બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 1.26

સૌતિરુવાચ ॥
હરિસ્તોત્રં ચ કવચં મન્ત્રં પૂજાવિધિં પરમ્ ॥
હરં યયાચે દેવર્ષિર્ધ્યાનં ચ જ્ઞાનમેવ ચ

સ્તોત્રં ચ કવચં મન્ત્રં ધ્યાનં પૂજાવિધિં તથા ॥
તત્પ્રાક્તનીયજ્ઞાનં ચ દદૌ તસ્મૈ મહેશ્વરઃ

સર્વં પ્રાપ્ય મુનિશ્રેષ્ઠઃ પરિપૂર્ણમનોરથઃ ॥
ઉવાચ પ્રણતો ભક્ત્યા ગુરું પ્રણતવત્સલમ્

નારદ ઉવાચ ॥
આહ્નિકં બ્રાહ્મણાનાં ચ વદ વેદવિદાં વર ॥
સ્વધર્મપાલનં નિત્યં યતો ભવતિ નિત્યશઃ

શ્રીમહેશ્વર ઉવાચ ॥
બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય બહ્મરન્ધસ્થપઙ્કજે ॥
સૂક્ષ્મે સહસ્રપત્રે સ્વે નિર્મલે ગ્લાનિવર્જિતે

રાત્રિવાસં પરિત્યજ્ય ગુરું તત્રૈવ ચિન્તયેત્ ॥
વ્યાખ્યામુદ્રાકરં પ્રીતં સસ્મિતં શિષ્યવત્સલમ્

પ્રસન્નવદનં શાન્તં પરિતુષ્ટં નિરન્તરમ્ ॥
સાક્ષાદ્બ્રહ્મસ્વરૂપં ચ પરમં ચિન્તયેત્સદા

ધ્યાત્વૈવં ગુરુમારાધ્ય હૃત્પદ્મે નિર્મલે સિતે ॥
સહસ્રપત્રે વિસ્તીર્ણે દેવમિષ્ટં વિચિન્તયેત્

યસ્ય દેવસ્ય યદ્ધ્યાનં યદ્રૂપં તદ્વિચિન્તયેત્ ॥
ગૃહીત્વા તદનુજ્ઞાં ચ કર્ત્તવ્યં સમયોચિતમ્

આદૌ ધ્યાત્વા ગુરું નત્વા સંપૂજ્ય વિધિપૂર્વકમ્ ॥
પશ્ચાત્તદાજ્ઞામાદાય ધ્યાયેદિષ્ટં પ્રપૂજયેત્

ગુરુપ્રદર્શિતો દેવો મન્ત્રપૂજાવિધિર્જપઃ ॥
ન દેવેન ગુરુર્દૃષ્ટસ્તસ્માદ્દેવાદ્ગુરુઃ પરઃ ॥

ગુરુર્બ્રહ્મા ગુરુર્વિષ્ણુર્ગુરુર્દેવો મહેશ્વરઃ ॥
ગુરુઃ પ્રકૃતિરીશાદ્યા ગુરુશ્ચન્દ્રોઽનલો રવિઃ

ગુરુર્વાયુશ્ચ વરુણો ગુરુર્માતા પિતા સુહૃત્ ॥
ગુરુરેવ પરં બ્રહ્મ નાસ્તિ પૂજ્યો ગુરોઃ પરઃ

અભીષ્ટદેવે રુષ્ટે ચ સમર્થો રક્ષણે ગુરુઃ ॥
ન સમર્થા ગુરૌ રુષ્ટે રક્ષણે સર્વદેવતાઃ

યસ્ય તુષ્ટો ગુરુઃ શશ્વજ્જયસ્તસ્ય પદે પદે ॥
યસ્ય રુષ્ટો ગુરુસ્તસ્ય સર્વનાશશ્ચ સર્વદા

ન સંપૂજ્ય ગુરું દેવં યો મૂઢઃ પૂજયેદ્ ભ્રમાત્॥
બ્રહ્મહત્યાશતં પાપી લભતે નાત્ર સંશયઃ

સામવેદે ચ ભગવાનિત્યુવાચ હરિઃ સ્વયમ્॥
તસ્માદભીષ્ટદેવાચ્ચ ગુરુઃ પૂજ્યતમઃ પરઃ

ગુરુમિષ્ટં સ્વયં ધ્યાત્વા સ્તુત્વા વૈ સાધકો મુને ॥
નિર્મલં સ્થલમાસાદ્ય વિણ્મૂત્રં હ્યુત્સૃજેન્મુદા

જલં જલસમીપં ચ સરન્ધં પ્રાણિસન્નિધિમ્ ॥
દેવાલયસમીપં ચ વૃક્ષમૂલં ચ વર્ત્મ ચ

હલોત્કર્ષસ્થલં ચૈવ સસ્યક્ષેત્રં ચ ગોષ્ઠકમ્ ॥
નદીકન્દરગર્ભં ચ પુષ્પોદ્યાનં ચ પંકિલમ્

ગ્રામાદ્યભ્યન્તરં ચૈવ નૃણાં ગૃહસમીપકમ્॥
શઙ્કું સેતું શરવણં શ્મશાનં વહ્નિસન્નિધિમ્

ક્રીડાસ્થલં મહારણ્યં મંચકાધઃસ્થલં તથા ॥
વૃક્ષચ્છાયાયુતં સ્થાનમન્તઃપ્રાણ્યવપર્ણકમ્

દૂર્વાસ્થાનં કુશસ્થાનં વલ્મીકસ્થાનમેવ ચ ॥
વૃક્ષારોપણભૂભિં ચ કાર્યાર્થં ચ પરિષ્કૃતમ્

એતત્સર્વં પરિત્યજ્ય સૂર્ય્યતાપવિવર્જિતમ્ ॥
કૃત્વા ગર્ત્તં પુરીષં ચ મૂત્રં ચ પરિવર્જયેત્

પુરીષમૂત્રોત્સર્ગં ચ દિવા કુર્યાદુદઙ્મુખઃ ॥
પશ્ચિમાભિમુખો રાત્રૌ સન્ધ્યાયાં દક્ષિણામુખઃ

મૌની ભૂત્વા ચ નિશ્વાસં યથા ગન્ધો ન સઞ્ચરેત્ ॥
ત્યક્ત્વા મૃદા સમાચ્છાદ્ય શૌચં કુર્ય્યાદ્વિચક્ષણઃ

કૃત્વા તુ લોષ્ટશૌચં ચ જલશૌચં તતઃ પરમ્ ॥
મૃદ્યુક્તં તજ્જલં ચૈવ તત્પ્રમાણં નિશામય ॥

એકાં લિઙ્ગે મૃદં દદ્યાદ્વામહસ્તે ચતુષ્ટયમ્ ॥
ઉભયોર્હસ્તયોર્દ્વે તુ મૂત્રશૌચં પ્રકીર્તિતમ્

મૂત્રશૌચં દ્વિગુણિતં મૈધુનાનન્તરં યદિ ॥
મૈથુનાનન્તરં યદ્વા મૂત્રશૌચં ચતુર્ગુણમ્

એકા લિઙ્ગે ગુદે તિસ્રસ્તથા વામકરે દશ ॥
ઉભયોઃ સપ્ત દાતવ્યાઃ પાદઃ ષષ્ઠેન શુધ્યતિ

પુરીષશૌચં વિપ્રાણાં ગૃહિણામિદમેવ ચ ॥
વિધવાનાં દ્વિગુણિતં શૌચમેવ પ્રકીર્ત્તિતમ્

યતીનાં વૈષ્ણવાનાં ચ બ્રહ્મર્ષેર્બ્રહ્મચારિણામ્ ॥
ચતુર્ગુણં ચ ગૃહિણાં તેષાં શૌચં પ્રકીર્ત્તિતમ્

નો યાવદુપનીયેત દ્વિજઃ શૂદ્રસ્તથાઽઙ્ગના ॥
ગન્ધલેપક્ષયકરં તેષાં શૌચં પ્રકીર્ત્તિતમ્

શૌચં ક્ષત્રવિશોશ્ચૈવ દ્વિજાનાં ગૃહિણાં સમમ્ ॥
દ્વિગુણં વૈષ્ણવાદીનાં મુનીનાં પરિકીર્તિતમ્

ન્યૂનાધિકં ન કર્તવ્યં શૌચં શુદ્ધિમભીપ્સતા ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રયુજ્યેત વિહિતાતિક્રમે કૃતે

શૌચં તન્નિયમં મત્તઃ સાવધાનં નિશામય ॥
મૃચ્છૌચે ચ શુચિર્વિપ્રોઽપ્યશુચિશ્ચ વ્યતિક્રમે

વલ્મીકમૂષિકોત્ખાતાં મૃદમન્તર્જલાં તથા ॥
શૌચાવશિષ્ટાં ગેહાચ્ચ ન દદ્યાત્ક્લેશસમ્ભવામ્

અન્તઃપ્રાણ્યવપર્ણાં ચ હલોત્ખાતાં વિશેષતઃ ॥
કુશમૂલોત્થિતાં ચૈવ દૂર્વામૂલોત્થિતાં તથા

અશ્વત્થમૂલાન્નીતાં ચ તથૈવ શયનોત્થિતામ્ ॥
ચતુષ્પથાચ્ચ ગોષ્ઠાનાં ગોષ્પદાનાં તથૈવ ચ

શસ્યસ્થલાનાં ક્ષેત્રાણામુદ્યાનાનાં મૃદં ત્યજેત્ ॥
સ્નાતો વાઽપ્યથવાઽસ્નાતો વિપ્રઃ શૌચેન શુધ્યતિ

શૌચહીનોઽશુચિર્નિત્યમનર્હઃ સર્વકર્મસુ ॥
કૃત્વા શૌચમિદં વિપ્રો સુખં પ્રક્ષાલયેત્સુધીઃ

આદૌ ષોડશગણ્ડૂષૈર્મુખશુદ્ધિં વિધાય ચ ॥
દન્તકાષ્ઠેન દન્તં ચ તત્પશ્ચાત્પરિમાર્જયેત્

પુનઃ ષોડશગણ્ડૂષૈર્મુખશુદ્ધિં સમાચરેત્ ॥
દન્તમાર્જનકાષ્ઠાનાં નિયમં શૃણુ નારદ

નિરૂપિતં સામવેદે હરિણા ચાહ્નિકક્રમે ॥
અપામાર્ગં સિન્ધુવારમામ્રં ચ કરવીરકમ્

ખદિરં ચ શિરીષં ચ જાતિપુન્નાગશાલકમ્ ॥
અશોકમર્જુનં ચૈવ ક્ષીરિવૃક્ષં કદમ્બકમ્

જમ્બૂકં બકુલં તોક્મં પલાશં ચ પ્રશસ્તકમ્ ॥
બદરીં પારિભદ્રં ચ મન્દારં શાલ્મલિં તથા

વૃક્ષં કણ્ટકયુક્તં ચ લતાદિ પરિવર્જયેત્ ॥
પિપ્પલં ચ પ્રિયાલં ચ તિન્તિ ડીકં ચ તાલકમ્

ખર્જૂરં નારિકેલં ચ તાલં ચ પરિવર્જયેત્ ॥
દન્તશૌચવિહીનશ્ચ સર્વશૌચવિહીનકઃ

શૌચહીનોઽશુચિ ર્નિત્યમનર્હઃ સર્વકર્મસુ ॥
કૃત્વા શૌચં શુચિર્વિપ્રો ધૃત્વા ધૌતે ચ વાસસી

પ્રક્ષાલ્ય પાદાવાચમ્ય પ્રાતઃસન્ધ્યાં સમાચરેત્॥
એવં ત્રિસંધ્યં સંધ્યાં ચ કુરુતે કુલજો દ્વિજઃ

સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ ત્રિસન્ધ્યં યઃ સમાચરેત્ ॥
સન્ધ્યાત્રિતયહીનસ્સ્યાદનર્હઃ સર્વકર્મસુ

યદહ્ના કુરુતે કર્મ ન તસ્ય ફલભાગ્ભવેત્ ॥
નોપતિષ્ઠતિ યઃ પૂર્વાં નોપાસ્તે યસ્તુ પશ્ચિમામ્

સ શૂદ્રવદ્બહિષ્કાર્ય્યઃ સર્વસ્માદ્દ્વિજકર્મણઃ ॥
પૂર્વાં સન્ધ્યાં પરિત્યજ્ય મધ્યમાં પશ્ચિમાં તથા

બ્રહ્મહત્યામાત્મહત્યાં પ્રત્યહં લભતે દ્વિજઃ ॥
એકદશીવિહીનો યઃ સન્ધ્યાહીનશ્ચ યો દ્વિજઃ

કલ્પં વ્રજેત્કાલસૂત્રં યથા હિ વૃષલીપતિઃ ॥
પ્રાતઃસન્ધ્યાં વિધાયૈવં ગુરુમિષ્ટં સુરં રવિમ્

બ્રહ્માણમીશં વિષ્ણું ચ માયાં પદ્માં સરસ્વતીમ્ ॥
પ્રણમ્ય ગુરુમાજ્યં ચ દર્પણં મધુ કાઞ્ચનમ્

સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાનાદિકં કાલે કુર્યાત્સાધકસત્તમઃ ॥
પુષ્કરિણ્યાં તુ વાપ્યાં તુ યદા સ્નાનં સમાચરેત્

સમુદ્ધૃત્ય પઞ્ચપિણ્ડાનાદૌ ધર્મી વિચક્ષણઃ ॥
નદ્યાં નદે કન્દરે વા તીર્થે વા સ્નાનમાચરેત્

કુર્ય્યાત્સ્નાત્વા તુ સઙ્કલ્પં તતઃ સ્નાનં પુનર્મુને ॥
શ્રીકૃષ્ણપ્રીતિકામશ્ચ વૈષ્ણવાનાં મહાત્મનામ્

સઙ્કલ્પો ગૃહિણાં ચૈવ કૃતપાતકનાશકઃ ॥
વિપ્રઃ કૃત્વા તુ સઙ્કલ્પં મૃદં ગાત્રે પ્રલેપયેત્

વેદોક્તમન્ત્રેણાનેન દેહશુદ્ધિકૃતે નરઃ ॥
અશ્વક્રાન્તે રથક્રાંતે વિષ્ણુક્રાન્તે વસુન્ધરે

મૃત્તિકે હર મે પાપં યન્મયા દુષ્કૃતં કૃતમ્ ॥
ઉદ્ધૃતાસિ વરાહેણ કૃષ્ણેન શતબાહુના

આરુહ્ય મમ ગાત્રાણિ સર્વં પાપં પ્રમોચય ॥
પુણ્યં દેહિ મહાભાગે સ્નાનાનુજ્ઞાં કુરુષ્વ મામ્

ઇત્યુક્ત્વા ચ જલે નાભિપ્રમાણે મન્ત્રપૂર્વકમ્ ॥
ચતુર્હસ્તપ્રમાણાં ચ કૃત્વા મણ્ડલિકા શુભામ્

તીર્થાન્યાવાહયેત્તત્ર હસ્તં દત્ત્વા તપોધન ॥
યાનિ યાનિ ચ તીર્થાનિ સર્વાણિ કથયામિ તે

ગઙ્ગે ચ યમુને ચૈવ ગોદાવરિ સરસ્વતિ ॥
નર્મદે સિન્ધુ કાવેરિ જલેઽસ્મિન્સન્નિધિં કુરુ

નલિની નન્દિની સીતા માલિની ચ મહાપગા॥
વિષ્ણુપાદાબ્જસમ્ભૂતા ગઙ્ગા ત્રિપથગામિની

પદ્માવતી ભોગવતી સ્વર્ણરેખા ચ કૌશિકી ॥
દક્ષા પૃથ્વી ચ સુભગા વિશ્વકાયા શિવામૃતા

વિદ્યાધરી સુપ્રસન્ના તથા લોકપ્રસાધિની ॥
ક્ષેમા ચ વૈષ્ણવી શાન્તા શાન્તિદા ગોમતી સતી

સાવિત્રી તુલસી દુર્ગા મહાલક્ષ્મીઃ સરસ્વતી ॥
કૃષ્ણપ્રાણાધિકા રાધા લોપામુદ્રા દિતીરતિઃ

અહલ્યા ચાદિતિઃ સંજ્ઞા સ્વધા સ્વાહાઽપ્યરુન્ધતી ॥
શતરૂપા દેવહૂતિરિત્યાદ્યાઃ સંસ્મરેત્સુધીઃ

સ્નાત્વા સ્નાત્વા મહાપૂતઃ કુર્ય્યાત્તુ તિલક બુધઃ ॥
બાહ્વોર્મૂલે લલાટે ચ કણ્ઠદેશે ચ વક્ષસિ

સ્નાનં દાનં તપો હોમો દેવતાપિતૃકર્મ ચ ॥
તત્સર્વં નિષ્ફલં યાતિ લલા ટે તિલકં વિના

બ્રાહ્મણસ્તિલકં કૃત્વા કુર્ય્યાત્સન્ધ્યાં ચ તર્પણમ્ ॥
નમસ્કૃત્ય સુરાન્ભક્ત્યા ગૃહં ગચ્છેન્મુદાઽન્વિતઃ

પ્રક્ષાલ્ય પાદૌ યત્નેન ધૃત્વા ધૌતે ચ વાસસી ॥
મન્દિરં પ્રવિશેત્પ્રાજ્ઞ ઇત્યાહ હરિરેવ ચ

વિના પાદક્ષાલનં યઃ સ્નાત્વા વિશતિ મન્દિરમ્ ॥
તસ્ય સ્નાનાદિકં નષ્ટં જપહોમાદિપઞ્ચકમ્

પરિધાય સ્નિગ્ધવસ્ત્રં ગૃહં ચ પ્રવિશેદ્ગૃહી ॥
રુષ્ટા લક્ષ્મીર્ગૃહા દ્યાતિ શાપં દત્ત્વા સુદારુણમ્

જઙ્ઘોર્ધ્વતશ્ચ યો વિપ્રઃ પાદૌ પ્રક્ષાલયેદ્યદા ॥
તાવદ્ભવતિ ચાણ્ડાલો યાવદ્ગઙ્ગાં ન પશ્યતિ

ઉપવિશ્યાસને બ્રહ્મઞ્છુચિરાચમ્ય સાધકઃ ॥
પૂજાં કુર્ય્યાત્તુ વેદોક્તા ભક્તિયુક્તો હિ સંયતઃ

શાલગ્રામે મણૌ મન્ત્રે પ્રતિમાયાં જલે સ્થલે ॥
ગોપૃષ્ઠે વા ગુરૌ વિપ્રે પ્રશસ્તમર્ચનં હરેઃ

સર્વેષુ શસ્તા પૂજા ચ શાલગ્રામે ચ નારદ ॥
સુરાણામેવ સર્વેષાં યત્રાધિષ્ઠાનમેવ ચ

સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ ॥
શાલગ્રામોદકેનૈવ યોઽભિષેકં સમાચરેત્

શાલગ્રામજલં ભક્ત્યા નિત્યમશ્નાતિ યો નરઃ ॥
જીવન્મુક્તઃ સ ચ ભવેદ્યાત્યન્તે કૃષ્ણમન્દિરમ્

શાલગ્રામશિલાચક્રં યત્ર તિષ્ઠતિ નારદ ॥
સચક્રો ભગવાંસ્તત્ર સર્વતીર્થાનિ નિશ્ચિતમ્

તત્ર યો હિ મૃતો દેહી જ્ઞાનાજ્ઞાનેન દૈવતઃ ॥
રત્નનિર્મિતયાનેન સ યાતિ શ્રીહરેઃ પદમ્

શાલગ્રામં વિનાઽન્યત્ર કઃ સાધુઃ પૂજયેદ્ધરિમ્ ॥
કૃત્વા તત્ર હરેઃ પૂજાં પરિપૂર્ણં ફલં લભેત્॥

પૂજાધારશ્ચ કથિતઃ શ્રૂયતાં પૂજનક્રમઃ ॥
હરેઃ પૂજાં બહુમતાં કથયામિ યથાગમમ્

કશ્ચિદ્દદાતિ હરયે ચોપચારાંશ્ચ ષોડશ ॥
સુન્દરાણિ પવિત્રાણિ નિત્યં ભક્ત્યા ચ વૈષ્ણવઃ

કશ્ચિદ્દ્વાદશ વસ્તૂનિ પઞ્ચ વસ્તૂનિ કશ્ચન ॥
યેષામેવ યથા શક્તિર્ભક્તિર્મૂલં ચ પૂજને

આસનં વસનં પાદ્યમર્ઘ્યમાચમનીયકમ્ ॥
પુષ્પં ચન્દનધૂપં ચ દીપં નૈવેદ્યમુત્તમમ્

ગન્ધં માલ્યં ચ શય્યાં ચ લલિતાં સુવિલક્ષણામ્ ॥
જલમન્નં ચ તામ્બૂલં સાધારં દેયમેવ ચ

ગન્ધાન્નતલ્પતામ્બૂલં વિના દ્રવ્યાણિ દ્વાદશ ॥
પાદ્યાર્ઘ્યજલનૈવેદ્યપુષ્પાણ્યેતાનિ પંચ ચ

સર્વાણ્યેતાનિ મૂલેન દદ્યાત્સાધકસત્તમઃ ॥
ગુરૂપદિષ્ટં મૂલં ચ પ્રશસ્તં સર્વકર્મસુ

આદૌ કૃત્વા ભૂતશુદ્ધિં પ્રાણાયામં તતઃ પરમ્ ॥
અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગયોર્ન્યાસં મન્ત્રન્યાસં તતઃ પરમ્

વર્ણન્યાસં વિનિર્વર્ત્ય ચાર્ઘ્યપાત્રં વિનિર્દિશેત્ ॥
ત્રિકોણમણ્ડલં કૃત્વા તત્ર કૂર્મં પ્રપૂજયેત્

જલેનાપૂર્ય્ય શઙ્ખં ચ તત્ર સંસ્થાપયેદ્દ્વિજઃ ॥
જલં સંપૂજ્ય વિધિવત્તીર્થાન્યાવાહયેત્તત્તઃ

પૂજોપકરણં તેન જલેન ક્ષાલયેત્પુનઃ ॥
તતો ગૃહીત્વા પુષ્પં ચ કૃત્વા યોગાસનં શુચિઃ

ધ્યાનેન ગુરુદત્તેન ધ્યાયેત્કૃષ્ણમનન્યધીઃ ॥
ધ્યાત્વા પાદ્યાદિકં સર્વં દદ્યાન્મૂલેન સાધકઃ

અઙ્ગ પ્રત્યઙ્ગદેવં ચ તન્ત્રોક્તં પૂજયેદ્ધરિમ્ ॥
મૂલં જપ્ત્વા યથાશક્તિ દેવમન્ત્રં વિસર્જયેત્

દત્ત્વોપહારં વિવિધં સ્તુત્વા ચ કવચં પઠેત્ ॥
તતઃ કૃત્વા પરીહારં મૂર્ધ્ના ચ પ્રણમેદ્ભુવિ

કૃત્વા વૈ દેવપૂજાં ચ યજ્ઞં કુર્ય્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥
શ્રૌતસ્માર્ત્તાગ્નિયુક્તં ચ બલિં દદ્યાત્તતો મુને

નિત્યશ્રાદ્ધં યથાશક્તિ દાનં વિત્તાનુરૂપકમ્ ॥
કૃત્વા કૃતી સ વિહરેત્ક્રમ એષ શ્રુતૌ શ્રુતઃ

ઇતિ તે કથિતં સર્વં વેદોક્તં સૂત્રમુત્તમમ્ ॥
આહ્નિકસ્ય ચ વિપ્રાણાં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે બ્રહ્મખણ્ડે શિવનારદસંવાદે આહ્નિકનિરૂપણં નામ ષડ્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ