બ્રહ્મસૂત્ર2 · અધ્યાય 4.2

અનારબ્ધકાર્ય ઇત્યસ્ય નઞઃ ફલં ભોગેન નિવૃત્તિં દર્શયત્યનેન સૂત્રેણ ।
અસ્ય તૂપપાદનં પુરસ્તાદપકૃષ્ય કૃતમિતિ નેહ ક્રિયતે પુનરુક્તિભયાત્ ॥19॥
ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતે શારીરકભગવત્પાદભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં ચતુર્થસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ સમાપ્તઃ ॥
ચતુર્થે ઽધ્યાયે દ્વિતીયઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.1.1
વાઙ્મનસિ દર્શનાચ્ છબ્દાચ્ ચ

અથાસ્મિન્ ફલવિચારલક્ષણે વાઙ્મનસિ સંપદ્યત ઇત્યાદિવિચારો ઽસંગત ઇત્યત આહ--
અથાપરાસુ વિદ્યાસુ ફલપ્રાપ્તય ઇતિ ।
અપરવિદ્યાફલપ્રાપ્ત્યર્થદેવયાનમાર્ગાર્થત્વાદુત્ક્રાન્તેસ્તદ્ગતો વિચારઃ પારમ્પર્યેણ ભવતિ ફલવિચાર ઇતિ નાસંગત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વયમુત્ક્રાન્તિક્રમો વિદુષો નોપપદ્યતે ઽન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્ત્યત્રૈવ સમવનીયન્તેઽઇતિ શ્રવણાત્તત્કથમસ્ય વિદ્યાધિકાર ઇત્યત આહ--
સમાના હિ વિદ્વદવિદુષોરિતિ ।
વિષયમાહ--
અસ્તીતિ ।
વિમૃશતિ--
કિમિહેતિ ।
વિશયઃ સંશયઃ ।
પૂર્વપક્ષમાહ--
તત્ર વાગેવેતિ ।
શ્રતિલક્ષણાવિશયે સંશયે ।
સિદ્ધાન્તસૂત્રં પૂરયિત્વા પઠતિ--
વાગ્વૃત્તિર્મનસિ સંપદ્યતે ઇતિ ।
વૃત્ત્યધ્યાહારપ્રયોજનં પ્રશ્નપૂર્વકમાહ કથમિતિ ।
ઉત્તરાધિકરણપર્યાલોચનેનૈવં પૂરિતમિત્યર્થઃ ।
તત્ત્વસ્ય ધર્મિણો વાચઃ પ્રલયવિવક્ષાયાં ત્વિહ સર્વત્રૈવ પરત્રેહ ચાવિભાગસામ્યાત્કિં પરત્રૈવ વિશિંષ્યાદવિભાગ ઇતિ ન ત્વત્રાપિ ।
તસ્માદિહાવિભાગેનાવિંશિષતો ઽત્ર વૃત્ત્યુપસંહારમાત્રવિવક્ષા સૂત્રકારસ્યેતિ ગમ્યતે ।
સિદ્ધાન્તહેતું પ્રશ્નપૂર્વકમાહ--
કસ્માદિતિ ।
સત્યામેવ મનોવૃત્તૌ વાગ્વૃત્તેરુપસંહારદર્શનાત્ ।
વાચસ્તૂપસંહારમદૃષ્ટં નાગમો ઽપિ ગમયિતુમર્હતિ ।
આગમપ્રભવયુક્તિવિરોધાશ્ચ ।
આગમો હિ દૃષ્ટાનુસારતઃ પ્રકૃતૌ વિકારાણાં લયમાહ ।
ન ચ વાચઃ પ્રકૃતિર્મનો યેનાસ્મિન્નિયં લીયેત ।
તસ્માત્વૃત્તિવૃત્તિમતોરભેદવિવક્ષયા વાક્પદં તદ્વૃત્તૌ વ્યાખ્યેયમ્ ।
સંભવતિ ચ વાગ્વૃત્તેર્વાગપ્રકૃતાવપિ મનસિ લયઃ ।
તથા તત્ર તત્ર દર્શનાદિત્યાહ--
વૃત્ત્યુદ્ભવાભિભવાવિતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.1.2
અત એવ ચ સર્વાણ્યનુ

યત એવ પ્રકૃતિવિકારભાવાભાવન્મનસિ ન સ્વરૂપલયો વાચો ઽપિ તુ વૃત્તિલયઃ, અત એવ ચ સર્વેષાં ચક્ષુરાદીનામિદ્રિયાણાં સત્યેવ સવૃત્તિકે મનસિ વૃત્તેરનુગતિર્લયો ન સ્વરૂપલયઃ ।
વાચસ્તુ પૃથક્ ગ્રહણં પૂર્વસૂત્રે ઉદાહરણાપેક્ષં ન તુ તદેવેહ વિવક્ષિતમિત્યર્થઃ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.2.3
તન્મનઃ પ્રાણ ઉત્તરાત્

યદિ સ્વપ્રકૃતૌ વિકારસ્ય લયસ્તતો મનઃ પ્રાણે સંપદ્યતે ઇત્યત્ર મનઃસ્વરૂપસ્યૈવ પ્રાણે સંપત્ત્યા ભવિતવ્યમ્ ।
તથા હિ મનઃ ઇતિ નોપચારતો વ્યાખ્યાનં ભવિષ્યતિ ।
સંભવતિ હિ પ્રકૃતિવિકારભાવઃ પ્રાણમનસોઃ ।
અન્નમયં હિ સોમ્ય મન ઇત્યન્નાત્મતામાહ મનસઃ શ્રુતિરાપોમયઃ પ્રાણ ઇતિ ચ પ્રાણસ્યાબાત્મતામ્ ।
પ્રકૃતિવિકારયોસ્તાદાત્મ્યાત્ ।
તથા ચ પ્રાણો મનસઃ પ્રકૃતિરિતિ મનસો વૃત્તિમતઃ પ્રાણે લય ઇતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે--સત્યમ્, આપો ઽન્નમસૃજન્ત ઇતિ શ્રુતેરબન્નયોઃ પ્રકૃતિવિકારભાવો ઽવગમ્યતે ।
ન તુ તદ્વિકારયોઃ પ્રાણમનસોઃ ।
સ્વયોનિપ્રાણાડિકયા તુ મિથો વિકારયોઃ પ્રકૃતિવિકારભાવાભ્યુપગમે સંકરાદતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદ્યો યસ્ય સાક્ષાદ્વિકારસ્તસ્ય તત્ર લય ઇત્યન્નસ્યાપ્સુ લયો ન ત્વબ્વિકારે પ્રાણે ઽન્નવિકારસ્ય મનસઃ ।
તથા ચાત્રાપિ મનોવૃત્તેર્વૃત્તિમતિ પ્રાણે લયો ન તુ વૃત્તિમતો મનસ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.3.4
સો ઽધ્યક્ષે તદુપગમાદિભ્યઃ

પ્રાણસ્તેજસીતિ તેજઃશબ્દસ્ય ભૂતવિશેષવચનત્વાદ્વિજ્ઞાનાત્મનિ ચાપ્રસિદ્ધેઃ પ્રાણસ્ય જીવાત્મન્યુપગમાનુગમાવસ્થાનશ્રુતીનાં ચ તેજોદ્ધારેણાપ્યુપપત્તેઃ ।
તેજસિ સમાપન્નવૃત્તિઃ ખલુ પ્રાણઃ ।
તેજસ્તુ જીવાત્મનિ સમાપન્નવૃત્તિ ।
તદ્વારા જીવાત્મસમાપન્નવૃત્તિઃ પ્રાણ ઇત્યુપપદ્યતે ।
તસ્માત્તેજસ્યેવ પ્રાણવૃત્તિપ્રવિલય ઇતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે---સ પ્રકૃતઃપ્રાણો ઽધ્યક્ષે વિજ્ઞાનાત્મન્યવતિષ્ઠતે તત્તન્ત્રવૃત્તિર્ભવતિ ।
કુતઃ--ઉપગમાનુગમાવસ્થાનેભ્યો હેતુભ્યઃ ।
તત્રોપગમશ્રુતિમાહ--
એવમેવેમમાત્માનમિતિ ।
અનુગમનશ્રુતિમાહ--
તમુત્ક્રામન્તમિતિ ।
અવસ્થાનશ્રુતિમાહ-
સવિજ્ઞાનો ભવતીતિ ચેતિ ।
વિજ્ઞાયતે ઽનેનેતિ વિજ્ઞાનં પઞ્ચવૃત્તિપ્રાણસહિત ઇન્દ્રિયગ્રામસ્તેન સહાવતિષ્ઠત ઇતિ સવિજ્ઞાનઃ ।
ચોદયતિ--
નનુ પ્રામસ્તેજસીતિ શ્રૂયત ઇતિ ।
અધિકાવાપો ઽશબ્દાર્થવ્યાખ્યાનમ્ ।
પરિહરતિ--
નૈષ દોષ ઇતિ ।
યદ્યપિ પ્રાણસ્તેજસીત્યતસ્તેજસિ પ્રાણવૃત્તિલયઃ પ્રતીયતે, તથાપિ સર્વશાખાપ્રત્યયત્વેન વિદ્યાનાં શ્રુત્યન્તરાલોચનયા વિજ્ઞાનાત્મનિ લયો ઽવગમ્યતે ।
ન ચ તેજસસ્તત્રાપિ લય ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ।
તસ્યાનિલાકાશક્રમેણ પરમાત્મનિ તત્ત્વલયાવગમાત્ ।
તસ્માત્તેજોગ્રહણેનોપલક્ષ્યતે તેજઃ સહચરિતદેહબીજભૂતપઞ્ચભૂતસૂક્ષ્મપરિચારાધ્યક્ષો જીવાત્મા તસ્મિન્ પ્રાણવૃત્તિરપ્યેતીતિ ।
ચોદયતિ--
નનુ ચેયં શ્રુતિરિતિ ।
તેજઃસહચરિતાનિ ભૂતાન્યુપલક્ષ્યન્તાં તેજઃશબ્દેનાધ્યક્ષે તુ કિમાયાતં તસ્ય તદસાહચર્યાદિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--
સો ઽધ્યક્ષ ઇત્યધ્યક્ષસ્યાપીતિ ।
યદા હ્યયં પ્રાણો ઽન્તરાલે ઽધ્યક્ષં પ્રાપ્યાધ્યક્ષસંપર્કવશાદેવ તેજઃપ્રભૃતીનિ ભૂતસૂક્ષ્માણિ પ્રાપ્નોતિ તદોપપદ્યતે પ્રાણસ્તેજસીતિ ।
અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ---
યો ઽપિ સ્રુઘ્નાદિતિ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.3.5
ભૂતેષુ તચ્છ્રુતેઃ

સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.3.6
સૂત્રાન્તરમવતારયિતું પૃચ્છતિ--
કથં તેજઃસહચરિતેષ્વિતિ ।
નૈકસ્મિન્ દર્શયતો હિ

અત્ર ભાષ્યકારો ઽનુમાનદર્શનમાહ--
કાર્યસ્ય શરીરસ્યેતિ ।
સ્થૂલશરીરાનુરૂપમનુમેયં સૂક્ષ્મમપિ શરીરં પઞ્ચાત્મકમિત્યર્થઃ ।
દર્શયત ઇતિ સૂત્રાવયવં વ્યાચષ્ટે--
દર્શયતશ્ચૈતમર્થમિતિ ।
પ્રશ્નપ્રતિવચનાભિપ્રાયં દ્વિવચનં શ્રુતિસ્મૃત્યભિપ્રાયં વા ।
અણ્વ્યો માત્રાઃ સૂક્ષ્મા દશાર્ધાનાં પઞ્ચભૂતાનામિતિ ।
શ્રુત્યન્તરવિરોધં ચોદયતિ--
નનુ ચોપસંહૃતેષુ વાગાદિષ્વિતિ ।
કર્માશ્રયતેતિ પ્રતીયતે ન ભૂતાશ્રયતેત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--
અત્રોચ્યત ઇતિ ।
ગ્રહા ઇન્દ્રિયાણિ અતિગ્રહાસ્તદ્વિષયાઃ ।
કર્મણાં પ્રયોજકત્વેનાશ્રયત્વં ભૂતાનાં તૂપાદાનત્વેનેત્યવિરોધઃ ।
પ્રશંસાશબ્દો ઽપિ
કર્મણાં પ્રયોજકતયા પ્રકૃષ્ટમાશ્રયત્વં બ્રૂતે સતિ નિકૃષ્ટ આશ્રયાન્તરે તદુપપત્તેરિત્યાહ--
પ્રશંસાશબ્દાદપિ તત્રેતિ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.4.7
સમાના ચાસૃત્યુપક્રમાદ્ અમૃતત્વં ચાનુપોષ્ય

અત્રામૃતત્વપ્રાપ્તિશ્રુતેઃ પરવિદ્યાવન્તં પ્રત્યેતદિતિ મન્વાનસ્ય પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
વિશયાનાનાં સંદિહાનાનાં પુંસામ્ ।
ચોદયતિ--
નનુ વિદ્યાપ્રકરણ ઇતિ ।
પરિહરતિ--
ન સ્વાપાદિવદિતિ ।
પરવિદ્યયૈવામૃતત્વપ્રાપ્ત્યવસ્થામાખ્યાતું તત્સધર્માશ્ચ તદ્વિધર્માશ્ચાન્યા અપ્યવસ્થાસ્તદનુગુણતયાખ્યાયન્તે ।
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં હિ સ્ફુટતરઃ પ્રતિપિપાદયિષિતે વસ્તુનિ પ્રત્યયો ભવતીતિ ।
ન તુ વિદુષઃ સકાશાદ્વિશેષવન્તો ઽવિદ્વાંસો વિધીયન્તે યેન વિદ્યાપ્રકરણવ્યાખ્યાતો ભવેદપિ તુ વિદ્યાં પ્રતિપાદયિતું લોકસિદ્ધાનાં તદનુગુણતયા તેષામનુવાદ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે---
સમાના ચૈષોત્ક્રાન્તિર્વાઙ્મનસીત્યાદ્યા વિદ્વદવિદુષોઃ ।
કુતઃ--
આસૃત્યુપકૃમાત્ ।
સૃતિઃ સરણં દેવયાનેન પથા કાર્યબ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિરાસૃતેરાકાર્યબ્રહ્મલોકપ્રાપ્તેઃ ।
અયં વિદ્યોપક્રમ આરમ્ભઃ પ્રયત્ન ઇતિ યાવત્ ।
તસ્માદેતદુક્તં ભવતિ--નેયં પરા વિદ્યા યતો નાડીદ્વારમાશ્રયતે ।
અપિ ત્વપરવિદ્યેયમ્ ।
ન ચાસ્યામાત્યન્તિકઃ ક્લેશપ્રદાહો યતો ન તત્રોત્ક્રાન્તિર્ભવેત્ ।
તસ્માદપરવિદ્યાસામર્થ્યાદાપેક્ષિકભાભૂતસંપ્લવસ્થાનમમૃતત્વં પ્રેપ્સતે પુરુષાર્થાય સંભવત્યેષ ઉત્ક્રાન્તિભેદવાન્ સૃત્યુપક્રમોપદેશઃ ।
ઉપપૂર્વાદુષ દાહ ઇત્યસ્માદુપોષ્યેતિ પ્રયોગઃ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.5.8
તદાપીતેઃ સંસારવ્યપદેશાત્

સિદ્ધાં કૃત્વા બીજભાવાવશેષં પરમાત્મસંપત્તિં વિદ્વદવિદુષોરુત્ક્રાન્તિઃ સમર્થિતા ।
સૈવ સંપ્રતિ ચિન્ત્યતે ।
કિમાત્મનિ તેજઃપ્રભૃતીનાં ભૂતસૂક્ષ્માણાં તત્વપ્રવિલય એવ સંપત્તિરાહોસ્વિદ્બીજભાવાવશેષેતિ ।
યદિ પૂર્વઃ પક્ષઃ, નોત્ક્રાન્તિઃ ।
અથોત્તરઃ તતઃ સેતિ ।
તત્રાપ્રકૃતૌ ન વિકારતત્ત્વપ્રવિલયો યથા મનસિ ન વાગાદીનામ્ ।
સર્વસ્ય ચ જનિમતઃ પ્રકૃતિઃ પરા દેવતેતિ તત્ત્વપ્રલય એવાત્યન્તિકઃ સ્યાત્તેજઃપ્રભૃતીનામિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે--ઽયોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય દેહિનઃ ।
સ્થાણુમન્યે ઽનુસંયન્તિ યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્ ॥
ઽઇત્યવિદ્યાવતઃ સંસારમુપદિશતિ શ્રુતિઃ સેયમાત્યન્તિકે તત્ત્વલયે નોપપદ્યતે ।
ન ચ પ્રાયણસ્યૈવૈષ મહિમા વિદ્વાસમવિદ્વાંસં વા પ્રતીતિ સાંપ્રતમિત્યાહ--
અન્યથા હિ સર્વઃ પ્રાયણસમય એવેતિ ।
વિધિશાસ્ત્રં જ્યોતિષ્ટોમાદિવિષયમનર્થકં પ્રાયણાદેવાત્યન્તિકપ્રલયે પુનર્ભવાભાવાત્ ।
મોક્ષશાસ્ત્રં ચાપ્રયત્નલભ્યાત્પ્રાયણાદેવ જન્તુમાત્રસ્ય મોક્ષપ્રાપ્તેઃ ।
ન કેવલં શાસ્ત્રાનર્થક્યમયુક્તશ્ચ પ્રાયણમાત્રાન્મોક્ષ ઇત્યાહ--
મિથ્યાજ્ઞાનેતિ ।
નાસતિ નિદાનપ્રશમે પ્રશમસ્તદ્વતો યુજ્યત ઇત્યર્થઃ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.5.9
અથેતરભૂતસહિતં તેજો જીવસ્યાશ્રયભૂતમુત્ક્રમદ્દેહાદ્દેહાન્તરં વા સંચરત્કસ્માદસ્માભિર્ન નિરીક્ષ્યતે ।
તદ્ધિ મહત્ત્વાદ્વાનેકદ્રવ્યત્વાદ્વા રૂપવદુપલબ્દવ્યમ્ ।
કસ્માન્ન મૂર્તાન્તરૈઃ પ્રતિબધ્યત ઇતિ શઙ્કામપાકર્તુમિદં સૂત્રમ્--
સૂક્ષ્મં પ્રમાણતશ્ ચ તથોપલબ્ધેઃ

ચકારો ભિન્નક્રમઃ ।
ન કેવલમાપીતેસ્તદવતિષ્ઠતે ।
તચ્ચ સૂક્ષ્મં સ્વરૂપતઃ પરિમાણતશ્ચ સ્વરૂપમેવ હિ તસ્ય તાદૃશમદૃશ્યમ્ ।
યથા ચાક્ષુષસ્ય તેજસો મહતો ઽપિ અદૃષ્ટવશાદનુદ્ભૂતરૂપસ્પર્શં હિ તત્ ।
પરિમાણતઃ સૌક્ષ્મ્યં યતો નોપલભ્યતે યથા ત્રસરેણવો જાલસૂર્યમરીચિભ્યો ઽન્યત્ર પ્રમાણતસ્તથોપલબ્ધિરિતિ વ્યાચષ્ટે--
તથાહિ નાડીનિષ્ક્રમણ ઇતિ ।
આદિગ્રહણેન ચક્ષુષ્ટો વા મૂર્ધો વા અન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્ય ઇતિ સંગૃહીતમ્ ।
અપ્રતિઘાતે હેતુમાહ--
સ્વચ્છત્વાચ્ચેતિ ।
એતદપિ હિ સૂક્ષ્મત્વેનૈવ સંગૃહીતમ્ ।
યથા હિ કાચાભ્રપટલં સ્વચ્છસ્વભાવસ્ય ન તેજસઃ પ્રતિધાતમ્ ।
એવં સર્વમેવ વસ્તુજાતમસ્યેતિ ॥9॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.5.10
નોપમર્દેનાતઃ

અત એવ ચ સ્વચ્છતાલક્ષણાત્સૌક્ષ્મ્યાદસક્તત્વાપરનામ્નઃ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.5.11
અસ્યૈવ ચોપપત્તેર્ એષ ઊષ્મા

ઉપપત્તિઃ પ્રાપ્તિઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ--દૃષ્ટશ્રુતાભ્યામૂષ્મણો ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યામસ્તિ સ્થૂલાદ્દેહાદતિરિક્તં કિઞ્ચિચ્ચદામાત્સૂક્ષ્મં શરીરમિતિ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.6.12
પ્રતિષેધાદ્ ઇતિ ચેન્ ન શારીરાત્

અધિકરણતાત્પર્યમાહ--
અમૃતત્વં ચાનુપોષ્યેત્યતો વિશેષણાદિતિ ।
વિષયમાહ--
અથાકામયમાન ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તિમતમાશઙ્ક્ય તન્નિરાકરણેન પૂર્વપક્ષી સ્વમતમવસ્થાપયતિ--
અતઃ પરવિદ્યાવિષયાત્પ્રતિષેધાદિતિ ।
યદિ હિ પ્રાણોપલક્ષિતસ્ય સૂક્ષ્મશરીરસ્ય જીવાત્મનઃ સ્થૂલશરીરાદુત્ક્રાન્તિં પ્રતિષેધચ્છ્રુતિઃ તત એતદુપપદ્યતે ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
ન તસ્માત્પ્રાણ ઉત્ક્રામન્તીતિ હિ તદા સર્વનામ્ના પ્રધાનાવમર્શિનાભ્યુદયનિઃશ્રેયસાધિકૃતો દેહિ પ્રધાનં પરામૃશ્યતે ।
તથા ચ તસ્માદ્દેહિનો ન પ્રાણઃ સૂક્ષ્મં શરીરમુત્ક્રામન્ત્યપિ તુ તત્સહિતઃ ક્ષેત્રજ્ઞ એવોત્ક્રામતીતિ ગમ્યતે ।
સ પુનરતિક્રમ્ય બ્રહ્મનાડ્ય સંસારમણ્ડલં હિરણ્યગર્ભપર્યન્તં સલિઙ્ગો જીવઃ પરસ્મિન્બ્રહ્મણિ લીયતે તસ્માત્પરામપિ દેવતાં વિદુષ ઉત્ક્રાન્તિરત એવ માર્ગશ્રુતયઃ, સ્મૃતિશ્ચ મુમુક્ષોઃ શુકસ્યાદિત્યમણ્ડલપ્રસ્થાનં દર્શયતીતિ પ્રાપ્તમ્ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.6.13
એવં પ્રાપ્તે પ્રત્યુચ્યતે--
સ્પષ્ટો હ્યેકેષામ્

નાયં દેહ્યપાદાનસ્ય પ્રતિષેધઃ ।
અપિ તુ દેહાપાદાનસ્ય ।
તથા હિ--આર્તભાગપ્રશ્નોત્તરે હ્યેકસ્મિન્પક્ષે સંસારિણ એવ જીવાત્મનો ઽનુત્ક્રાન્તિં પરિગૃહ્ય ન તર્હ્યેષ ભૃતઃ પ્રાણાનામનુત્ક્રાન્તેરિતિ સ્વયમાશઙ્ક્ય પ્રાણાનાં પ્રવિલયં પ્રતિજ્ઞાય તત્સિદ્ધ્યર્થમુત્ક્રાન્ત્યવધેરુચ્છ્વયનાધ્માને બ્રુવન્યસ્યોચ્છ્વયનાધ્માને તસ્ય તદવધિત્વમાહ ।
શરીરસ્ય ચ તે ઇતિશરીરમેવ તદપાદાનં ગમ્યતે ।
નન્વેવમપ્યસ્ત્વવિદુષઃ સંસારિણો વિદુષસ્તુ કિમાયાતમિત્યત આહ--
તત્સામાન્યાદિતિ ।
નનુ તદા સર્વનામ્ના પ્રધાનતયા દેહિ પરામૃષ્ટઃ તત્કથમત્ર દેહાવગતિરિત્યત આહ--
અભેદોપચારેણ ।
દેહદેહિનોર્દેહિપરામર્શિના સર્વનામ્ના દેહ એવ પરામૃષ્ટ ઇતિ પઞ્ચમીપાઠે વ્યાખ્યેયમ્ ।
ષષ્ઠીપાઠે તુ નોપચાર ઇત્યાહ--
યેષાં તુ ષષ્ઠીતિ ।
અપિ ચ પ્રાપ્તિપૂર્વઃ પ્રતિષેધો ભવતિ નાપ્રાપ્તે ।
અવિદુષો હિ દેહાદુત્ક્રામણં દૃષ્ટમિતિ વિદુષો ઽપિ તત્સામાન્યાદ્દેહાદુત્ક્રમણે પ્રાપ્તે પ્રતિષેધ ઉપપદ્યતે ન તુ પ્રાણાનાં જીવાવધિકં ક્વચિદુત્ક્રમણં દૃષ્ટં યેન તન્નિષિધ્યતે ।
અપિચાદ્વૈતપરિભાવનાભુવા પ્રસંખ્યાનેન નિર્મૃષ્ટનિખિલપ્રપઞ્ચાવભાસજાતસ્ય ગન્તવ્યાભાવાદેવ નાસ્તિ ગતિરિત્યાહ--
નચ બ્રહ્મવિદ ઇતિ ।
અપદસ્ય હિ બ્રહ્મવિદો માર્ગે પદૈષિણો ઽપિ દેવા ઇતિ યોજના ।
ચોદયતિ--
નનુ ગતિરપીતિ ।
પરિહરતિ--
સશરીરસ્યૈવાયં યોગબલેન ।
અપરવિદ્યાબલેનેતિ ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.6.14
સ્મર્યતે ચ

સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.7.15
તાનિ પરે તથા હ્ય્ આહ

પ્રતિષ્ઠાવિલયનશ્રુત્યોર્વિપ્રતિપત્તેર્વિમર્શસ્તમપનેતુમયમારમ્ભઃ ।
તાનિ પુનઃ પ્રાણશબ્દોદિતાનીન્દ્રિયાણ્યેકાદશ સૂક્ષ્માણિ ચ ભૂતાનિ પઞ્ચ ।
બ્રહ્મવિદસ્તસ્મિન્નેવ પરસ્મિન્નાત્મનીતિ ।
આરમ્ભબીજં વિમર્શમાહ--
નનુ ગતાઃકલા ઇતિ ।
ઘ્રાણમનસોરેકપ્રકૃતિત્વં વિવક્ષિત્વા પઞ્ચદશત્વમુક્તમ્ ।
અત્ર શ્રુત્યોર્વિષયવ્યવસ્થયા વિપ્રતિપત્ત્યભાવમાહ---
સા ખલ્વિતિ ।
વ્યવહારો લૌકિકઃ સાંવ્યવહારિકપ્રમાણાપેક્ષેયં શ્રુતિઃ ।
ન તાત્ત્વિકપ્રમાણાપેક્ષા ।
ઇતરા તુ એવમેવાસ્ય પરિદૃષ્ટુઃ ઇત્યાદિકા વિદ્વત્પ્રતિપત્ત્યપેક્ષા તાત્ત્વિકપ્રમાણાપેક્ષા ।
તસ્માદ્વિષયભેદાદવિપ્રતિપત્તિઃ શ્રુત્યોરિતિ ॥15॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.8.16
અવિભાગો વચનાત્

નિમિત્તાપાયે નૈમિત્તિકસ્યાત્યન્તિકાપાયઃ ।
અવિદ્યાનિમિત્તશ્ચ વિભાગો નાવિદ્યાયાં વિદ્યયા સમૂલઘાતમપહતાયાં સાવશેષો ભવિતુમર્હતિ ।
તથાપિ પ્રવિલયસામાન્યાત્ સાવશેષતાશઙ્કામતિમન્દામપનેતુમિદં સૂત્રમ્ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.9.17
તદોકોગ્રજ્વલનં તત્પ્રકાશિતદ્વારો વિદ્યાસામર્થ્યાત્ તચ્છેષગત્યનુસ્મૃતિયોગાચ્ ચ હાર્દાનુગૃહીતાઃ શતાધિકયા

અપરવિદ્યાવિદો ઽવિદુષશ્ચોત્ક્રાન્તિરુક્તા ।
તત્ર કિં વિદ્વાનવિદ્વાંશ્ચાવિશેષેણ મૂર્ધાદિભ્ય ઉત્ક્રામત્યાહો વિદ્વાન્મૂર્ધસ્થાનાદેવ, અપરે તુ સ્થાનાન્તરેભ્ય ઇતિ ।
અત્ર વિદ્યાસામર્થ્યમપશ્યતઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
તસ્યોપસંહૃતવાગાદિકલાપસ્યોચ્ચિક્રમિષતો વિજ્ઞાનાત્મના ઓક આયતનં હૃદયં તસ્યાગ્રં તસ્ય જ્વલનં યત્તત્પ્રકાશિતદ્વારો વિનિષ્ક્રમદ્વારો વિદ્વાન્મૂર્ધસ્થાનાદેવ નિષ્ક્રામતિ નાન્યેભ્યશ્ચક્ષુરાદિસ્થાનેભ્યઃ ।
કુતઃ--વિદ્યાસામર્થાત્ હાર્દવિદ્યાસામર્થ્યાત્ ।
ઉત્કૃષ્ટસ્થાનપ્રતિલમ્ભાય હિ હાર્દવિદ્યોપદેશઃ ।
મૂર્ધસ્થાનાદનિષ્ક્રમણે ચ નોત્કૃષ્ટદેશપ્રાપ્તિઃ ।
અથ સ્થાનાન્તરેભ્યો ઽપ્યુત્ક્રામન્કસ્માલ્લોકમુત્કૃષ્ટં ન પ્રાપ્નોતીત્યત આહ--
તચ્છેષગત્યનુસ્મૃતિયોગાચ્ચ ।
હાર્દવિદ્યાશેષભૂતા હિ મૂર્ધન્યા નાડી ગત્યૈ ઉપદિષ્ટા ।
તદનુશીલનેન ખલ્વયં જીવો હાર્દેન સૂપાસિતેન બ્રહ્મણાનુગૃહીતસ્તસ્યાનુસ્મરંસ્તદ્ભાવમાપન્નો મૂર્ધન્યયૈવ શતાધિકયા નાડ્યા નિષ્ક્રામતિ ।
હૃદયાદુદ્ગતા હિ બ્રહ્મનાડી ભાસ્વરા તાલુમૂલં ભિત્ત્વા મૂર્ધાનમેત્ય રશ્મિભિરેકીભૂતા આદિત્યમણ્ડલમનુપ્રવિષ્ટા તામનુશીલયતસ્તયૈવાન્તકાલે નિર્ગમનં ભવતીતિ ॥17॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.10.18
રશ્મ્યનુસારી

રાત્રાવહનિ ચાવિશેષેણ રશ્મ્યનુસારી સન્નાદિત્યમણ્ડલં પ્રાપ્નોતીતિ સિદ્ધાન્તપક્ષપ્રતિજ્ઞા ॥18॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.10.19
પૂર્વપક્ષમાશઙ્કતે સૂત્રાવયવેન--
નિશિ નેતિ ચેન્
સૂત્રાવયવાન્તરેણ નિરાકરોતિ---
ન સમ્બન્ધસ્ય યાવદ્દેહભાવિત્વાદ્ દર્શયતિ ચ

યાવદ્દેહભાવિ હિ શિરાકિરણસંપર્કઃ પ્રમાણાન્તરાત્પ્રતીયતે ।
દર્શયતિ ચૈતમર્થં શ્રુતિરપ્યશેષેણ ।
અમુષ્માદાદિત્યાત્પ્રતાયન્તે રશ્મયસ્ત આસુ નાડીષુ સૃપ્તા ભવન્તિ ય આભ્યો નાડીભ્યઃ પ્રતાયન્તે અ વિસ્તાર્યન્તે તે રશ્મયો ઽમુષ્મિન્નાદિત્યે સૃપ્તાઃ ।
પ્રતાપાદિકાર્યદર્શનાદિતિ ।
આદિગ્રહણેન ચન્દ્રાપઃ સંગૃહ્યન્તે ।
ચન્દ્રમસા ખલ્વમ્મયેન સંબધ્યમાનાનાં સૂરીણાં ભાસાં ચન્દ્રિકાત્વમ્ ।
તસ્માદપ્યસ્તિ નિશિ સૌર્યરશ્મિપ્રચાર ઇતિ ।
યે ત્યાહુઃ--સ યાવત્ક્ષિપ્યેન્મનસ્તાવદાદિત્યં ગચ્છેદિતિ નિરપેક્ષશ્રવણાદ્રાત્રૌ પ્રેતે નાસ્તિ રશ્મ્યપેક્ષેતિ ।
તાન્પ્રત્યાહ--
યદિ ચ રાત્રૌ પ્રેત ઇતિ ।
નહ્યેતદ્વિશિષ્યાધીયતે ઽ ધ્યેતારઃ ।
યે તુ મન્યન્તે વિદ્વાનપિ રાત્રિપ્રાયણાપરાધેન નોર્ધ્વમાક્રમત ઇતિ તાન્પ્રત્યાહ--
અથ તુ વિદ્વાનપીતિ ।
નિત્યવત્ફલસંબન્ધેન વિહિતા વિદ્યા ન પાક્ષિકફલા યુક્તેતિ ।
યે તુ રાત્રૌ પ્રેતસ્ય વિદુષો ઽહરપેક્ષાં સૂર્યમણ્ડલપ્રાપ્તિરાચક્ષતે તન્મતમાશઙ્ક્યાહ---
અથાપિ રાત્રાવિતિ ।
યાવત્તાવદુપબન્ધેનાનપેક્ષા ગતિઃ શ્રુતા ।
ન ચાપેક્ષા શક્યાવગમા ઉપબન્ધવિરોધાદિતિ ॥19॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.11.20
અતશ્ ચાયને ઽપિ દક્ષિણે

અત એવેત્યુક્તહેતુપરામર્શ ઇત્યાહ--
અત એવ ચોદીક્ષાનુપપત્તેરિતિ ।
પૂર્વપક્ષબીજમાહ--
ઉત્તરાયણમરણપ્રાશસ્ત્ય ઇતિ ।
અપનોદમાહ--
પ્રાશસ્ત્યપ્રસિદ્ધિરિતિ ।
અતઃપદપરામૃષ્ટહેતુબલાદવિદુષો મરણં પ્રશસ્તમુત્તરાયણે વિદુષસ્તૂભયત્રાપ્યવિશેષો વિદ્યાસામર્થ્યાદિતિ ।
વિદુષો ઽપિ ચ ભીષ્મસ્યોત્તરાયણપ્રતીક્ષણમવિદુષ આચારં ગ્રાહ-યતિ ઽયદ્યદાચરતિ શ્રેષ્ઠસ્તત્તદેવેતરો જનઃઽઇતિ ન્યાયાત્ ।
આપૂર્યમાણપક્ષાદિત્યાદ્યા ચ શ્રુતિર્ન કાલવિશેષપ્રતિપત્ત્યર્થા, અપિ ત્વાતિવાહિકીર્દેવતાઃ પ્રતિપાદયતીતિ વક્ષ્યતિ ।
તસ્માદવિરોધઃ ॥20॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,2.11.21
સૂત્રાન્તરાવતરણાય ચોદયતિ--
નનુ ચ યત્ર કાલે ત્વિતિ ।
કાલ એવાત્ર પ્રાધાન્યેનોચ્યતે ન ત્વાતિવાહિકી દેવતેત્યર્થઃ ।
યોગિનઃ પ્રતિ ચ સ્મર્યેતે સ્માર્તે ચૈતે