બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.14

નારાયણ ઉવાચ ॥
લક્ષ્મીં તૌ ચ સમારાધ્ય ચોગ્રેણ તપસા મુને ॥
પ્રત્યેકં વરમિષ્ટં ચ સંપ્રાપતુરભીપ્સિતમ્

મહાલક્ષ્મ્યા વરેણૈવ તૌ પૃધ્વીશૌ બભૂવતુઃ॥
ધનવન્તૌ પુત્રવન્તૌ ધર્મધ્વજકુશધ્વજૌ

કુશધ્વજસ્ય પત્ની ચ દેવી માલાવતી સતી ॥
સા સુષાવ ચ કાલેન કમલાંશાં સુતાં સતીમ્

સા ચ ભૂતલસમ્બન્ધાજ્જ્ઞાનયુક્તા બભૂવ હ ॥
કૃત્વા વેદધ્વનિં સ્પષ્ટમુત્તસ્થૌ સૂતિકાગૃહે।

વેદધ્વનિં સા ચકાર જાતમાત્રેણ કન્યકા ॥
તસ્માત્તાં તે વેદવતીં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

જાતમાત્રેણ સુસ્નાતા જગામ તપસે વનમ્ ॥
સર્વૈર્નિષિદ્ધા યત્નેન નારાયણપરાયણા

એકમન્વન્તરં ચૈવ પુષ્કરે ચ તપસ્વિની ॥
અત્યુગ્રાં વૈ તપસ્યાં તુ લીલયા ચ ચકાર સા

તથાઽપિ પુષ્ટા ન કૃશા નવયૌવનસંયુતા ॥
શુશ્રાવ ખે ચ સહસા સા વાચમશરીરિણીમ્ ॥

જન્માન્તરે તે ભર્ત્તા ચ ભવિષ્યતિ હરિઃ સ્વયમ્ ॥
બ્રહ્માદિભિર્દુરારાધ્યં પતિં લપ્સ્યસિ સુન્દરિ

ઇતિ શ્રુત્વા તુ સા રુષ્ટા ચકાર ચ પુનસ્તપઃ ॥
અતીવ નિર્જનસ્થાને પર્વતે ગન્ધમાદને

તત્રૈવં સુચિરં તપ્ત્વા વિશ્વસ્ય સમુવાસ સા ॥
દદર્શ પુરતસ્તત્ર રાવણં દુર્નિવારણમ્

દૃષ્ટ્વા સાઽતિથિભક્ત્યા ચ પાદ્યં તસ્મૈ દદૌ કિલ ॥
સુસ્વાદુ ફલમૂલં ચ જલં ચાપિ સુશીતલમ્

તચ્ચ ભુક્ત્વા સ પાપિષ્ઠશ્ચાવાત્સીત્તત્સમીપતઃ ॥
ચકાર પ્રશ્નમિતિ તાં કા ત્વં કલ્યાણિ ચેતિ ચ

તાં ચ દૃષ્ટ્વા વરારોહાં પીનોન્નતપયોધરામ્ ॥
શરત્પદ્મનિભાસ્યાં ચ સસ્મિતાં સુદતીં સતીમ્

મૂર્ચ્છામવાપ કૃપણઃ કામબાણપ્રપીડિતઃ ॥
તાં કરેણ સમાકૃષ્ય સમ્ભોગં કર્તુમુદ્યતઃ

સા સતી કોપદૃષ્ટ્યા ચ સ્તમ્ભિતં તં ચકાર હ ॥
સ જડો હસ્તપાદૈશ્ચ કિંચિદ્વક્તું ન ચ ક્ષમઃ

તુષ્ટાવ મનસા દેવીં પદ્માંશાં પદ્મલોચનામ્॥
સા તત્સ્તવેન સન્તુષ્ટા પ્રાકૃતં તં મુમોચ હ

શશાપ ચ મદર્થે ત્વં વિનશ્યસિ સબાન્ધવઃ ॥
સ્પૃષ્ટાઽહં ચ ત્વયા કામાદ્વિસૃજામ્યવલોકય

ઇત્યુક્ત્વા સા ચ યોગેન દેહત્યાગં ચકાર હ ॥
ગંગાયાં તાં ચ સંન્યસ્ય સ્વ ગૃહં રાવણો યયૌ

અહો કિમદ્ભુતં દૃષ્ટં કિં કૃતં વા મયાઽધુના ॥
ઇતિ સંચિન્ત્ય સંસ્મૃત્ય વિલલાપ પુનઃ પુનઃ ॥

સા ચ કાલાન્તરે સાધ્વી બભૂવ જનકાત્મજા॥
સીતાદેવીતિ વિખ્યાતા યદર્થે રાવણો હતઃ

મહાતપસ્વિની સા ચ તપસા પૂર્વજન્મનઃ ॥
લેભે રામં ચ ભર્ત્તારં પરિપૂર્ણતમં હરિમ્

સંપ્રાપ્ય તપસાઽઽરાધ્ય સ્વામિનં ચ જગત્પતિમ્॥
સા રમા સુચિરં રેમે રામેણ સહ સુન્દરી

જાતિસ્મરા સ્મ સ્મરતિ તપસશ્ચ ક્રમં પુરા ॥
સુખેન તજ્જહૌ સર્વં દુઃખં ચાપિ સુખં લભેત્ ॥

નાનાપ્રકારવિભવં ચકાર સુચિરં સતી ॥
સમ્પ્રાપ્ય સુકુમારં તમતીવ નવયૌવનમ્

ગુણિનં રસિકં શાન્તં કાન્તવેષમનુત્તમમ્ ॥
સ્ત્રીણાં મનોજ્ઞં રુચિરં તથા લેભે યથેપ્સિતમ્

પિતુર્વચઃપાલનાર્થં સત્યસન્ધો રઘૂત્તમઃ॥
જગામ કાનનં પશ્ચાત્કાલેન ચ બલીયસા

તસ્થૌ સમુદ્રનિકટે સીતયા લક્ષ્મણેન ચ ॥
દદર્શ તત્ર વહ્નિં ચ વિપ્રરૂપધરં હરિઃ

તં રામં દુઃખિતં દૃષ્ટ્વા સ ચ દુઃખી બભૂવ હ ॥
ઉવાચ કિંચિત્સત્યેષ્ટં સત્યં સત્યપરાયણઃ

વહ્નિરુવાચ॥
ભગવઞ્છ્રૂયતાં વાક્યં કાલેન યદુપસ્થિતમ્ ॥
સીતાહરણકાલોઽયં તવૈવ સમુપસ્થિતઃ

દૈવં ચ દુર્નિવાર્ય્યં વૈ ન ચ દૈવાત્પરં બલમ્ ॥
મત્પ્રસૂ મયિ સંન્યસ્ય ચ્છાયાં રક્ષાન્તિકેઽધુના

દાસ્યામિ સીતાં તુભ્યં ચ પરીક્ષાસમયે પુનઃ ॥
દેવૈઃ પ્રસ્થાપિતોઽહં ચ ન ચ વિપ્રો હુતાશનઃ

રામસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા ન પ્રકાશ્ય ચ લક્ષ્મણમ્ ॥
સ્વચ્છન્દં સ્વીચકારાસૌ હૃદયેન વિદૂયતા

વહ્નિર્યોગેન સીતાવન્માયાસીતાં ચકાર હ ॥
તત્તુલ્યગુણરૂપાં તાં દદૌ રામાય નારદ

સીતાં ગૃહીત્વા સ યયૌ ગોપ્યં વક્તું નિષેધ્ય ચ ॥
લક્ષ્મણો નૈવ બુબુધે ગોપ્યમન્યસ્ય કા કથા

એતસ્મિન્નન્તરે રામો દદર્શ કનકં મૃગમ્ ॥
સીતા તં પ્રેરયામાસ તદર્થે યત્નપૂર્વકમ્

સંન્યસ્ય લક્ષ્મણં રામો જાનક્યા રક્ષણે વને ॥
સ્વયં જગામ હન્તું તં વિવ્યધે સાયકેન ચ

લક્ષ્મણેતિ ચ શબ્દં વૈ કૃત્વા માયામૃગસ્તદા ॥
પ્રાણાંસ્તત્યાજ સહસા પુરો દૃષ્ટ્વા હરિં સ્મરન્

મૃગરૂપં પરિત્યજ્ય દિવ્યરૂપં વિધાય ચ ॥
રત્નનિર્મિતયાનેન વૈકુણ્ઠં સ જગામ હ

વૈકુણ્ઠસ્ય મહાદ્વારં કિઙ્કરો દ્વારપાલયોઃ ॥
જય વિજયયોશ્ચૈવ બલવાંશ્ચ જયાભિધઃ

શાપેન સનકાદીનાં સમ્પ્રાપ્તો રાક્ષસીં તનુમ્ ॥
પુનર્જગામ તદ્દ્વારમાદૌ સ દ્વારપાલયોઃ

અથ શબ્દં ચ સા શ્રુત્વા લક્ષ્મણેતિ ચ વિક્લવમ્ ॥
સીતા તં પ્રેરયામાસ લક્ષ્મણં રામસન્નિધૌ

ગતે ચ લક્ષ્મણે રામં રાવણો દુર્નિવારણઃ ॥
સીતાં ગૃહીત્વા પ્રયયૌ લઙ્કામેવ સ્વલીલયા

વિષસાદ ચ રામશ્ચ વને દૃષ્ટ્વા ચ લક્ષ્મણમ્ ॥
તૂર્ણં ચ સ્વાશ્રમં ગત્વા સીતાં નૈવ દદર્શ સઃ

મૂર્ચ્છાં સમ્પ્રાપ્ય સુચિરં વિલલાપ ભૃશં પુનઃ ॥
પુનર્બભ્રામ ગહને તદન્વેષણપૂર્વકમ્

કાલે સંપ્રાપ્ય તદ્વાર્તાં ગૃધદ્વારા નદીતટે ॥
સહાયં વાનરં કૃત્વા ચાબધ્નાત્સાગરં હરિઃ ॥

લઙ્કાં ગત્વા રઘુશ્રેષ્ઠશ્ચાવધીત્સાયકેન ચ ॥
સબાન્ધવં રાવણં ચ સીતાં સમ્પ્રાપ દુઃખિતામ્

તાં ચ વહ્નિપરીક્ષાં વ કારયામાસ સત્વરમ્ ॥
હુતાશનસ્તત્ર કાલે વાસ્તવીં જાનકીં દદૌ

છાયા ચોવાચ વહ્નિં ચ રામં ચ વિનયાન્વિતા ॥
કરિષ્યામીતિ કિમહં તદુપાયં વદસ્વ મે

વહ્નિરુવાચ ॥
ત્વં ગચ્છ તપસે દેવિ પુષ્કરં ચ સુપુણ્યદમ્ ॥
કૃત્વા તપસ્યાં તત્રૈવ સ્વર્ગલક્ષ્મીર્ભવિષ્યસિ

સા ચ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રતેપે પુષ્કરે તપઃ ॥
દિવ્યં ત્રિલક્ષવર્ષ ચ સ્વર્ગે લક્ષ્મીર્બભૂવ હ

સા ચ કાલેન તપસા યજ્ઞકુણ્ડસમુદ્ભવા ॥
કામિની પાણ્ડવાનાં ચ દ્રૌપદી દ્રુપદાત્મજા

કૃતે યુગે વેદવતી કુશધ્વજસુતા શુભા ॥
ત્રેતાયાં રામપત્ની ચ સીતેતિ જનકાત્મજા

તચ્છાયા દ્રૌપદી દેવી દ્વાપરે દ્રુપદાત્મજા ॥
ત્રિહાયણીતિ સા પ્રોક્તા વિદ્યમાના યુગત્રયે

નારદ ઉવાચ ॥
પ્રિયાઃ પઞ્ચ કથં તસ્યા બભૂવુર્મુનિપુઙ્ગવ ॥
ઇતિ વૈ ચિત્તસન્દેહં દૂરીકુરુ મહાપ્રભો

નારાયણ ઉવાચ ॥
લઙ્કાયાં વસ્તુતઃ સીતા રામં સંપ્રાપ નારદ ॥
રૂપયૌવનસમ્પન્ના છાયા સા બહુવિહ્વલા

રામાગ્ન્યોરાજ્ઞયા તપ્ત્વા યયાચે શઙ્કરં વરમ્॥
કામાતુરા પતિવ્યગ્રા પ્રાર્થયન્તી પુનઃ પુનઃ

પતિં દેહિ પતિં દેહિ પતિં દેહિ ત્રિલોચન॥
પતિં દેહિ પતિં દેહિ પઞ્ચવારં પતિવ્રતા

શિવસ્તત્પ્રાર્થનાં શ્રુત્વા સસ્મિતો રસિકેશ્વરઃ ॥
પ્રિયે તવ પ્રિયાઃ પઞ્ચ ભવન્તીતિ વરં દદૌ

તેનાસીત્પાણ્ડવાનાં ચ પઞ્ચાનાં કામિની પ્રિયા ॥
ઇત્યેવં કથિતં સર્વં પ્રસ્તુતં વસ્તુતઃ શૃણુ

અથ સંપ્રાપ્ય લઙ્કાયાં સીતાં રામો મનોહરામ્॥
વિભીષણાય તાં લઙ્કાં દત્ત્વાઽયોધ્યાં યયૌ પુનઃ

એકાદશસહસ્રાબ્દં કૃત્વા રાજ્યં ચ ભારતે ॥
જગામ સર્વૈર્લોકૈશ્ચ સાર્દ્ધં વૈકુણ્ઠમેવ ચ

કમલાંશા વેદવતી કમલાયાં વિવેશ સા ॥
કથિતં પુણ્યમાખ્યાનં પુણ્યદં પાપનાશનમ્

સતતં મૂર્તિમન્તશ્ચ વેદાશ્ચત્વાર એવ ચ ॥
સન્તિ યસ્યાશ્ચ જિહ્વાગ્રે સા ચ વેદવતી સ્મૃતા

કુશધ્વજસુતાખ્યાનમુક્તં સંક્ષેપતસ્તવ ॥
ધર્મધ્વજસુતાખ્યાનં નિબોધ કથયામિ તે

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃતિખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે તુલસ્યુપાખ્યાને વેદવતીપ્રસ્તાવે ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ