બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 1.28

નારદ ઉવાચ ॥
શ્રુતં સર્વં જગન્નાથ ત્વત્પ્રસાદાજ્જગદ્ગુરો ॥
ભવાન્બ્રહ્મસ્વરૂપં ચ વદ બ્રહ્મનિરૂપણમ્

પ્રભો કિં બ્રહ્મ સાકારં કિં નિરાકારમીશ્વર ॥
કિં તદ્વિશેષણં કિં વાઽપ્યવિશેષણમેવ ચ

કિં વા દૃશ્યમદૃશ્યં વા લિપ્તં દેહિષુ કિં ન વા ॥
કિં વા તલ્લક્ષણં શાસ્ત્રે વેદે વા કિં નિરૂપિતમ્

બ્રહ્માતિરિક્તા પ્રકૃતિઃ કિં વા બ્રહ્મસ્વરૂપિણી ॥
પ્રકૃતેર્લક્ષણં કિં વા સારભૂતં શ્રુતૌ શ્રુતમ્

પ્રાધાન્યં તસ્ય સૃષ્ટૌ ચ દ્વયોર્મધ્યે વરં પરમ્ ॥
વિચાર્ય્ય મનસા સર્વં સર્વજ્ઞ વદ માં ધ્રુવમ્

નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પઞ્ચવક્ત્રઃ પ્રહસ્ય ચ ॥
ભગવાન્કર્તુમારેભે પરબ્રહ્મનિરૂપણમ્

મહાદેવ ઉવાચ ॥
યદ્યત્પૃષ્ટં ત્વયા વત્સ નિગૂઢં જ્ઞાનમુત્તમમ્ ॥
સુદુર્લભં ચ વેદેષુ પુરાણેષુ ચ નારદ

અહં બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ શેષો ધર્મો મહાન્વિરાટ્॥
સર્વં નિરૂપિતં બ્રહ્મન્નસ્માભિઃ શ્રુતિભિર્મુને

યદ્વિશેષણયુક્તં ચ દૃશ્યં પ્રત્યક્ષમેવ ચ ॥
તન્નિરૂપિતમસ્માભિર્વેદે વેદવિદાંવર

વૈકુણ્ઠે ચ પુરા પૃષ્ટે ધર્મેણ બ્રહ્મણા તદા ॥
યદુવાચ હરિઃ કિઞ્ચિન્નિબોધ કથયામિ તે

સારભૂતં ચ તત્ત્વાનામજ્ઞાનાન્ધકલોચનમ્॥
દ્વૈધભ્રમતમોધ્વંસ સુપ્રકૃષ્ટપ્રદીપકમ્

પરમાત્મસ્વરૂપં ચ પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્॥
સર્વદેહસ્થિતં સાક્ષિસ્વરૂપં દેહિકર્મણામ્

પ્રાણાઃ પઞ્ચ સ્વયં વિષ્ણુર્મનો બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ ॥
સર્વજ્ઞાનસ્વરૂપોઽહં શક્તિઃ પ્રકૃતિરીશ્વરી

આત્માધીના વયં સર્વે સ્થિતે તસ્મિન્વયં સ્થિતાઃ ॥
ગતે ગતાશ્ચ પરમે નરદેવમિવાનુગાઃ

જીવસ્તત્પ્રતિબિમ્બં ચ સર્વભોગી હિ કર્મણામ્ ॥
યથાઽર્કચન્દ્રયો ર્બિમ્બં જલપૂર્ણઘટેષુ ચ

બિમ્બં ઘટેષુ ભગ્નેષુ પ્રલીનં ચન્દ્રસૂર્ય્યયોઃ ॥
તથા લયપ્રસંગે સ જીવો બ્રહ્મણિ લીયતે

એકમેવ પરં બ્રહ્મ શેષે વત્સ ભવક્ષયે ॥
વયં પ્રલીનાસ્તત્રૈવ જગદેતચ્ચરાચરમ્

તચ્ચ જ્યોતિઃસ્વરૂપં ચ મણ્ડલાકારમેવ ચ ॥।
ગ્રીષ્મમધ્યાહ્નમાર્ત્તણ્ડકોટિકોટિસમપ્રભમ્

આકાશમિવ વિસ્તીર્ણં સર્વવ્યાપકમવ્યયમ્॥
સુખદૃશ્યં યથા ચન્દ્રબિમ્બં યોગિભિરેવ ચ

વદન્તિ યોગિનસ્તત્ર પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥
દિવાનિશં ચ ધ્યાયન્તે સત્યં તત્સર્વમઙ્ગલમ્

નિરીહં ચ નિરાકારં પરમાત્માનમીશ્વરમ્ ॥
સ્વેચ્છામયં સ્વતન્ત્રં ચ સર્વકારણકારણમ્

પરમાનન્દરૂપં ચ પરમાનન્દકારણમ્ ॥
પરં પ્રધાનં પુરુષં નિર્ગુણં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ॥
તત્રૈવ લીના પ્રકૃતિઃ સર્વબીજસ્વરૂપિણી

યથાઽગ્નૌ દાહિકા શક્તિઃ પ્રભા સૂર્ય્યે યથા મુને॥
યથા દુગ્ધે ચ ધાવલ્યં જલે શૈત્યં યથૈવ ચ

યથા શબ્દશ્ચ ગગને યથા ગન્ધઃ ક્ષિતૌ સદા ॥
તથા હિ નિર્ગુણં બ્રહ્મ નિર્ગુણા પ્રકૃતિસ્તથા

સૃષ્ટ્યુન્મુખેન તદ્ બ્રહ્મ ચાંશેન પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥
સ એવ સગુણો વત્સ પ્રાકૃતો વિષયી સ્મૃતઃ

ત્રિગુણા સા હિ તત્રૈવ પરા ચ્છાયામયી સ્મૃતા

યથા મૃદા કુલાલશ્ચ ઘટં કર્તું ક્ષમઃ સદા॥
તથા પ્રકૃત્યા તદ્બ્રહ્મ સૃષ્ટિં સ્રષ્ટું ક્ષમો મુને

સ્વર્ણેન કુણ્ડલં કર્ત્તું સ્વર્ણકારઃ ક્ષમો યથા ॥
તથા બ્રહ્મ તયા સાર્દ્ધ સૃષ્ટિં કર્તુમિહેશ્વરઃ

કુલાલસૃષ્ટા ન ચ મૃન્નિત્યા ચૈવ સનાતની ॥
ન સ્વર્ણકારસૃષ્ટં તત્સ્વર્ણં વા નિત્યમેવ ચ

નિત્યં તત્પરમં બ્રહ્મ નિત્યા ચ પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા ॥
દ્વયોઃ સમં ચ પ્રાધાન્યમિતિ કેચિદ્વદન્તિ હિ

મૃદં સ્વર્ણં સમાહર્તું કુલાલસ્વર્ણકારકૌ ॥
ન સમર્થૌ ચ મૃત્સ્વર્ણં તયોરાહરણે ક્ષમમ્

તસ્માત્તત્પ્રકૃતેર્બ્રહ્મ પરમેવ ચ નારદ ॥
ઇતિ કેચિદ્વદન્ત્યેવં દ્વયોર્વૈ નિત્યતા ધ્રુવમ્

કેચિદ્વદન્તિ તદ્બ્રહ્મ સ્વયં ચ પ્રકૃતિઃ પુમાન્ ॥
બ્રહ્માતિરિક્તા પ્રકૃતિર્વદન્તીતિ ચ કેચન

તદ્બ્રહ્મ પરમં ધામ સર્વકારણકારણમ્ ॥
તદ્બ્રહ્મલક્ષણં બ્રહ્મન્નિદં કિંચિચ્છ્રુતૌ શ્રુતમ્

બ્રહ્મ ચાત્મા ચ સર્વેષાં નિર્લિપ્તં સાક્ષિરૂપિ ચ ॥
સર્વવ્યાપિ ચ સર્વાદિ લક્ષણં ચ શ્રુતૌ શ્રુતમ્

તદ્બ્રહ્મશક્તિઃ પ્રકૃતિઃ સર્વબીજસ્વરૂપિણી ॥
યતસ્તચ્છક્તિમદ્બ્રહ્મ ચેદં પ્રકૃતિલક્ષણમ્

તેજોરૂપં ચ તદ્બ્રહ્મ ધ્યાયન્તે યોગિનઃ સદા ॥
વૈષ્ણવાસ્તન્ન મન્યન્તે મદ્ભક્તાઃ સૂક્ષ્મબુદ્ધયઃ

તત્તેજઃ કસ્ય નાશ્ચર્ય્યં ધ્યાયન્તે પુરુષં વિના ॥
કારણેન વિના કાર્ય કુતો વા પ્રભવેદ્ભુવિ

ધ્યાયન્તે વૈષ્ણવાસ્તસ્માત્તત્ર રૂપં મનોહરમ્ ॥
સ્વેચ્છામયસ્ય પુંસશ્ચ સાકારસ્યાત્મનઃ સદા

તત્તેજોમણ્ડલાકારે સૂર્ય્યકોટિસમપ્રભે ॥
નિત્યં સ્થલં ચ પ્રચ્છન્નં ગોલોકાભિધમેવ ચ

લક્ષકોટ્યા યોજનાનાં ચતુરસ્રં મનોહરમ્ ॥
રત્નેન્દ્રસારનિર્માણૈર્ગોપીભિશ્ચાવૃતં સદા

સુદૃશ્યં વર્તુલાકારં યથા ચન્દ્રસ્ય મણ્ડલમ્ ॥
નાનારત્નૈશ્ચ ખચિતં નિરાધારં તદિચ્છયા

ઊર્ધ્વં ચ નિત્યવૈકુણ્ઠાત્પઞ્ચાશત્કોટિયોજનમ્ ॥
ગોગોપગોપીસંયુક્તં કલ્પવૃક્ષસમન્વિતમ્

કામધેનુભિરાકીર્ણં રાસમણ્ડલમણ્ડિતમ્ ॥
વૃન્દાવનવનાચ્છત્રં વિરજાવેષ્ટિતં મુને

શતશૃઙ્ગં શાતકુમ્ભૈઃ સુદીપ્તં શ્રીમદીપ્સિતમ્ ॥ ।
લક્ષકોટ્યા પરિમિતૈરાશ્રમૈઃ સુમનોહરૈઃ

શતમન્દિરસંયુક્તમાશ્રમં સુમનોહરમ્ ॥
પ્રાકારપરિખાયુક્તં પારિજાતવનાન્વિતમ્॥

કૌસ્તુભેન્દ્રેણ મણિના રાજિતં પરમોજ્જ્વલમ્ ॥
હીરસારસુસંક્લૃપ્તસોપાનૈશ્ચાતિસુન્દરૈઃ

મણીન્દ્રસારરચિતૈઃ કપાટૈર્દર્પણાન્વિતૈઃ ॥
નાનાચિત્રવિચિત્રાઢ્યૈરાશ્રમં ચ સુસંસ્કૃતમ્

ષોડશદ્વારસંયુક્તં સુદીપ્તં રત્નદીપકૈઃ ॥
રત્નસિંહાસને રમ્યે મહાર્ઘમણિનિર્મિતે

નાનાચિત્રવિચિત્રાઢ્યે વસન્તં વરમીશ્વરમ્ ॥
નવીનનીરદશ્યામં કિશોરવયસં શિશુમ્

શરન્મધ્યાહ્નમાર્ત્તણ્ડપ્રભામોચકલોચનમ્ ॥
શરત્પાર્વણપૂર્ણેન્દુશુભદીપ્તિમદાનનમ્

કોટિકન્દર્પલાવણ્યલીલાનિન્દિતમન્મથમ્ ॥
કોટિચન્દ્રપ્રભાજુષ્ટં પુષ્ટં શ્રીયુક્તવિગ્રહમ્

સસ્મિતં મુરલીહસ્તં સુપ્રશસ્તં સુમઙ્ગલમ્ ॥
પરમોત્તમપીતાંશુકયુગેન સમુજ્જ્વલમ્

ચન્દનોક્ષિતસર્વાંગં કૌસ્તુભેન વિરાજિતમ્ ॥
આજાનુ માલતીમાલાવનમાલાવિભૂષિતમ્

ત્રિભઙ્ગભઙ્ગ્યા સંયુક્તં મણિમાણિક્યભૂષિતમ્ ॥
મયૂરપુચ્છચૂડં ચ સદ્રત્નમુકુટોજ્જ્વલમ્

રત્નકેયૂરવલયરત્નમઞ્જીરરઞ્જિતમ્ ॥
રત્નકુણ્ડલયુગ્મેન ગણ્ડસ્થલસુશોભિતમ્

મુક્તાપઙ્ક્તિસદૃક્ષાભદશનં સુમનોહરમ્ ॥
પક્વબિમ્બાધરોષ્ઠં ચ નાસિકોન્નતિશોભનમ્ ॥

વીક્ષિતં ગોપિકાભિશ્ચ વેષ્ટિતાભિસ્સમન્તતઃ ॥
સ્થિરયૌવનયુક્તાભિઃ સસ્મિતાભિશ્ચ સાદરમ્

ભૂષિતાભિશ્ચ સદ્રત્નનિર્મિતૈર્ભૂષણૈઃ પરમ્ ॥
સુરેન્દ્રૈશ્ચ મુનીન્દ્રૈશ્ચ મુનિભિર્માનવેન્દ્રકૈઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાનન્તધર્માદ્યૈર્વન્દિતં મુદા ॥
ભક્તપ્રિયં ભક્તનાથં ભક્તાનુગ્રહકારકમ્

રાસેશ્વરં સુરસિકં રાધાવક્ષસ્થલસ્થિતમ્ ॥
એવંરૂપમરૂપં તં મુને ધ્યાયન્તિ વૈષ્ણવાઃ ॥

સતતં ધ્યેયમસ્માકં પરમાત્માનમીશ્વરમ્ ॥
અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ ભગવન્તં સનાતનમ્

સ્વેચ્છામયં નિર્ગુણં ચ નિરીહં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ॥
સર્વાધારં સર્વબીજં સર્વજ્ઞં સર્વમેવ ચ

સર્વેશ્વરં સર્વપૂજ્યં સર્વસિદ્ધિકરં પ્રદમ્ ॥
સ એવ ભગવાનાદિર્ગોલોકે દ્વિભુજઃ સ્વયમ્

ગોપવેષશ્ચ ગોપાલૈઃ પાર્ષદૈઃ પરિવેષ્ટિતઃ ॥
પરિપૂર્ણતમઃ શ્રીમાન્ શ્રીકૃષ્ણો રાધિકેશ્વરઃ

સર્વાન્તરાત્મા સર્વત્ર પ્રત્યક્ષઃ સર્વગઃ સ્મૃતઃ ॥
કૃષિશ્ચ સર્વવચનો નકારશ્ચાત્મવાચકઃ ॥
સર્વાત્મા ચ પરં બ્રહ્મ તેન કૃષ્ણઃ પ્રકીર્તિતઃ

કૃષિશ્ચ સર્વવચનો નકારશ્ચાદિવાચકઃ ॥
સર્વાદિપુરુષો વ્યાપી તેન કૃષ્ણઃ પ્રકીર્તિતઃ

સ એવાંશેન ભગવાન્વૈકુણ્ઠે ચ ચતુર્ભુજઃ ॥
ચતુર્ભુજૈઃ પાર્ષદૈસ્તૈરાવૃતઃ કમલાપતિઃ

સ એવ કલયા વિષ્ણુઃ પાતા ચ જગતાં પ્રભુઃ ॥
શ્વેતદ્વીપે સિન્ધુકન્યાપતિરેવ ચતુર્ભુજઃ

એતત્તે કથિતં સર્વં પરબ્રહ્મસ્વરૂપકમ્ ॥
અસ્માકં ચિન્તનીયં ચ સેવ્યં વન્દિતમીપ્સિતમ્

ઇત્યુક્ત્વા શઙ્કરસ્તત્ર વિરરામ ચ શૌનક ॥
ગન્ધર્વરાજસ્તોત્રેણ તુષ્ટુવે તં ચ નારદઃ

મુનિસ્તોત્રેણ સન્તુષ્ટો ભગવાનાદિરચ્યુતઃ ॥
જ્ઞાનં મૃત્યુઞ્જયસ્તસ્મૈ પ્રદદૌ વરમીપ્સિતમ્

મુનીન્દ્રસ્તં સંપ્રણમ્ય પ્રહૃષ્ટવદનેક્ષણઃ ॥
તદાજ્ઞયા પુણ્યરૂપં યયૌ નારાયણાશ્રમમ્

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે બ્રહ્મખણ્ડે સૌતિશૌનકસંવાદે બ્રહ્મસ્વરૂપવૈકુણ્ઠાદિવર્ણનં નારદપ્રસ્થાનં નામાષ્ટાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ