બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 1.13

સૌતિરુવાચ ॥
પુત્રોત્સવે ચ રત્નાનિ ધનાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
ગન્ધર્વરાજઃ પ્રદદૌ બ્રાહ્મણેભ્યો મુદાઽન્વિતઃ

ઉપબર્હણસ્તુ કાલેન હરેર્મન્ત્રં સુદુર્લભમ્ ॥
વસિષ્ઠેન તુ સમ્પ્રાપ્ય સ ચક્રે દુષ્કરં તપઃ

એકદા ગણ્ડકીતીરે તં ચ સમ્પ્રાપ્તયૌવનમ્ ॥
ગન્ધર્વપત્ન્યો દદૃશુર્મૂર્ચ્છામાપુશ્ચ તત્ક્ષણમ્

તાશ્ચ તીવ્રં તપઃ કૃત્વા પ્રાણાન્સંત્યજ્ય યોગતઃ ॥
પઞ્ચાશત્તા બભૂવુશ્ચ કન્યાશ્ચિત્રરથસ્ય ચ

ઉપબર્હણગન્ધર્વં તાશ્ચ તં વવ્રિરે પતિમ્ ॥
મુદા માલા દદુસ્તસ્મૈ કામુક્યઃ પિતુરાજ્ઞયા

ગૃહીત્વા તાશ્ચ ગન્ધર્વો યુવા સુસ્થિરયૌવનઃ॥
દિવ્યં ત્રિલક્ષવર્ષં ચ રેમે રહસિ કામુકઃ

તતોઽપિ સુચિરં રાજ્યં કૃત્વા તાભિઃ સહાનિશમ્ ॥
જગામ બ્રહ્મણઃ સ્થાનં હરિગાથાં જગૌ મુને

દૃષ્ટ્વા સ રમ્ભારમ્ભોરુનર્તને કઠિનં સ્તનમ્ ॥
બભૂવ સ્ખલનં તસ્ય ગન્ધર્વસ્ય મહાત્મનઃ

દ્રુતં તત્યાજ સઙ્ગીતં મૂર્ચ્છાં પ્રાપ સભાતલે ॥
ઉચ્ચૈઃ પ્રજહસુર્દેવા બ્રહ્મા કોપાચ્છશાપ તમ્

વ્રજ ત્વં શૂદ્રયોનિં ચ ગાન્ધર્વીં તનુમુત્સૃજ ॥
કાલે વૈષ્ણવસંસર્ગાન્મત્પુત્રસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ॥

વિના વિપત્તેર્મહિમા પુંસાં નૈવ ભવેત્સુત ॥
સુખં દુઃખં ચ સર્વેષાં ક્રમેણ પ્રભવેદિતિ

ઇત્યેવમુક્ત્વા સ વિધિરગચ્છત્પુષ્કરાદ્ ગૃહમ્ ॥
ઉપબર્હણગન્ધર્વસ્સ જહૌ તાં તનું તદા

મૂલાધારં સ્વાધિષ્ઠાનં મણિપૂરમનાહતમ્ ॥
વિશુદ્ધમાજ્ઞાખ્યં ચેતિ ભિત્ત્વા ષટ્ચક્રમેવ ચ

ઇડાં સુષુમ્નાં મેધાં ચ પિઙ્ગલાં પ્રાણહારિણીમ્ ॥
સર્વજ્ઞાનપ્રદાં ચૈવ મનસ્સંયમિનીં તથા

વિશુદ્ધાં ચ નિરુદ્ધાં ચ વાયુસંચારિણીં તથા ॥
તેજશ્શુષ્કકરીં ચૈવ બલપુષ્ટિકરીં તથા

બુદ્ધિસંચારિણીં ચૈવ જ્ઞાનજૃમ્ભનકારિણીમ્ ॥
સર્વપ્રાણહરાં ચૈવ પુનર્જીવનકારિણીમ્

એતાઃ ષોડશધા નાડીર્ભિત્ત્વા વૈ હંસમેવ ચ ॥
મનસા સહિતં બ્રહ્મરન્ધ્રમાનીય યોગતઃ

સ્થિત્વા મુહૂર્તમાત્માનમાત્મન્યેવ યુયોજ હ ॥
જાતિસ્મરશ્ચ યોગીન્દ્રઃ સંપ્રાપ બ્રહ્મ શૌનક

વીણાં ત્રિતન્ત્રીં દુષ્પ્રાપ્યાં વામસ્કન્ધે નિધાય ચ ॥
શુદ્ધસ્ફટિકમાલાં ચ વિધૃત્વા દક્ષિણે કરે

સંજલ્પન્પરમં બ્રહ્મ વેદસારં પરાત્પરમ્ ॥
પરં નિસ્તારબીજં ચ કૃષ્ણ ઇત્યક્ષરદ્વયમ્

પ્રાચ્યાં કૃત્વા શિરઃસ્થાનં પશ્ચિમે ચરણદ્વયમ્ ॥
નિધાય દર્ભશયને શયાનઃ પુરુષો યથા

ગન્ધર્વરાજસ્તં દૃષ્ટ્વા ભાર્ય્યયા સહ તત્ક્ષણમ્ ॥
યોગેન બ્રહ્મ સમ્પ્રાપ શ્રીકૃષ્ણં મનસા સ્મરન્

પત્ન્યશ્ચ બાન્ધવાઃ સર્વે વિલપ્ય રુરુદુર્ભુશમ્ ॥
જગ્મુઃ ક્રમેણ શોકાર્ત્તા મોહિતા વિષ્ણુમાયયા

પઞ્ચાશદ્યોષિતાં મધ્યે પ્રધાના મહિષી ચ યા ॥
સાધ્વી માલાવતી નામ્ના પરમા પ્રેયસી વરા ॥

ઉચ્ચૈ રુરોદ સા તીવ્રં કાન્તં કૃત્વા ચ વક્ષસિ ॥
ઇત્યુવાચ ચ શોકાર્ત્તા કાન્તં સંબોધ્ય ચૈવ હિ

માલાવત્યુવાચ ॥ હે નાથ રમણ શ્રેષ્ઠ વિદગ્ધ રસિકેશ્વર ॥
દર્શનં દેહિ માં બન્ધો નિમગ્નાં શોકસાગરે

વિસ્રમ્ભકે સુવસને રમ્યે ચન્દનકાનને ॥
પુષ્પભદ્રાનદીતીરે પુષ્પોદ્યાને મનોહરે

ચન્દનાચલસાન્નિધ્યે ચારુચન્દનકાનને ॥
પુષ્પચન્દનતલ્પે ચ ચન્દનાનિલવાસિતે

ગન્ધમાદનશૈલૈકદેશે રમ્યે નદીતટે ॥
પુંસ્કોકિલનિનાદે ચ માલતીજાલશાલિનિ

શ્રીશૈલે શ્રીવને દિવ્યે શ્રીનિવાસનિષેવિતે ॥
શ્રીયુક્તે શ્રીપદામ્ભોજે પૂતેઽચ્યુતકૃતે શુભે

પુરા યા યા કૃતા ક્રીડા વસન્તે રહસિ ત્વયા ॥
મયા ચ દુર્હૃદા સાર્દ્ધં તયા વૈ દૂયતે મનઃ

સુધાતુલ્યેન વચસા સિક્તાઽહં ચ પુરા ત્વયા ॥
દૂયતે સતતં તેન પરમાત્માઽતિદારુણમ્

સાધુના સહ સંસર્ગો વૈકુણ્ઠાદપિ દુર્લભઃ ॥
અહો તતોઽતિવિચ્છેદો મરણાદપિ દુષ્કરઃ

તસ્માત્તેષાં ચ વિચ્છેદઃ સાધુશોકકરઃ પરઃ ॥
તતોઽપિ બન્ધુવિચ્છેદઃ શોકઃ પરમદારુણઃ

તતોઽપત્યવિયોગો હિ મરણાદતિરિચ્યતે ॥
સર્વસ્માત્પતિભેદો હિ તત્પરં નાસ્તિ સઙ્કટમ્

શયને ભોજને સ્નાને સ્વપ્ને જાગરણેઽપિ ચ ॥
સ્વામિવિચ્છેદદુઃખં ચ નૂતનં ચ દિને દિને

સર્વશોકં વિસ્મરેત્સ્ત્રી સ્વામિસંયોગમાત્રતઃ ॥
બન્ધુમન્યં ન પશ્યામિ યં દૃષ્ટ્વા વિસ્મરેત્પતિમ્

નાતો વિશિષ્ટં પશ્યામિ બાન્ધવં સ્વામિના વિના ॥
સાધ્વીનાં કુલજાતાનામિત્યાહ કમલોદ્ભવઃ

હે દિગીશાશ્ચ દિક્પાલા હે ધર્મ ત્વં પ્રજાપતે ॥
ગિરીશ કમલાકાન્ત પતિદાનં ચ દેહિ મે

ઇત્યુક્ત્વા વિરહાર્ત્તા સા કન્યા ચિત્રરથસ્ય ચ ॥
મૂર્ચ્છાં સંપ્રાપ તત્રૈવ દુર્ગમે ગહને વને

વિચેતના તત્ર તસ્થૌ કાન્તં કૃત્વા સ્વવક્ષસિ ॥
પરિપૂર્ણં દિવાનક્તં સર્વદેવૈશ્ચ રક્ષિતા

પ્રભાતે ચેતનાં પ્રાપ્ય વિલલાપ ભૃશં મુહુઃ ॥
ઇત્યુવાચ પુનસ્તત્ર હરિં સંબોધ્ય સા સતી

માલાવત્યુવાચ॥
હે કૃષ્ણ જગતાં નાથ નાથ નાહં જગદ્બહિઃ ॥
ત્વમેવ જગતાં પાતા માં ન પાસિ કથં પ્રભો

અયં ભર્ત્તાઽસ્ય ભાર્ય્યાઽહં મમેતિ તવ માયયા॥
ત્વમેવ સમ્ભવો ભર્ત્તા સર્વેષાં સર્વકારણઃ

ગન્ધર્વઃ કર્મણા કાન્તઃ કાન્તાઽહં ચાસ્ય કર્મણા ॥
ક્વ ગતઃ કર્મભોગાન્તે કુત્ર સંસ્થાપ્ય માં પ્રિયામ્

કો વા કસ્ય પતિઃ પુત્રઃ કા વા કસ્ય પ્રિયા પ્રભો ॥
સંયુનક્તિ વિધાતા ચ વિનયુક્તિ ચ કર્મણા।

સંયોગે પરમાનન્દો વિયોગે પ્રાણસઙ્કટમ્॥
શશ્વજ્જગતિ મૂર્ખસ્ય નાત્મારામસ્ય નિશ્ચિતમ્

નશ્વરો વિષયઃ સત્યં ભુવિ ભોગશ્ચ બાન્ધવઃ॥
સ્વયં ત્યક્તઃ સુખાયૈવ દુઃખાય ત્યાજિતઃ પરૈઃ

તસ્માત્સન્તઃ સ્વયં ત્યક્ત્વા પરમૈશ્વર્યમીપ્સિતમ્॥
ધ્યાયન્તે સતતં કૃષ્ણ પાદપદ્મં નિરાપદમ્

સર્વત્ર જ્ઞાનિનઃ સન્તઃ કા સ્ત્રી જ્ઞાનવતી ભુવિ ॥
તતો મહ્યં વિમૂઢાયૈ દાતુમર્હતિ વાઞ્છિતમ્

ન મે વાઞ્છાઽમરત્વે ચ શક્રત્વે મોક્ષવર્ત્મનિ ॥
ઇમં કાન્તં વરં દેહિ ચતુર્વર્ગકરં પરમ્

યાવતી કામિનીજાતિર્જગત્યાં જગદીશ્વર ॥
કસ્યૈચિન્ન હિ દત્તશ્ચ તેન ધાત્રેદૃશઃ પતિઃ

તસ્મૈ દત્તા ગુણાઃ સર્વે રૂપાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
સુશીલાનિ ચ સર્વાણિ ચામરત્વં વિના હરે

રૂપેણ ચ ગુણેનૈવ તેજસા વિક્રમેણ ચ ॥
જ્ઞાનેન શાન્ત્યા સન્તુષ્ટ્યા હરિતુલ્યઃ પ્રભુર્મમ ॥

હરિભક્તો હરિસમો ગામ્ભીર્યે સાગરો યથા ॥
દીપ્તિમાન્સૂર્ય્યતુલ્યશ્ચ શુદ્ધો વહ્નિસમસ્તથા

ચન્દ્રતુલ્યઃ સુદૃશ્યશ્ચ કન્દર્પસમસુન્દરઃ ॥
બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતિસમઃ કાવ્યે કવિસમસ્તથા

વાણી ચ સર્વશાસ્ત્રજ્ઞા પ્રતિભાયાં ભૃગોરિવ ॥
કુબેરતુલ્યો ધનવાન્મહાન્દાતા મનોરિવ

ધર્મે ધર્મસમો ધર્મી સત્યે સત્યવ્રતાધિકઃ ॥
કુમારતુલ્યસ્તપસા સ્વાચારે બ્રહ્મણા સમઃ

ઐશ્વર્ય્યે શક્રતુલ્યશ્ચ સહિષ્ણુઃ પૃથિવીસમઃ ॥
એવમ્ભૂતો મૃતઃ કાન્તઃ પ્રાણા યાન્તિ ન મે કથમ્

અરે સુરા યજ્ઞભાજો ઘૃતં ભોક્તું ક્ષમા ભુવિ ॥
ક્ષણેનાયજ્ઞભાજશ્ચ કરિષ્યામિ સ્વલીલયા

નારાયણ જગત્કાન્ત નાહમેવ જગદ્બહિઃ ॥
શીઘ્રં જીવય મત્કાન્તમન્યથા ત્વાં શપામ્યહમ્

પ્રજાપતે પુત્રશાપાત્ત્વમપૂજ્યો મહીતલે ॥
તવૈવાનધિકારિત્વં કરિષ્યામ્યધુના ભવે

હે શમ્ભો જ્ઞાનલોપં તે કરિષ્યામિ શપેન ચ ॥
ધર્મલોપં ચ ધર્મસ્ય કરિષ્યામ્યેવ લીલયા

યમાધિકારં દૂરે ચ કરિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥
સત્યં કાલં શપિષ્યામિ મૃત્યુકન્યાં સુનિષ્ઠુરામ્

શપામિ સર્વાનત્રૈવ જરાં વ્યાધિં વિનાઽધુના ॥
વ્યાધિના જરયા મૃત્યુર્ન હ્યભૂચ્ચ પતેર્મમ

ઇત્યુક્ત્વા કૌશિકીતીરે ચાગચ્છચ્છપ્તુમેવ તાન્ ॥
માલાવતી મહાસાધ્વી શવં કૃત્વા સ્વવક્ષસિ

તાં શપ્તુમુદ્યતાં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા દેવપુરોગમઃ ॥
જગામ શરણં વિષ્ણું તીરં ક્ષીરપયોનિધેઃ

તત્ર સ્નાત્વા ચ તુષ્ટાવ પરમાત્માનમીશ્વરમ્ ॥
વિષ્ણું બ્રહ્મા જગત્કાન્તમિત્યુવાચ હ ભીતવત્

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઉપબર્હણપત્ની સા કન્યા ચિત્રરથસ્ય ચ ॥
કાન્તહેતોશ્ચ મા દેવાઞ્છપેત્ત્વં રક્ષ માધવ

સ્મરન્તિ સાધવઃ સન્તો જપન્તિ મુનયો મુદા ॥
સ્વપ્ને જાગરણે ચૈવ સર્વકાર્ય્યેષુ માધવમ્

શરણાગતદીનાર્ત્તપરિત્રાણપરાયણ ॥
રક્ષ રક્ષ હૃષીકેશ વ્રજામઃ શરણં વયમ્

પૂજા મે પુત્રશાપેન વિહતા સામ્પ્રતં પ્રભો ॥
અધિકારહતં માં ચ કુરુતે માલતી સતી

સર્વાધિકારો બ્રહ્માણ્ડે ત્વયા દત્તઃ પુરા પ્રભો ॥
સમ્પદેતાદૃશી નાથ યાસ્યત્યેવાધુના મમ

મહાદેવ ઉવાચ ॥
ત્વયા દત્તં મહાજ્ઞાનં ગુપ્તં સર્વેષુ દુર્લભમ્ ॥
શતમન્વન્તરતપઃફલેન પુષ્કરે પુરા

ઐશ્વર્યં વા ધનં વાઽપિ વિદ્યા વા વિક્રમોઽથવા ॥
જ્ઞાનસ્ય પરમાર્થસ્ય કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્

સર્વાજ્ઞાતં સર્વગુપ્તમત્યન્તં દુર્લભં પરમ્ ॥
મમ તત્ત્વજ્ઞાનરત્નં શાપાન્નિર્યાતિ યોષિતઃ

અહો પતિવ્રતાતેજઃ સર્વેષાં તેજસાં પરમ્ ॥
તેજોઽનલેન દગ્ધં માં રક્ષ રક્ષ હરે હરે

ધર્મ ઉવાચ ॥
સર્વરત્નાત્પરં રત્નં ધર્મ એવ સનાતનઃ ॥
યાસ્યત્યેવંવિધો ધર્મસ્ત્વયા દત્તઃ પુરા પ્રભો

સપ્તમન્વન્તરતપઃફલેન પરમેશ્વર ॥
પ્રાપ્તો ધર્મો ઽધુના યાતિ શાપેન યોષિતઃ પ્રભૌ

દેવા ઊચુઃ ॥
યજ્ઞભાજો ઘૃતભુજો વયમેવ ત્વયા કૃતાઃ ॥
યોષિચ્છાપેન તત્સર્વમધુના યાતિ માધવ

ઇત્યુક્ત્વા સંયતાઃ સર્વે તસ્થુસ્તત્ર ભયાર્દિતાઃ ॥
એતસ્મિન્નન્તરેઽકસ્માદ્વાગ્બભૂવાશરીરિણી

યૂયં ગચ્છત તન્મૂલં વિપ્રરૂપી જનાર્દનઃ ॥
પશ્ચાદ્યાસ્યતિ શાન્ત્યર્થમિતિ વો રક્ષણાય ચ

શ્રુત્વા તદ્વચનં દેવાઃ પ્રહૃષ્ટમનસોન્મુખાઃ ॥
જગ્મુર્માલાવતીસ્થાનં કૌશિકીતીરમીશ્વરાઃ

તામેવ દદૃશુર્દેવા દેવીં માલાવતીં સતીમ્ ॥
રત્નસારેન્દ્રભૂષાભિરુજ્જ્વલાં કમલાકલામ્

વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનાં સિન્દૂરબિન્દુભૂષિતામ્ ॥
શરચ્ચન્દ્રપ્રભાં શાન્તાં દ્યોતયન્તીં દિશસ્ત્વિષા

પતિસેવામહાધર્મચિરસઞ્ચિતતેજસા ॥
પ્રજ્વલન્તીં સુપ્રદીપ્તશિખાં વહ્નેરિવોત્તમામ્

યોગાસનં કુર્વતી ચ શવવક્ષઃસ્થલસ્થિતામ્ ॥
સુરમ્યાં સ્વામિનો વીણાં બિભ્રતીં દક્ષિણે કરે

તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠકોટિભ્યાં શુદ્ધસ્ફટિકમાલિકામ્ ॥
ભક્ત્યા સ્નેહેન કાન્તસ્ય બિભ્રતીં યોગમુદ્રયા

ચારુચમ્પકવર્ણાભાં બિમ્બોષ્ઠીં રત્નમાલિનીમ્ ॥
યથા ષોડશવર્ષીયાં શશ્વત્સુસ્થિરયૌવનામ્ ॥

બૃહન્નિતમ્બભારાર્ત્તાં પીનશ્રોણિપયોધરામ્ ॥
પશ્યન્તીં શવમીશસ્ય શુભદૃષ્ટ્યા પુનઃ પુનઃ

એવમ્ભૂતાં ચ તાં દૃષ્ટ્વા દેવાસ્તે વિસ્મયં યયુઃ ॥
સ્થગિતાં ચ ક્ષણં તત્ર ધાર્મિકા ધર્મભીરવઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે સૌતિશૌનકસંવાદે બ્રહ્મખણ્ડે માલાવતીવિલાપો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ