાતિ માંસભારં વહત્યેવ દિવાનિશમ્

ઇત્યેવમુક્ત્વા તુલસી વિરરામ તપોવને ॥
એતસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મા તયોરન્તિકમાયયૌ

મૂર્ધ્ના નનામ તુલસી શઙ્ખચૂડશ્ચ નારદ ॥
ઉવાસ તત્ર દેવેશશ્ચોવાચ ચ તયોર્હિતમ્

કિં કરોષિ શઙ્ખચૂડ સંવાદમનયા સહ ॥
ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન ત્વમસ્યા ગ્રહણં કુરુ

ત્વં ચ પુરુષરત્નં ચ સ્ત્રીરત્નં સ્ત્રીષ્વિયં સતી ॥
વિદગ્ધાયા વિદગ્ધેન સઙ્ગમો ગુણવાન્ભવેત્

નિર્વિરોધસુખં રાજન્કો વા ત્યજતિ દુર્લભમ્ ॥
યોઽવિરોધસુખત્યાગી સ પશુર્નાત્ર સંશયઃ

કિમુપેક્ષસિ ત્વં કાન્તમીદૃશં ગુણિનં સતી ॥
દેવાનામસુરાણાં ચ દાનવાનાં વિમર્દનમ્

યથા લક્ષ્મીશ્ચ લક્ષ્મીશે યથા કૃષ્ણે ચ રાધિકા॥
યથા મયિ ચ સાવિત્રી ભવાની ચ ભવે યથા

યથા ધરા વરાહે ચ યથા મેના હિમાલયે ॥
યથાઽત્રાવનસૂયા ચ દમયન્તી નલે યથા

રોહિણી ચ યથા ચન્દ્રે યથા કામે રતિઃ સતી ॥
યથા દિતિઃ કશ્યપે ચ વશિષ્ઠેઽરુન્ધતી યથા ॥

યથાઽહલ્યા ગૌતમે ચ દેવહૂતિશ્ચ કર્દમે ॥
યથા બૃહસ્પતૌ તારા શતરૂપા મનૌ યથા

યથા ચ દક્ષિણા યજ્ઞે યથા સ્વાહા હુતાશને ॥
યથા શચી મહેન્દ્રે ચ યથા પુષ્ટિર્ગણેશ્વરે

દેવસેના યથા સ્કન્દે ધર્મે મૂત્તિર્યથા સતી ॥
સૌભાગ્યા સુપ્રિયા ત્વં ચ શઙ્ખચૂડે તથા ભવ

અનેન સાર્દ્ધં સુચિરં સુન્દરેણ ચ સુન્દરિ ॥
સ્થાને સ્થાને વિહારં ચ યથેચ્છં કુરુ સન્તતમ્

પશ્ચાત્પ્રાપ્સ્યસિ ગોવિન્દં ગોલોકે પુનરેવ ચ ॥
ચતુર્ભુજં ચ વૈકુણ્ઠે શંખચૂડે મૃતે સતિ

ઇત્યેવમાશિષં કૃત્વા સ્વાલયં પ્રયયૌ વિધિઃ ॥
ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન જગૃહે તાં ચ દાનવઃ

સ્વર્ગે દુન્દુભિવાદ્યં ચ પુષ્પવૃષ્ટિર્બભૂવ હ ॥
સ રેમે રમયા સાર્દ્ધં વાસગેહે મનોહરે

મૂર્ચ્છાં સમ્પ્રાપ તુલસી નવસઙ્ગમસઙ્ગતા ॥
નિમગ્ના નિર્જને સાધ્વી સમ્ભોગસુખ સાગરે

ચતુઃષષ્ટિકલામાનં ચતુઃષષ્ટિવિધં સુખમ્ ॥
કામશાસ્ત્રં યન્નિરુક્તં રસિકાનાં યથેપ્સિતમ્

અઙ્ગપ્રત્યંગ સંશ્લેષપૂર્વકં સ્ત્રીમનોહરમ્ ॥
તત્સર્વં સુખશૃંગારં ચકાર રસિકેશ્વરઃ

અતીવ રમ્યેદેશે ચ સર્વજન્તુવિવર્જિતે ॥
પુષ્પચન્દનતલ્પે ચ પુષ્પચન્દનવાયુના

પુષ્પોદ્યાને નદીતીરે પુષ્પચન્દનચર્ચિતે ॥
ગૃહીત્વા રસિકાં રામાં પુષ્પચન્દનચર્ચિતામ્ ॥

ભૂષિતાં ભૂષણૈઃ સર્વૈરતીવ સુમનોહરામ્ ॥
સુરતેર્વિરતિર્નાસ્તિ તયોઃ સુરતવિજ્ઞયોઃ

જહાર માનસં ભર્તુર્લીલયા તુલસી સતી ॥
ચેતનાં રસિકાયાશ્ચ જહાર રસભાવવિત્

વક્ષસશ્ચન્દનં બાહ્વોસ્તિલકં વિજહાર સા ॥
સ ચ જગ્રાહ તસ્યાશ્ચ સિન્દૂરબિન્દુપત્રકમ્

સ તદ્વક્ષસિ તસ્યાશ્ચ નખરેખાં દદૌ મુદા॥
સા દદૌ તદ્વામપાર્શ્વે કરભૂષણલક્ષણમ્

રાજા તદોષ્ઠપુટકે દદૌ દશનદંશનમ્ ॥
તદ્ગણ્ડયુગલે સા ચ પ્રદદૌ તચ્ચતુર્ગુણમ્

સુરતેર્વિરતૌ તૌ ચ સમુત્થાય પરસ્પરમ્ ॥
સુવેશં ચક્રતુસ્તત્ર યત્તન્મનસિ વાઞ્છિતમ્

કુઙ્કુમાક્તચન્દનેન સા તસ્મૈ તિલકં દદૌ ॥
સર્વાઙ્ગે સુન્દરે રમ્યે ચકાર ચાનુલેપનમ્

સુવાસિતં ચ તામ્બૂલં વહ્નિશુદ્ધે ચ વાસસી ॥
પારિજાતસ્ય કુસુમં માલ્યં ચૈવ સુશોભનમ્

અમૂલ્યરત્નનિર્માણમંગુલીયકમુત્તમમ્ ॥
સુન્દરં ચ મણિવરં ત્રિષુ લોકેષુ દુર્લભમ્

દાસી તવાહમિત્યેવં સમુચ્ચાર્ય પુનઃ પુનઃ ॥
નનામ પરયા ભક્ત્યા સ્વામિનં ગુણશાલિનમ્

સસ્મિતા તન્મુખાંભોજં લોચનાભ્યાં પપૌ પુનઃ ॥
નિમેષરહિતાભ્યાં ચ સકટાક્ષં ચ સુન્દરમ્

સ ચ તાં ચ સમાકૃષ્ય ચકાર વક્ષસિ પ્રિયામ્ ॥
સસ્મિતં વાસસાઽઽચ્છન્નં દદર્શ મુખપઙ્કજમ્

ચુચુમ્બ કઠિને ગણ્ડે બિમ્બોષ્ઠે પુનરેવ ચ ॥
દદૌ તસ્યૈ વસ્ત્રયુગ્મં વરુણાદાહૃતં ચ યત્ ॥
તદાહૃતાં રત્નમાલાં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતામ્

દદૌ મઞ્જીરયુગ્મં ચ સ્વાહાયાશ્ચ હૃતં ચ યત્ ॥
કેયૂરયુગ્મં છાયાયા રોહિણ્યાશ્ચૈવ કુણ્ડલમ્

અંગુલીયકરત્નાનિ રત્યાશ્ચ વરભૂષણમ્ ॥
શઙ્ખં સુરુચિરં ચિત્રં યદ્દત્તં વિશ્વકર્મણા

વિચિત્રપીઠકશ્રેણીં શય્યાં ચાપિ સુદુર્લભામ્ ॥
ભૂષણાનિ ચ દત્ત્વા ચ પરીહારં ચકાર હ

નિર્માય કબરીભારં તસ્યાશ્ચ માલ્યસંયુતમ્ ॥
સુચિત્રં પત્રકં ગણ્ડે જયલેખસમં તથા

ચન્દ્રલેખાત્રિભિર્યુક્તં ચન્દનેન સુગન્ધિના ॥
પરિતઃ પરિતશ્ચિત્રૈઃ સાર્દ્ધં કુંકુમબિન્દુભિઃ

જ્વલત્પ્રદીપાકારં ચ સિન્દૂરતિલકં દદૌ ॥
તત્પાદપદ્મયુગલે સ્થલપદ્મવિનિન્દિતે

ચિત્રાલક્તકરાગં ચ નખરેષુ દદૌ મુદા ॥
સ્વવક્ષસિ મુહુર્ન્યસ્તં સરાગં ચરણામ્બુજમ્

હે દેવિ તવ દાસોઽહમિત્યુચ્ચાર્ય્ય પુનઃ પુનઃ ॥
રત્નનિર્માણયાનેન તાં ચ કૃત્વા સ્વવક્ષસિ

તપોવનં પરિત્યજ્ય રાજાસ્થાનાન્તરં યયૌ॥
મલયે દેવનિલયે શૈલે શૈલે વને વને

સ્થાને સ્થાનેઽતિરમ્યે ચ પુષ્પોદ્યાનેઽતિનિર્જને ॥
કન્દરે કન્દરે સિન્ધુતીરે ચ સુન્દરે વને

પુષ્પભદ્રાનદીતીરે નીરવાતમનોહરે ॥
પુલિને પુલિને દિવ્યે નદ્યાં નદ્યાં નદે નદે

મધૌ મધુકરાણાં ચ મધુરધ્વનિનાદિતે ॥
વિનિસ્યન્દે સુપવને નન્દને ગન્ધમાદને

દેવોદ્યાને દેવવને ચિત્રે ચન્દનકાનને ॥
ચમ્પકાનાં કેતકીનાં માધવીનાં ચ માધવે

કુન્દાનાં માલતીનાં ચ કુમુદામ્ભોજકાનને ॥
કલ્પવૃક્ષે કલ્પવૃક્ષે પારિજાતવને વને

નિર્જને કાઞ્ચનીસ્થાને ધન્યે કાઞ્ચનપર્વતે ॥
કાઞ્ચીવને કિઞ્ચનકે કઞ્ચકે કાઞ્ચનાકરે

પુષ્પચન્દનતલ્પે ચ પુંસ્કોકિલરુતશ્રુતે ॥
પુષ્પચન્દનસંયુક્તઃ પુષ્પચન્દનવાયુના

કામુક્યા કામુકઃ કામાત્સ રેમે રામયા સહ ॥
ન તૃપ્તો દાનવેન્દ્રશ્ચ તૃપ્તિં નૈવ જગામ સા

હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ વવૃધે મદનસ્તયોઃ ॥
તયા સહ સમાગત્ય સ્વાશ્રમં દાનવસ્તતઃ

રમ્યં ક્રીડાલયં કૃત્વા વિજહાર પુનસ્તતઃ ॥
એવં સંબુભુજે રાજ્યં શઙ્ખચૂડઃ પ્રતાપવાન્

એકમન્વન્તરં પૂર્ણં રાજરાજેશ્વરો બલી ॥
દેવાનામસુરાણાં ચ દાનવાનાં ચ સન્તતમ્

ગન્ધર્વાણાં કિન્નરાણાં રાક્ષસાનાં ચ શાસ્તિદઃ ॥
હતાધિકારા દેવાશ્ચ ચરન્તિ ભિક્ષુકા યથા

પૂજાહોમાદિકં તેષાં જહાર વિષયં બલાત્ ॥
આશ્રયં ચાધિકારં ચ શસ્ત્રાસ્ત્રભૂષણાદિકમ્

નિરુદ્યમાઃ સુરાઃ સર્વે ચિત્રપુત્તલિકા યથા ॥
તે ચ સર્વે વિષણ્ણાશ્ચ પ્રજગ્મુર્બ્રહ્મણઃ સભામ્॥

વૃત્તાન્તં કથયામાસૂ રુરુદુશ્ચ ભૃશં મુહુઃ ॥
તદા બ્રહ્મા સુરૈઃ સાર્દ્ધં જગામ શઙ્કરાલયમ્

સર્વં સંકથયામાસ વિધાતા ચન્દ્રશેખરમ્ ॥
બ્રહ્મા શિવશ્ચ તૈઃ સાર્દ્ધં વૈકુણ્ઠં ચ જગામ હ

સુદુર્લભં પરં ધામ જરામૃત્યુહરં પરમ્ ॥
સમ્પ્રાપ ચ વરં દ્વારમાશ્રમાણાં હરેરહો

દદર્શ દ્વારપાલાંશ્ચ રત્નસિંહાસનસ્થિતાન્ ॥
શોભિતાન્પીતવસ્ત્રૈશ્ચ રત્નભૂષણભૂષિતાન્॥

વનમાલાન્વિતાન્સર્વાન્શ્યામસુન્દરવિગ્રહાન્ ॥
શંખચક્રગદાપદ્મધરાંશ્ચૈવ ચતુર્ભુજાન્

સસ્મિતાન્પદ્મવક્ત્રાંશ્ચ પદ્મનેત્રાન્મનોહરાન્ ॥
બ્રહ્મા તાન્કથયામાસ વૃત્તાન્તં ગમનાર્થકમ્

તેઽનુજ્ઞાં ચ દદુસ્તસ્મૈ પ્રવિવેશ તદાજ્ઞયા ॥
એવં ચ ષોડશ દ્વારાન્નિરીક્ષ્ય કમલોદ્ભવઃ

દેવઃ સાર્દ્ધં તાનતીત્ય પ્રવિવેશ હરેઃ સભામ્ ॥
દેવર્ષિભિઃ પરિવૃતાં પાર્ષદૈશ્ચ ચતુર્ભુજૈઃ

નારાયણસ્વરૂપૈશ્ચ સર્વૈઃ કૌસ્તુભભૂષિતૈઃ ॥
પૂર્ણેન્દુમણ્ડલાકારાં ચતુરસ્રાં મનોહરામ્

મણીન્દ્રસારનિર્માણાં હીરાસારસુશોભિતામ્ ॥
અમૂલ્યરત્નખચિતાં રચિતાં સ્વેચ્છયા હરેઃ

માણિક્યમાલાજાલાઢ્યાં મુક્તાપંક્તિવિભૂષિતામ્ ॥
મણ્ડિતાં મણ્ડલાકારૈ રત્નદર્પણકોટિભિઃ

વિચિત્રૈશ્ચિત્રરેખાભિર્નાનાચિત્રવિચિત્રિતામ્॥
પદ્મરાગેન્દ્રરચિતૈ રચિતાં પદ્મકૃત્રિમૈઃ ॥

સોપાનશતકૈર્યુક્તાં સ્યમન્તકવિનિર્મિતૈઃ॥
પટ્ટસૂત્રગ્રન્થિયુતૈશ્ચારુચન્દનપલ્લવૈઃ

ઇન્દ્રનીલમણિસ્તમ્ભૈર્વેષ્ટિતાં સુમનોરમામ્॥
સદ્રત્નપૂર્ણકુમ્ભાનાં સમૂહૈશ્ચ સમન્વિતામ્

પારિજાતપ્રસૂનાનાં માલાજાલૈર્વિરાજિતામ્ ॥
કસ્તૂરીકુઙ્કુમાક્તૈશ્ચ સુગન્ધિચન્દનદ્રવૈઃ

સુસંસ્કૃતાં તુ સર્વત્ર વાસિતા ગન્ધવાયુના ॥
વિદ્યાધરીસમૂહાનાં સઙ્ગીતૈશ્ચ મનોહરમ્

સહસ્રયોજનાયામાં પરિપૂર્ણાં ચ કિંકરૈઃ ॥
દદર્શ શ્રીહરિં બ્રહ્મા શઙ્કરૈશ્ચ સુરૈઃ સહ

વસન્તં તન્મધ્યદેશે યથેન્દ્રં તારકાવૃતમ્ ॥
અમૂલ્યરત્નનિર્માણચિત્રસિંહાસનસ્થિતમ્

કિરીટિનં કુણ્ડલિનં વનમાલાવિભૂષિતમ્ ॥
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મધારિણં ચ ચતુર્ભુજમ્ ॥

નવીનનીરદશ્યામં સુન્દરં સુમનોહરમ્ ॥
અમૂલ્યરત્નનિર્માણસર્વાભરણભૂષિતમ્

ચન્દનોક્ષિતસર્વાઙ્ગં બિભ્રતં કેલિપઙ્કજમ્ ॥
પુરતો નૃત્યગીતં ચ પશ્યન્તં સસ્મિતં મુદા

શાન્તં સરસ્વતીકાન્તં લક્ષ્મીધૃતપદામ્બુજમ્ ॥
ભક્તપ્રદત્તતામ્બૂલં ભુક્તવન્તં સુવાસિતમ્

ગઙ્ગયા પરયા ભક્ત્યા સેવિતં શ્વેતચામરૈઃ ॥
સર્વૈશ્ચ સ્તૂયમાનં ચ ભક્તિનમ્રાત્મકન્ધરૈઃ

એવં વિશિષ્ટં તં દૃષ્ટ્વા પરિપૂર્ણતમં વિભુમ્ ॥
બ્રહ્માદયઃ સુરાઃ સર્વે પ્રણમ્ય તુષ્ટુવુસ્તદા

પુલકાઙ્કિતસર્વાઙ્ગાઃ સાશ્રુનેત્રાઃ સગદ્ગદાઃ ॥
ભક્ત્યા પરમયા ભક્તા ભીતા નમ્રાત્મકન્ધરાઃ

પુટાઞ્જલિયુતો ભૂત્વા વિધાતા જગતામપિ ॥
વૃત્તાન્તં કથયામાસ વિનયેન હરેઃ પુરઃ

હરિસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વજ્ઞઃ સર્વભાવવિત્ ॥
પ્રહસ્યોવાચ બ્રહ્માણં રહસ્યં ચ મનોહરમ્

શ્રીભગવાનુવાચ ॥
શઙ્ખચૂડસ્ય વૃત્તાન્તં સર્વં જાનામિ પદ્મજ ॥
મદ્ભક્તસ્ય ચ ગોપસ્ય મહાતેજસ્વિનઃ પુરા

સુરાઃ શૃણુત તત્સર્વમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥
ગોલોકસ્યૈવ ચરિતં પાપઘ્નં પુણ્યકારણમ્

સુદામા નામ ગોપશ્ચ પાર્ષદપ્રવરો મમ ॥
સ પ્રાપ દાનવીં યોનિં રાધાશાપાત્સુદારુણાત્

તત્રૈકદાઽહમગમં સ્વાલયાદ્રાસમણ્ડલમ્ ॥
વિહાય માનિનીં રાધાં મમ પ્રાણાધિકાં પરામ્

સા માં વિરજયા સાર્દ્ધં વિજ્ઞાય કિંકરીમુખાત્ ॥
પશ્ચાત્ક્રુધા સાઽઽજગામ માં દદર્શ ચ તત્ર ચ

વિરજાં ચ નદીરૂપાં માં જ્ઞાત્વા ચ તિરોહિતમ્ ॥
પુનર્જગામ સા રુષ્ટા સ્વાલયં સખિભિઃ સહ

માં દૃષ્ટ્વા મન્દિરે દેવી સુદામ સહિતં પુરા ॥
ભૃશં માં ભર્ત્સયામાસ મૌનીભૂતં ચ સુસ્થિરમ્

તચ્ ત્વા ચ સુમહાંશ્ચ સુદામા તાં ચુકોપ હ॥
સ ચ તાં ભર્ત્સયામાસ કોપેન મમ સન્નિધૌ

તચ્છ્રુત્વા સા કોપયુક્તા રક્તપઙ્કજલોચના ॥
બહિષ્કર્તું ચકારાજ્ઞાં સંત્રસ્તા મમ સંસદિ

સખીલક્ષં સમુત્તસ્થૌ દુર્વારં તેજસોજ્જ્વલમ્ ॥
બહિશ્ચકાર તં તૂર્ણં જલ્પન્તં ચ પુનઃ પુનઃ

સા ચ તદ્વચનં શ્રુત્વા સમારુષ્ટા શશાપ તમ્ ॥
યાહિ રે દાનવીં યોનિમિત્યેવં દારુણં વચઃ

તં ગચ્છન્તં શપન્તં ચ રુદન્તં માં પ્રણમ્ય ચ ॥
વારયામાસ સા તુષ્ટા રુદન્તી કૃપયા પુનઃ

હે વત્સ તિષ્ઠ મા ગચ્છ ક્વ યાસીતિ પુનઃ પુનઃ ॥
સમુચ્ચાર્ય્ય ચ તત્પશ્ચાજ્જગામ સા ચ વિસ્મિતા

ગોપ્યશ્ચ રુરુદુઃ સર્વા ગોપાશ્ચેતિ સુદુઃખિતાઃ ॥
તે સર્વે રાધિકા ચાપિ તત્પશ્ચાદ્બોધિતા મયા

આયાસ્યતિ ક્ષણાર્ધેન કૃત્વા શાપસ્ય પાલનમ્ ॥
સુદામંસ્ત્વમિહાગચ્છેત્યુવાચ સા નિવારિતા

ગોલોકસ્ય ક્ષણાર્દ્ધેન ચૈકમન્વન્તરં ભવેત્ ॥
પૃથિવ્યાં જગતાં ધાતરિત્યેવં વચનં ધ્રુવમ્

સ એવ શંખચૂડશ્ચ પુનસ્તત્રૈવ યાસ્યતિ ॥
મહાબલિષ્ઠો યોગીશઃ સર્વમાયાવિશારદઃ

મમ શૂલં ગૃહીત્વા ચ શીઘ્રં ગચ્છત ભારતમ્ ॥
શિવઃ કરોતુ સંહારં મમ શૂલેન રક્ષસઃ

મમૈવ કવચં કણ્ઠે સર્વમઙ્ગલમઙ્ગલમ્ ॥
બિભર્તિ દાનવઃ શશ્વત્સંપારવિજયી તતઃ

તત્ર બ્રહ્મન્સ્થિતે કણ્ઠે ન કોઽપિ હિંસિતું ક્ષમઃ ॥
તદ્યાઞ્ચાં ચ કરિષ્યામિ વિપ્રરૂપોઽહમેવ ચ

સતીત્વભઙ્ગસ્તત્પત્ન્યા યત્ર કાલે ભવિષ્યતિ ॥
તત્રૈવ કાલે તન્મૃત્યુરિતિ દત્તો વરસ્ત્વયા

તત્પત્ન્યાશ્ચોદરે વીર્ય્યમર્પયિષ્યામિ નિશ્ચિતમ્ ॥
તત્ક્ષણેનૈવ તન્મૃત્યુર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

પશ્ચાત્સા દેહમુત્સૃજ્ય ભવિષ્યતિ પ્રિયા મમ ॥
ઇત્યુક્ત્વા જગતાં નાથો દદૌ શૂલં હરાય ચ

શૂલં દત્ત્વા યયૌ શીઘ્રં હરિરભ્યન્તરં મુદા ॥
ભારતં ચ યયુર્દેવા બ્રહ્મરુદ્રપુરોગમાઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃતિખણ્ડે તુલસ્યુપાખ્યાને ષોડશોઽધ્યાયઃ