બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 71

ઉક્તં માર્ગસ્યૈક્યમુપજીવ્ય પર્વક્રમમાહ- વાયુમબ્દાત્ ।
અર્ચિરાદિષ્વસ્માદયમનન્તર ઇતિ ક્રમેણ વિશેષણવિશેષ્યભાવ ઉચ્યત ઇત્યધિકરણસ્ય તાત્પર્યમુક્ત્વા વિષયમાહ- સ એતમિતિ ।
અત્રાગ્ન્યનન્તરં પઠિતો વાયુર્વિષયઃ ।
સ કિં અર્ચિરાત્મકાગ્નેરનન્તરમુત સંવત્સરાત્પર ઇતિ પાઠાદ્વક્ષ્યમાણવિશેષશ્રુતેશ્ચ સંશયે સિદ્ધાન્તમેવોપક્રમતે- ઉચ્યત ઇતિ ।
પુરુષઃ ઉપાસકો ઽસ્માલ્લોકાદ્દેહાત્પ્રૈતિ નિર્ગચ્છતિ તસ્મૈ પ્રાપ્તાય પુરુષાય સ વાયુસ્તત્ર સ્વાત્મનિ વિજિહીતે છિદ્રં કરોતિ, તેન વાયુદત્તેન રથચક્રછિદ્રતુલ્યેન દ્વારેણોર્ધ્વમાદિત્યં ગચ્છતીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
ઇદાનીં પૂર્વપક્ષમાહ- કસ્માત્પુનરિતિ ।
પાઠબલાદર્ચિષો ઽનન્તરો વાયુરિત્યર્થઃ ।
કૌષીતકિનાં પાઠમાત્રં, ન ક્રમવિશેષવાચી કશ્ચિચ્છબ્દો ઽસ્તિ ।
કાણ્વાનાં તુ તેનેત્યૂર્ધ્વમિતિ ચ શબ્દાભ્યાં ક્રમનિશ્ચયાત્પાઠબાધ ઇતિ સિદ્ધાન્તાર્થઃ ।
અસ્ત્વર્ચિરાદિમાર્ગે છાન્દોગ્યસ્થે સંવત્સરપાઠાદ્વાયોરબ્દાત્પરત્વં, વાજિશ્રુતિસ્થે તુ સંવત્સરસ્યાશ્રુતેઃ કથમબ્દાત્પરો વાયુરિત્યત આહ- વાજેતિ ।
તર્હિ દેવલોકાદ્વાયુમિતિ સૂત્રં સ્યાદિત્યત આહ- વાયુમબ્દાદિતિ ત્વિતિ ।
સંવત્સરસ્ય માસાવયવિત્વાન્માસાનન્તર્યં સંવત્સરાત્પરો દેવલોકસ્તતઃ પરો વાયુર્વાયોઃ પર આદિત્ય ઇતિ શ્રુતિદ્વયે ક્રમો નિષ્પન્નઃ ।
તેનેતિ તૃતીયાશ્રુત્યા વાયોરાદિત્યપૂર્વત્વાવગમાદિતિ, સૂત્રે તુ વાયુપદં દેવલોકપૂર્વકવાયુપરમિતિ સ્થિતમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,3.2.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,3.3.3
3 તડિદધિકરણમ્ । સૂ. 3
તટિતો ઽધિ વરુણઃ સંબન્ધાત્ । બ્બ્સ્_4,3.3 ।
ઽઆદિત્યાચ્ચન્દ્રમસં ચન્દ્રમસો વિદ્યુતમ્ઽ (છા. 4.15.5) ઇતિ અસ્યા વિદ્યુત ઉપરિષ્ટાત્ સ વરુણલોકમ્ ઇતિ અયં વરુણઃ સંબધ્યતે ।
અસ્તિ હિ સંબન્ધો વિદ્યુત્ વરુણયોઃ ।
યદા હિ વિશાલ અવિદ્યુતઃ તીવ્રઃ તનિતનિઃ ઘોષા જીમૂત ઉદરેષુ પ્રનૃત્યન્તિ આથાપઃ પ્રપતન્તિ ।
વિદ્યોતતે સ્તનયતિ ઽવર્ષિષ્યતિ વાઽ (છા. 7.11.1) ઇતિ ચ બ્રાહ્મણમ્ ।
અપાં ચ અધિપતિઃ વરુણ ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિપ્રસિદ્ધિઃ ।
વરુણાત્ અધીન્દ્રપ્રજાપતી સ્થાનાન્તર અભાવાત્ પાઠસામર્થ્યાત્ ચ ।
આનન્તુકત્વાત્ અપિ વરુણાદીનામ્ અન્ત એવ નિવેશો વૈશેષિકસ્થાનાભાવાત્ વિદ્યુત્ ચ અન્ત્ય અર્ચિરાદૌ વર્ત્મનિ

એવં કૌષીતકિભિરગ્ન્યનન્તરં પઠિતસ્ય વાયોઃ સ્થાનમુક્ત્વા વાય્વનન્તરં પઠિતસ્ય વરુણસ્યાર્ચિરાદિમાર્ગે સ્થાનમાહ- તડિતો ઽધિ વરુણઃ સંબન્ધાત્ ।
પઠિતો વરુણાદિર્માર્ગપર્વત્વેન સંબધ્યતે ન વેતિ સંદેહે ઽર્ચિષો ઽહરિત્યાદિ પઞ્ચમ્યાર્ચિરાદીનાં ક્રમેણ માર્ગપર્વતયા બદ્ધત્વાદ્વાયોરિવ સ્થાનવિશેષશ્રુત્યભાવાદલબ્ધસ્થાનો વરુણાદિર્ન સંબધ્યત ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તમાહ- આદિત્યાદિતિ ।
અપાં વિદ્યુત્કાર્યત્વેન સંબન્ધે માનમાહ- વિદ્યોતત ઇતિ ।
વરુણસ્યાબ્દ્વારા વિદ્યુસંબન્ધાત્ ઽઆગન્તુકાનામન્તે નિવેશઃઽઇતિ ન્યાયાય્ચ્ચ વિદ્યુદાનન્તર્યે સતિ યથાપાઠમિન્દ્રપ્રજાપત્યોઃ ક્રમ ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,3.3.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,3.4.4
4 આતિવાહિક અધિકરણમ્ । સૂ. 4-6
આતિવાહિકાસ્ તલ્લિઙ્ગાત્ । બ્બ્સ્_4,3.4 ।
તેષુ એવ અર્ચિરાદિષુ સંશયઃ - કિમ્ એતાનિ માર્ગચિહ્નાનિ ઉત ભોગભૂમયઃ અથવા નેતારો ગન્તૃણામ્ ઇતિ ।
તત્ર માર્ગલક્ષણભૂતા અર્ચિરાદય ઇતિ તાવત્ પ્રાપ્તમ્ ।
તત્સ્વરૂપત્વાત્ ઉપદેશસ્ય ।
યથા હિ લોકે કશ્ચિત્ ગ્રામં નગરં વા પ્રતિષ્ઠાસમાનઃ અનુશિષ્યતે ગચ્છેતઃ ત્વમ્ અમું ગિરિં તતો ન્યગ્રોધં તતો નદીં તતો ગ્રામં તતો નગરં વા પ્રાપ્સ્યસિ ઇતિ એવમ્ ઇહ અપિ અર્ચિષો અહરહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષિમ્ ઇત્યાદિ આહ ।
અથવા ભોગભૂમય ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
તથા હિ - ઽલોકશબ્દેનાગ્ન્યાદીનનુબધ્નાતિ અગ્નિલોકમાગચ્છતિઽ (કૌષી. 1.3) ઇત્યાદિ ।
લોકશબ્દઃ ચ પ્રાણિનાં ભોગાયતનેષુ ભાષ્યતે - ઽમનુષ્યલોકઃ પિતૃલોકો દેવલોકઃઽ (બૃ. 1.5.16) ઇતિ ચ ।
તથા ચ બ્રાહ્મણમ્ - ઽઅહોરાત્રેષુ તે લોકેષુ સજ્જન્તેઽ ઇત્યાદિ ।
તસ્માત્ ન અતિવાહિકા અર્ચિરાદયઃ ।
અચેતનત્વાત્ અપિ એતેષામ્ અતિવાહિકત્વ અનુપપત્તિઃ ।
ચેતના હિ લોકે રાજનિયુક્તાઃ પુરુષા દુર્ગેષુ માર્ગેષુ અતિવાહ્યાન્ અતિવાહયન્તિ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - આતિવાહિકા એવ એતે ભવિતુમ્ અર્હન્તિ ।
કુતઃ - તલ્લિઙ્ગાત્ ।
તથા હિ ઽચન્દ્રમસો વિદ્યુતં તત્પુરુષો ઽમાનવઃ સ એતાન્બ્રહ્મ ગમયતિઽ (છા. 4.15.5) ઇતિ સિદ્ધત્ ગમયિતૃત્વં દર્શયતિ ।
તત્ વચનં તત્ વિષયમ્ એવ ઉપક્ષીણમ્ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રાપ્તમાનવત્વ નિવૃત્તિપરત્વાત્ વિશેષણસ્ય ।
યદિ અર્ચિરાદિષુ પુરુષા ગમયિતારઃ પ્રાપ્તાઃ તે ચ માનવાઃ તતો યુક્તં તત્ નિવૃત્ત્યર્થં પુરુષવિશેષણમ્ અમાનવ ઇતિ

એવમર્ચિરાદીનાં ક્રમં નિરૂપ્ય સ્વરૂપં નિરૂપયતિ- આતિવાહિકાસ્તલ્લિઙ્ગાત્ ।
ચિહ્નનિર્દેશસામ્યાલ્લોકશબ્દાન્નેતૃત્વલિઙ્ગાચ્ચ સંશયઃ ।
આદ્યપક્ષદ્વયં પૂર્વપક્ષઃ ।
અર્ચિરાદયો વિદ્યુદન્તાશ્ચેતના નેતારશ્ચામાનવપુરૂષેણ નેત્રા સહ પઠિતત્વાદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિત્યાદિના ।
યથાશ્રુત્યમાનવસ્યાસ્તુ નેતૃત્વં નાર્ચિરાદીનામિતિ શઙ્કતે- તદ્વચનમિતિ ।
પુરુષસ્યામાનવત્વં નેતૃત્વં ચેત્યુભયપરત્વે વાક્યભેદઃ સ્યાદતો ઽર્ચિરાદિપદૈર્નેતાર એવ માનવાઃ પ્રકૃતાઃ પ્રકરણબલાદ્વિદ્યુદનન્તરં માનવસ્ય નેતુઃ પ્રાપ્તૌ પ્રકરણપ્રાપ્તનેતૃત્વાનુવાદેનામાનવત્વમેકમેવ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ વક્તવ્યમિત્યાહ- નેતિ ।
નેતૃપ્રકરણાનઙ્ગીકારે ત્વમાનવઃ પુરુષો ગમયતીતિ વાક્યં ભિદ્યેત અમાનવત્વવન્નેતૃત્વસ્યાપ્યપ્રાપ્તેરિતિ ભાવઃ ।
નેતૃત્વાનુવાદલિઙ્ગસ્યાનુગ્રાહકન્યાયપરં સૂત્રં ગૃહ્ણાતિ- નન્વિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,3.4.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,3.4.5
નનુ તલ્લિઙ્ગમાત્રમ્ અગમકં ન્યાય અભાવાત્ ।
ન એષ દોષઃ ।
ઉભયવ્યામોહાત્ તત્ સિદ્ધેઃ । બ્બ્સ્_4,3.5 ।
યે તાવત્ અર્ચિરાદિમાર્ગાઃ તે દેહવિયોગાત્ સંપિણ્ડિતકરણગ્રામા ઇતિ અસ્વતન્ત્રા અર્ચિરાદીનામ્ અપિ અચેતનત્વાત્ અસ્વાતન્ત્ર્યમ્ ઇતિ અતઃ અર્ચિરાદિ અભિમાનિનઃ ચેતના દેવતાવિશેષા અતિયાત્રાયાં નિયુક્તા ઇતિ ગમ્યતે ।
લોકે અપિ હિ મત્ત મૂર્ચ્છિતાદયઃ સંપિણ્ડિતકરણાઃ પરપ્રયુક્તવર્ત્માનો ભવન્તિ ।
અનવસ્થિતત્વાત્ અપિ અર્ચિરાદીનાં ન માર્ગલક્ષણત્વ ઉપપત્તિઃ ।
ન હિ રાત્રૌ પ્રેતસ્ય અહઃસ્વરૂપ અભિસંભવ ઉપપદ્યતે ।
ન ચ પ્રતિપાલનમસ્તિ ઇતિ ઉક્તં પુરસ્તાત્ ।
ધ્રુવત્વાત્ તુ દેવતા આત્માનાં ન અયં દોષો ભવતિ ।
અર્ચિરાદિ શબ્દતા ચ એષામ્ અર્ચિરાદિ અભિમાનાત્ ઉપપદ્યતે ઽઅર્ચિષો ઽહઃઽ(છા. 4.15.5, 5,10.1) ઇત્યાદિનિર્દેશઃ તુ અતિવાહિકત્વે અપિ ન વિરુધ્યતે અર્ચિષા હેતુના અહઃ અભિસંભવતિ ।
અહ્ના હેતુના આપૂર્યમાણપક્ષમ્ ઇતિ ।
તથા ચ લોકે પ્રસિદ્ધેષુ અપિ અતિવાહિકેષુ એવઞ્જાતીયક ઉપદેશો દૃશ્યતે ।
ગચ્છ ત્વમ્ ઇતો બલવર્માણં તતો જયસિંહં તતઃ કૃષ્ણગુપ્તમ્ ઇતિ ।
અપિ ચ ઉપક્રમે ઽતે ઽર્ચિરભિસંભવન્તિઽ (બૃ. 6.2.15) ઇતિ સંબન્ધમાત્રમુક્તં ન સંબન્ધવિશેષઃ કશ્ચિત્ ।
ઉપસંહારે તુ ઽસ એતાન્બ્રહ્મ ગમયતિ (છા. 4.15.6) ઇતિ સંબન્ધવિશેષઃ અતિવાહિ અતિવાહકત્વ લક્ષણ ઉક્તઃ તેન સ એવ ઉપક્રમે અપિ ઇતિ નિર્ધાર્યતે ।
સંપિણ્ડિતકરણત્વાત્ એવ ચ ગન્તૃષુ ન તત્ર ઉપભોગસંભવઃ ।
લોકશબ્દઃ તુ અનુપભુઞ્જાનેષુ અપિ ગન્તૃષુ ગમયિતું શક્યતે ।
અન્યેષાં તત્ લોકવાસિનાં ભોગભૂમિત્વાત્ ।
અતઃ અગ્નિસ્વામિકં લોકં પ્રાપ્તઃ અગ્નિના અતિવાહ્યતે વાયુસ્વામિકં પ્રાપ્તો વાયુના ઇતિ યોજયિતવ્યમ્

યદ્યનેતારો ઽચેતના એવાર્ચિરાદયસ્તર્હિ માર્ગતદ્ગન્ત્રોરુભયોરપિ વ્યામોહાદજ્ઞત્વાદૂર્ધ્વગતિર્ન સ્યાદતઃ સ્વયં પ્રયત્નશૂન્યશ્ચેતનાન્તરેણ નેય ઇતિ લૌકિકન્યાયાનુગ્રહાત્તત્સિદ્ધેર્નેતૃત્વસિદ્ધેરુક્તલિઙ્ગં ન્યાયોપેદમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષદ્વયં દૂષયતિ- અનવસ્થિતત્વાદિત્યાદિના ।
અર્ચિરહરાદીનામસ્થિરત્વાદ્રાત્ર્યાદૌ મૃતસ્ય પ્રતીક્ષા નાસ્તીત્યુક્તત્વાચ્ચ ન માર્ગચિહ્નત્વં ભોગ્યત્વં વા, દેવતાત્વે ત્વસ્થિરત્વદોષો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
યત્તૂપદેશસ્વારસ્યાચ્ચિહ્નત્વં ભાતીતિ, તત્રાહ- અર્ચિષો ઽહરિતિ ।
ચિહ્નત્વનેતૃત્વસંશયાચ્ચ વાક્યશેષાન્નિર્ણય ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
યદુક્તં લોકશબ્દાદ્ભોગ્યત્વમિતિ તન્નેત્યાહ- સંપિણ્ડિતેતિ ।
સૂત્રાન્તરં ગૃહ્ણાતિ- કથં પુનરિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,3.4.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,3.4.6
કથં પુનઃ અતિવાહિકત્વપક્ષે વરુણાદિષુ તત્સંભવઃ ।
વિદ્યુતો હિ અધિ વરુણાદય ઉપક્ષિપ્તા વિદ્યુતઃ તુ અનન્તરમા બ્રહ્મપ્રાપ્તેઃ અમાનવસ્ય એવ પુરુષસ્ય ગમયિતૃત્વં શ્રુતમ્ ઇતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ -
વૈદ્યુતેનૈવ તતસ્ તચ્છ્રુતેઃ । બ્બ્સ્_4,3.6 ।
તતો વિદ્યુત્ અભિસંભવનાત્ ઊર્ધ્વં વિદ્યુત્ અનન્તરવર્તિન એવ અમાનવેન પુરુષેણ વરુણલોકાદિષુ અતિવાહ્યમાના બ્રહ્મલોકં ગચ્છન્તિ ઇતિ અવગન્તવ્યમ્ ।
ઽતાન્વૈદ્યુતાત્પુરુષો ઽમાનવઃ સ એત્ય બ્રહ્મલોકં ગમયતિઽ ઇતિ તસ્ય એવ ગમયિતૃત્વશ્રુતેઃ ।
વરુણાદયઃ તુ તસ્ય એવ અપ્રતિબન્ધકરણેન સાહાય્ય અનુષ્ઠાનેન વા કેનચિત્ અનુગ્રાહકા ઇતિ અવગન્તવ્યમ્ ।
તસ્માત્ સાધુ ઉક્તમ્ અતિવાહિકા દેવતાત્માનઃ અર્ચિરાદય ઇતિ

આમાનવો વિદ્યુલ્લોકમાગતો વૈદ્યુતસ્તેનેત્યર્થઃ ।
શ્રુતૌ વૈદ્યુતાલ્લોકાદિત્યર્થઃ ।
શ્રુત્યા વરુણાદીનાં નેતૃત્વાભાવે ઽપ્યનુગ્રાહકત્વેન માર્ગાન્તર્ભાવ ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,3.4.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,3.5.7
5 કાર્ય અધિકરણમ્ । સૂ. 7-14
કાર્યં બાદરિરસ્ય ગત્યુપપત્તેઃ । બ્બ્સ્_4,3.7 ।
ઽસ એનાન્બ્રહ્મ ગમયતિ (છા. 4.15.5) ઇતિ અત્ર વિચિકિત્સ્યતે - કિં કાર્યમ્ અપરં બ્રહ્મ ગમયતિ આહોસ્વિત્ પરમ્ એવ અવિકૃતં મુખ્યં બ્રહ્મ ઇતિ ।
કુતઃ સંશયઃ ।
બ્રહ્મશબ્દપ્રયોગાત્ ગતિશ્રુતેઃ ચ ।
તત્ર કાર્યમેવ સગુણમ્ અપરં બ્રહ્મ એનાન્ ગમયતિ અમાનવઃ પુરુષ ઇતિ બાદરિઃ આચાર્યો મન્યતે ।
કુતઃ - અસ્ય ગતિ ઉપપત્તેઃ ।
અસ્ય હિ કાર્યબ્રહ્મણો ગન્તવ્યત્વમ્ ઉપપત્તેઃ ।
અસ્ય હિ કાર્યબ્રહ્મણો ગન્તવ્યત્વમ્ ઉપપદ્યતે પ્રદેશવત્ત્વાત્ ।
ન તુ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ ગન્તૃત્વં ગન્તવ્યત્વં ગતિઃ વા અવકલ્પતે ।
સર્વગતત્વાત્ પ્રત્યગાત્મત્વાત્ ચ ગન્તૃણામ્

એવં માર્ગં નિરૂપ્ય ગન્તવ્યં ચિન્તયતિ- કાર્યં બાદરિરસ્ય ગત્યુપપત્તેઃ ।
પરં બ્રહ્મ ગન્તવ્યમિતિ પૂર્વપક્ષે માર્ગસ્ય મુક્ત્યર્થતા કાર્યં બ્રહ્મેતિ સિદ્ધાન્તે ભોગાર્થતેતિ મત્વા પ્રથમં સિદ્ધાન્તમાહ- તત્ર કાર્યમેવેતિ ।
સર્વગતસ્યાપિ પ્રદેશાન્તરવિશિષ્ટત્વેનાકાશસ્ય ગન્તવ્યત્વં, દૃષ્ટં, બ્રહ્મણસ્તુ પ્રત્યક્ત્વાન્ન કથમપિ ગન્તવ્યતેત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,3.5.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,3.5.8
વિશેષિતત્વાચ્ ચ । બ્બ્સ્_4,3.8 ।
બ્રહ્મલોકાન્ગમયતિ તે તેષુ બ્રહ્મલોકેષુ પરાઃ પરાવતો વસન્તિઽ (બૃ. 6.2.15) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરે વિશેષિતત્વાત્ કાર્યબ્રહ્મવિષય એવ ગતિઃ ઇતિ ગમ્યતે ।
નહિ બહુવચનેન વિશેષણં પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ અવકલ્પતે ।
કાર્યે તુ અવસ્થાભેદ ઉપપત્તેઃ સંભવતિ બહુવચનમ્ ।
લોકશ્રુતિઃ અપિ વિકારગોચરાયામ એવ સંનિવેશવિશિષ્ટાયાં ભોગભૂમાવૌ આઞ્જસી ।
ગૌણી તુ અન્યત્ર ઽબ્રહ્મૈવ લોક એષ સમ્રાટ્ઽ ઇત્યાદિષુ ।
અધિકરણ અધિકર્તવ્યનિર્દેશઃ અપિ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ અનાઞ્જસઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ કાર્યવિષયમેવ ઇદં નયનમ્

બ્રહ્મલોકેષ્વિતિ બહુવચનલોકશબ્દાધારસપ્તમીશ્રુતિભિર્ગન્તવ્યસ્ય પરસ્માદ્વ્યાવૃત્તત્વાચ્ચ ન પરં ગન્તવ્યમિત્યાહ- વિશેષિતત્વાચ્ચેતિ ।
પરબ્રહ્મણિ ભોગ્યત્વોપચારાદ્ગૌણી લોકશ્રુતિરિત્યર્થઃ ।
નપુંસકબ્રહ્મશબ્દેન કારણવાચિના કાર્યં લક્ષ્યતે ગન્તવ્યત્વન્યાયોપેતબહુવચનાદ્યનેકશ્રુત્યનુગ્રહાયઃ ।
ન ચાનાવૃત્તિલિઙ્ગાત્પરસ્ય ગન્તવ્યતા, ક્રમમુક્ત્યા લિઙ્ગસ્યાન્યથાસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,3.5.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,3.5.9-12
નનુ કાર્યવિષયે અપિ બ્રહ્મશબ્દો ન ઉપપદ્યતે સમન્વયે હિ સમસ્તસ્ય જગતો જન્માદિકારણં સ્થાપિતમ્ ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે -
સામીપ્યાત્ તુ તદ્વ્યપદેશઃ । બ્બ્સ્_4,3.9 ।
તુ શબ્દ આશઙ્કા વ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
પરબ્રહ્મસામીપ્યાત્ અપરસ્ય બ્રહ્મણઃ તસ્મિન્ અપિ બ્રહ્મશબ્દપ્રયોગો ન વિરુધ્યતે ।
પરમ્ એવ હિ બ્રહ્મ વિશુદ્ધ ઉપાધિસંબન્ધં ક્વચિત્ કૈશ્ચિત્ વિકારધર્મૈઃ મનોમયત્વાદિભિઃ ઉપાસનાય ઉપદિશ્યમાનમ્ અપરમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ

નનુ કાર્યપ્રાપ્તૌ અનાવૃત્તિશ્રવણં ન ઘટતે ।
ન હિ પરસ્માત્ બ્રહ્મણઃ અન્યત્ર ક્વચિત્ નિત્યતાં સંભાવયન્તિ ।
દર્શયતિ ચ દેવયાનેન પથા પ્રસ્થિતાનામ્ અનાવૃત્તિમ્ ।
ઽએતેન પ્રતિપદ્યમાના ઇમં માનવમાવર્તં નાવર્તન્તેઽ (છા. 4.15.6) ઇતિ તેષામ્ ઇહ ન પુનરાવૃત્તિઃ અસ્તિ ઽતયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિઽ (છા. 8.6.6), ક. 6.16) ઇતિ ચેત્ ।
અત્ર બ્રૂમઃ -
કાર્યાત્યયે તદધ્યક્ષેણ સહાતઃ પરમ્ અભિધાનાત્ । બ્બ્સ્_4,3.10 ।
કાર્યબ્રહ્મલોકપ્રલયપ્રત્યુપસ્થાને સતિ તત્ર એવ ઉત્પન્નસમ્યગ્દર્શનાઃ સન્તઃ તત્ અધ્યક્ષેણ હિરણ્યગર્ભેણ સહાતઃ પરં પરિશુદ્ધં વિષ્ણોઃ પરમં પદં પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ ।
ક્રમમુક્તિઃ અનાવૃત્ત્યાદિ શ્રુતિ અભિધાનેભ્યો અભ્યુપગન્તવ્યા ।
ન હિ આઞ્જસ એવ ગતિપૂર્વિકા પરપ્રાપ્તિઃ સંભવતિ ઇતિ ઉપપદિતમ્

સ્મૃતેશ્ ચ । બ્બ્સ્_4,3.11 ।
સ્મૃતિઃ અપિ એતમ્ અર્થમ્ અનુજાનાતિ - ઽબ્રહ્મણા સહ તે સર્વે સંપ્રાપ્તે પ્રતિસંચરે ।
પરસ્યાન્તે કૃતાત્માનઃ પ્રવિશન્તિ પરં પદમ્ઽઇતિ ।
તસ્માત્ કાર્યબ્રહ્મવિષયા ગતિઃ શ્રૂયત ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ

કં પુન- પૂર્વપક્ષમ્ આશઙ્ક્ય અયં સિદ્ધાન્તઃ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ ઽકાર્યં બાદરિઃઽ (બ્ર.સૂ. 4.3.7) ઇત્યાદિન ઇતિ ।
સ ઇદાનીં સૂત્રૈઃ એવ ઉપદર્શ્યતે -
પરં જૈમિનિર્ મુખ્યત્વાત્ । બ્બ્સ્_4,3.12 ।
જૈમિનિઃ તુ આચાર્યઃ ઽસ એનાન્બ્રહ્મ ગમયતિઽ(છા. 4.15.6) ઇતિ અત્ર પરમેવ બ્રહ્મ પ્રાપયતિ ઇતિ મન્યતે ।
કુતઃ - મુખ્યત્વાત્ ।
પરં હિ બ્રહ્મ બ્રહ્મશબ્દસ્ય મુખ્યમ્ આલમ્બનં, ગૌણમ્ અપરં, મુખ્યગૌણયોગઃ ચ મુખ્યે સંપ્રત્યયો ભવતિ

પ્રતિસંચરો મહાપ્રલયઃ, તસ્મિન્પ્રાપ્તે પરસ્ય હિરણ્યગર્ભસ્યાન્તે સમષ્ટિલિઙ્ગશરીરરૂપવિકારાવસાને બ્રહ્મલોકનિવાસિનઃ કુતાત્માનઃ શુદ્ધધિયસ્તત્રોત્પન્નસમ્યગ્ધિયઃ સર્વે બ્રહ્મણા મુચ્યમાનેન સહ પરં પદં પ્રવિશન્તીતિ યોજના ।
એવં સિદ્ધાન્તમુક્ત્વા તેન નિરસ્તં પૂર્વપક્ષમાહ- કં પુનરિત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,3.5.9-12
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,3.5.13
દર્શનાચ્ ચ । બ્બ્સ્_4,3.13 ।
ઽતયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિઽ (છા. 8.6.6, ક. 6.16) ઇતિ ચ ગતિપૂર્વકમ્ અમૃતત્વં દર્શયતિ ।
અમૃતત્વં ચ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ ઉપપદ્યતે ન કાર્યે, વિનાશિત્વાત્ કાર્યસ્ય ।
ઽઅથ યત્રાન્યત્પશ્યતિ તદલ્પં તન્મર્ત્યમ્ઽ (છા. 7.24.1) ઇતિ પ્રવચનાત્ ।
પરવિષય એવ ચ એષા ગતિઃ કઠવલ્લીષુ પઠ્યતે ।
ન હિ તત્ર વિદ્યાન્તરપ્રક્રમઃ અસ્તિ ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માત્ઽ (ક. 2.14) ઇતિ પરસ્ય એવ બ્રહ્મણઃ પ્રક્રાન્તત્વાત્

દહરવિદ્યાયાં કઠવલ્લીષુ પરબ્રહ્મપ્રકરણે ચ તયોર્ધ્વમાયન્નિતિ ગતિર્દર્શિતા

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,3.5.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,3.5.14
ન ચ કાર્યે પ્રતિપત્ત્યભિસંધિઃ । બ્બ્સ્_4,3.14 ।
અપિ ચ ઽપ્રજાપતેઃ સભાં વેશ્મ પ્રપદ્યેઽ (છા. 8.14.1) ઇતિ ન અયં કાર્યવિષયઃ પ્રતિપત્તિ અભિસંધિઃ ઽનામરૂપયોર્નિર્વહિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મઽ (છા. 8.14.1) ઇતિ કાર્યવિલક્ષણસ્ય પરસ્ય એવ બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતત્વાત્ ।
ઽયશો ઽહં ભવામિ બ્રાહ્મણાનામ્ઽ (છા. 8.14.1) ઇતિ ચ સર્વાત્મત્વેન ઉપક્રમણાત્ ।
ઽન તસ્ય પ્રતિમા અસ્તિ, યસ્ય નામમહદ્યશઃઽ (શ્વેતા. 4.19) ઇતિ ચ પરસ્ય એવ બ્રહ્મણો યશોનામત્વ પ્રસિદ્ધેઃ ।
ઽસા ચેયં વેશ્મપ્રતિપત્તિર્ગતિપૂર્વિકા હાર્દવિદ્યાયામુદિતા તદપરાજિતા પૂર્બ્રહ્મણઃ પ્રભુવિમિતં હિરણ્મયમ્ઽ (છા. 8.5.3) ઇતિ અત્ર ।
પદેરપિ ચ ગત્યર્થત્વાત્ માર્ગ અપેક્ષા અવસીયતે ।
તસ્માત્ પરબ્રહ્મવિષયા ગતિશ્રુતય ઇતિ પક્ષાન્તરમ્ ।
તૌ એતૌ દ્વૌ પક્ષૌ આચાર્યેણ સૂત્રિતૌ ગતિ ઉપપત્ત્યાદિભિઃ
એકો મુખ્યત્વાદિભિઃ અપરઃ ।
તત્ર ગતિ ઉપપત્ત્યાદયઃ પ્રભવન્તિ મુખ્યત્વાદીન આભાસયિતું ન તુ મુખ્યત્વાદયો ગતિ ઉપપત્ત્યાદીન્ ઇત્યાદ્ય એવ સિદ્ધાન્તો વ્યાખ્યાતો દ્વિતીયઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
ન હિ અસતિ અપિ સંભવે મુખ્યસ્ય એવ અર્થસ્ય ગ્રહણમ્ ઇતિ કશ્ચિત્ આજ્ઞાપયિતા વિદ્યતે ।
પરવિદ્યાપ્રકરણે અપિ ચ તત્ સ્તુત્યર્થં વિદ્યાન્તર આશ્રયગતિ અનુકીર્તનમ્ ઉપપદ્યતે ઽવિષ્વઙ્ઙન્યા ઉત્ક્રમણે ભવન્તિઽ (છા. 8.6.6) ઇતિવત્ ।
ઽપ્રજાપતેઃ સભાં વેશ્મ પ્રપદ્યેઽ (છા. 8.14.1) ઇતિ તુ પૂર્વવાક્યવિચ્છેદેન કાર્યે અપિ પ્રતિપત્તિ અભિસંધિઃ ન વિરુધ્યતે ।
સગુણે અપિ ચ બ્રહ્મણિ સર્વાત્મત્વ સંકીર્તનં સર્વકર્મા સર્વકામ ઇત્યાદિવત્ અવકલ્પતે ।
તસ્માત્ અપરવિષયા એવ ગતિશ્રુતયઃ ।
કેચિત્ પુનઃ પૂર્વાણિ પૂર્વપક્ષસૂત્રાણિ ભવન્તિ ઉત્તરાણિ સિદ્ધાન્તસૂત્રાણિ ઇતિ એતાં વ્યવસ્થાનમ્ અનુરુધ્યમાનાઃ પરવિષયા એવ ગતિશ્રુતીઃ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ તત્ અનુપપન્નં ગન્તવ્યત્વ અનુપપત્તેઃ બ્રહ્મણઃ ।
યત્ સર્વગતં સર્વાન્તરં સર્વાત્મકં ચ પરં બ્રહ્મ ઽઆકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃઽ ઽયત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.4.1) ઽય આત્મા સર્વાન્તરઃઽ (બૃ. 3.4.1) ઽઆત્મૈવેદં સર્વમ્ઽ (છા. 7.25.2) ઽબ્રહ્મૈવેદં વિશ્વમિદં વરિષ્ઠમ્ઽ (મુ. 2.2.11) ઇત્યાદિ શ્રુતિનિર્ધારિત વિશેષં તસ્ય ગન્તવ્યતા ન કદાચિત્ અપિ ઉપપદ્યતે ।
ન હિ ગતમેવ ગમ્યતે ।
અન્યો હિ અન્યત્ ગચ્છતિ ઇતિ પ્રસિદ્ધં લોકે ।
નનુ લોકે ગતસ્ય અપિ ગન્તવ્યતા દેશાન્તરવિશિષ્ટા દૃષ્ટા ।
યથા પૃથિવીસ્થ એવ પૃથિવીં દેશાન્તરદ્વારેણ ગચ્છતિ ઇતિ ।
તથા અનન્યત્વે અપિ સર્વશક્તિ ઉપેતત્વાત્ કથઞ્ચિત્ ગન્તવ્યતા સ્યાત્ ઇતિ ।
ન ।
પ્રતિષિદ્ધસર્વવિશેષત્વાત્ બ્રહ્મણઃ ।
ઽનિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્ઽ(શ્વેતા. 6.19) ઽઅસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમદીર્ઘમ્ઽ(બૃ. 3.8.8) ઽસબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃઽ(મુ. 2.1.2) ઽસ વા એષ મહાનજ આત્માજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયો બ્રહ્મઽ(બૃ. 4.4.25) ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માઽ(બૃ. 3.9.23) ઇત્યાદિ શ્રુતિ સ્મૃતિ ન્યાયેભ્યો ન દેશકાલાદિ વિશેષયોગઃ પરમાત્મનિ કલ્પયિતું શક્યતે ।
યેન ભૂપ્રદેશ વયોવસ્થા ન્યાયેન અસ્ય ગન્તવ્યતા સ્યાત્ ।
ભૂવયસોઃ તુ પ્રદેશ અવસ્થાદિ વિશેષયોગાત્ ઉપપદ્યતે દેશ કાલ વિશિષ્ટા ગન્તવ્યતા ।
જગત્ ઉત્પત્તિ સ્થિતિ પ્રલયહેતુત્વ શ્રુતેઃ અનેકશક્તિત્વં બ્રહ્મણ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વિશેષનિરાકરણશ્રુતીનામ્ અનન્યાર્થત્વાત્ ।
ઉત્પત્ત્યાદિશ્રુતીનામ્ અપિ સમાનમ્ અનન્યાર્થત્વમ્ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તાસામ્ એકત્વપ્રતિપાદનપરત્વાત્ ।
મૃદાદિ દૃષ્ટાન્તૈઃ હિ સતો બ્રહ્મણ એકસ્ય સત્યત્વં વિકારસ્ય ચ આવૃતત્વં પ્રતિપાદયત્ શાસ્ત્રં ન ઉત્પત્ત્યાદિપરં ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
કસ્માત્ પુનઃ ઉત્પત્ત્યાદિ શ્રુતીનાં વિશેષત્વં ન પુનઃ ઇતર શેષત્વમ્ ઇતરાસામ્ ઇતિ ।
ઉચ્યતે - વિશેષનિરાકરણશ્રુતીનાં નિરાકાઙ્ક્ષાર્થત્વાત્ ।
ન હિ આત્મન એકત્વ નિત્યત્વ શુદ્ધત્વાદિ અવગતૌ સત્યાં ભૂયઃ કાચિત્ આકાઙ્ક્ષા ઉપજાયતે પુરુષાર્થસમાપ્તિબુદ્ધિ ઉપપત્તેઃ ।
ઽતત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃઽ (ઈશા. 7) ઽઅભયં વૈ જનક પ્રાપ્તો ઽસિઽ (બૃ. 4.2.4) ઽવિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચન ।
એતં હ વાવ ન તપતિ કિમહં સાધુ નાકરવં કિમહં પાપમકરવમ્ઽ (તૈત્તિ. 2.9.1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તથા એવ ચ વિદુષાં તુષ્ટિ અનુભવાદિ દર્શનાત્ ।
વિકાર અનૃત અભિસંધિ અપવાદાત્ ચ ઽમૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ ઇતિ ।
અતો ન વિશેષનિરાકરણ શ્રુતીનામ્ અન્યશેષત્વમ્ અવગન્તું શક્યતે ।
ન એવમ્ ઉત્પત્ત્યાદિ શ્રુતીનાં નિરાકાઙ્ક્ષાર્થ પ્રતિપાદનસામર્થ્યમ્ અસ્તિ ।
પ્રત્યક્ષં તુ તાસામ્ અન્યાર્થત્વં સમનુગમ્યતે ।
તથા હિ ઽતત્રૈતચ્છ્રુઙ્ગમુત્પતિતં સોમ્ય વિજાનીહિ નેદમમૂલં ભવિષ્યતિઽ (છા. 6.8.3) ઇતિ ઉપન્યસ્ય ઉદર્કે સત એવ એકસ્ય જગત્ મૂલસ્ય વિજ્ઞેયત્વં દર્શયતિ ।
ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે ।
યેન જાતાનિ જીવન્તિ યત્પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ ।
તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વ ।
તદ્બ્રહ્મેતિઽ (તૈ. 3.1.1) ઇતિ ચ ।
એવમ્ ઉત્પત્ત્યાદિશ્રુતીનામ્ ઐકાત્મ્ય અવગમપરત્વાત્ ન અનેકશક્તિયોગો બ્રહ્મણઃ ।
અતઃ ચ ગન્તવ્યત્વ અનુપપત્તિઃ ।
ઽન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રમન્તિ બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ ચ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ ગતિં નિવારયતિ ।
તત્ વ્યાખ્યાતં ઽસ્પષ્ટો હ્યેકેષામ્ઽ (બ્ર. સૂ. 4.2.13) ઇત્યત્ર ।
ગતિકલ્પનાયાં ચ ગન્તા જીવો ગન્તવ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ અવયવો વિકારો વા તતઃ સ્યાત્ ।
અત્યન્ત તાદાત્મ્યે ગમન અનુપપત્તેઃ ।
યદિ એવં તતઃ કિં સ્યાત્ ।
ઉચ્યતે ।
યદિ એકદેશઃ તેન એકદેશિનો નિત્યપ્રાપ્તત્વાત્ ન પુનઃ બ્રહ્મગમનમ્ ઉપપદ્યતે ।
એકદેશિત્વ કલ્પના ચ બ્રહ્મણિ અનુપપન્ના નિરવયવત્વ પ્રસિદ્ધેઃ ।
વિકારપક્ષે અપિ એતત્ અતુલ્યં વિકારેણ અપિ વિકારિણો નિત્યપ્રાપ્તત્વાત્ ।
ન હિ ઘટો મૃદાત્મતાં પરિત્યજ્ય અવતિષ્ઠતે પરિત્યાગે વા અભાવપ્રાપ્તેઃ ।
વિકાર અવયવપક્ષયોઃ ચ તદ્વતઃ સ્થિરત્વાત્ બ્રહ્મણઃ સંસારગમનમ્ અપિ અનવકૢપ્તમ્ ।
અથ અન્ય એવ જીવો બ્રહ્મણઃ ।
સઃ અણુઃ વ્યાપી મદ્યમ પરિમાણો વા ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
વ્યાપિત્વે ગમન અનુપપત્તિઃ ।
મધ્યમ પરિમાણત્વે ચ અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અણુત્વે કૃત્સ્નશરીરવેદના અનુપપત્તિઃ ।
પ્રતિષિદ્ધે ચ અણુત્વ મધ્યમ પરિમાણત્વે વિસ્તરેણ પુરસ્તાત્ ।
પરસ્માત્ ચ અન્યત્વે જીવસ્ય ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઇત્યાદિ શાસ્ત્ર બાધ પ્રસઙ્ગઃ ।
વિકાર અવયવપક્ષયોઃ અપિ સમાનઃ અયં દોષઃ ।
વિકાર અવયવયોઃ તદ્વતોઃ અનન્યત્વાત્ અદોષ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
મુખ્ય એકત્વ અનુપપત્તેઃ ।
સર્વેષુ એતેષુ પક્ષેષુ અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
સંસારિ આત્મત્વ અનિવૃત્તેઃ ।
નિવૃત્તૌ વા સ્વરૂપનાશપ્રસઙ્ગઃ ।
બ્રહ્માત્મત્વ અનભ્યુપગમાત્ ચ ।

યત્ તુ કૈશ્ચિત્ જલ્પ્યતે નિત્યાનિ નૈમિત્તિકાનિ કર્માણિ અનુષ્ઠીયન્તે પ્રત્યવાય અનુત્પત્તયે કામ્યાનિ પ્રતિષિદ્ધાનિ ચ પરિહ્રિયન્તે સ્વર્ગનરકાન્ અવાપ્તયે સાંપ્રતદેહ ઉપભોગ્યાનિ ચ કર્માણિ ઉપભોગેન એવ ક્ષપ્યન્ત ઇત્યતો વર્તમાનદેહપાતાત્ ઊર્ધ્વં દેહાન્તર પ્રતિસંધાન કારણ અભાવાત્ સ્વરૂપ અવસ્થાનલક્ષણં કૈવલ્યં વિના અપિ બ્રહ્માત્મતય એવંવૃત્તસ્ય સેત્સ્યતિ ઇતિ ।
તત્ અસત્ ।
પ્રમાણ અભાવાત્ ।
ન હિ એતત્ શાસ્ત્રેણ કેનચિત્ પ્રતિપાદિતં મોક્ષાર્થિ ઇત્થં સમાચરેત્ ઇતિ ।
સ્વમનીષયા તુ એતત્ તર્કિતં યસ્માત્ કર્મનિમિત્તઃ સંસારઃ તસ્માત્ નિમિત્ત અભાવાત્ ન ભવિષ્યતિ ઇતિ ।
ન ચ એતત્ તર્કયિતુમ્ અપિ શક્યતે નિમિત્ત અભાવસ્ય દુર્જ્ઞાનત્વાત્ ।
બહૂનિ હિ કર્માણિ જાત્યન્તરસંચિતાનિ ઇષ્ટ અનિષ્ટવિપાકાનિ એકૈકસ્ય જન્તોઃ સંભાવ્યન્તે ।
તેષાં વિરુદ્ધ ફલાનાં યુગપત્ ઉપભોગ અસંભવાત્ કાનિચિત્ લબ્ધ અવસરાણિ ઇદં જન્મ નિર્મિમતે કાનિચિત્ તુ દેશકાલનિમિત્તપ્રતીક્ષાણિ અસત ઇતિ અતઃ તેષામ્ અવશિષ્ટાનાં સાંપ્રતેન ઉપભોગેન ક્ષપણાસંભવાત્ ન યથાવર્ણિતચરિતસ્ય અપિ વર્તમાનદેહપાતે દેહાન્તરનિમિત્ત અભાવઃ શક્યતે નિશ્ચેતુમ્ ।
કર્મશેષસદ્બાવસિદ્ધઃ ચ ઽતદ્ય ઇહ રમણીયચરણાસ્તતઃ શેષેણઽ ઇત્યાદિ શ્રુતિ સ્મૃતિભ્યઃ ।
સ્યાત્ એતત્ ।
નિત્ય નૈમિત્તિકાનિ તેષાં ક્ષેપકાણિ ભવિષ્યન્તિ ઇતિ ।
તત્ ન ।
વિરોધ અભાવાત્ ।
સતિ હિ વિરોધે ક્ષેપ્યક્ષેપકભાવો ભવતિ ।
ન ચ જન્માન્તર સંચિતાનાં સુકૃતાનાં નિત્ય નૈમિત્તિકૈઃ અસ્તિ વિરોધઃ ।
શુદ્ધરૂપત્વ અવિશેષાત્ ।
દુરિતાનાં તુ અશુદ્ધિરૂપત્વાત્ સતિ વિરોધે ભવતુ ક્ષપણં ન તુ તાવતા દેહાન્તર નિમિત્ત અભાવસિદ્ધિઃ ।
સુકૃતનિમિત્તત્વ ઉપપત્તેઃ ।
દુશ્ચરિતસ્ય અપિ અશેષક્ષપણ અનવગમાત્ ।
ન ચ નિત્ય નૈમિત્તિકાનુષ્ઠાનાત્ પ્રત્યવાય અનુત્પત્તિમાત્રં ન પુનઃ ફલાન્તર ઉત્પત્તિઃ ઇતિ પ્રમાણમ્ અસ્તિ ફલાન્તરસ્ય અપિ અનુનિષ્પાદિનઃ સંભવાત્ ।
સ્મરતિ હિ આપસ્તમ્બઃ - ઽતદ્યથામ્રે ફલાર્તે નિમિત્તે છાયાગન્ધાવનૂત્પદ્યેતે એવં ધર્મં ચર્યમાણાર્થા અનૂત્પદ્યન્તેઽ ઇતિ ।
ન ચ અસતિ સમ્યક્ દર્શને સર્વાત્મના કામ્યપ્રતિષિદ્ધવર્જનં જન્મપ્રાયણાન્તરાલં કેનચિત્ પ્રતિજ્ઞાતું શક્યમ્ ।
સુનિપુણાનમ્ અપિ સૂક્ષ્મ અપરાધદર્શનાત્ ।
સંશયિતવ્યં તુ ભવતિ તથા અપિ નિમિત્ત અભાવસ્ય દુર્જ્ઞાનત્વમેવ ।
ન ચ અનભ્યુપગમ્યમાને જ્ઞાનગમ્યે બ્રહ્માત્મત્વે કર્તૃત્વ ભોક્તૃત્વ સ્વભાવસ્ય આત્મનઃ કૈવલ્યમ્ આકાઙ્ક્ષિતું શક્યમ્ ।
અગ્નિ ઔષ્ણ્યવત્ સ્વભાવસ્ય અપરિહાર્યત્વાત્ ।
સ્યાત્ એતત્ ।
કર્તૃત્વ ભોક્તૃત્વ કાર્યમ્ અનર્થો ન તત્ શક્તિઃ તેન શક્તિ અવસ્થાને ઽપિ કાર્યપરિહારત્ ઉપપન્નો મોક્ષ ઇતિ ।
તત્ચ ન ।
શક્તિસદ્ભાવે કાર્યપ્રસવસ્ય દુર્નિવારત્વાત્ ।
અથ અપિ સ્યાત્ ન કેવલા શક્તિઃ કાર્યમ્ આરભતે અનપેક્ષ્ય અન્યાનિ નિમિત્તાનિ ।
અત એકાકિની સા સ્થિતાપિ ન અપરાધ્યતિ ઇતિ ।
તત્ ચ ન ।
નિમિત્તાનામ્ અપિ શક્તિલક્ષણેન સંબન્ધેન નિત્યસંબદ્ધત્વાત્ ।
તસ્માત્ કર્તૃત્વ ભોક્તૃત્વ સ્વભાવે સત્યામ્ અન્યસત્યાં વિદ્યાગમ્યાયાં બ્રહ્માત્મતાયાં ન કથઞ્ચન મોક્ષં પ્રત્યાશા અસ્તિ ।
શ્રુતિઃ ચ - ઽનાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ (શ્વેતા. 3.8) ઇતિ જ્ઞાનાત્ અન્યં મોક્ષમાર્ગં વારયતિ ।
પરસ્માત્ અનન્યત્વે અપિ જીવસ્ય સર્વવ્યવહાર લોપપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રત્યક્ષાદિ પ્રમાણ અપ્રવૃત્તેઃ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રાક્ પ્રબોધાત્ સ્વપ્નવ્યવહારવત્ તત્ ઉપપત્તેઃ ।
શાસ્ત્રં ચ ઽયત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિ (બૃ. 2.4.14, 4.5.15) ઇત્યાદિના અપ્રબુદ્ધવિષયે પ્રત્યક્ષાદિ વ્યવહારમ્ ઉક્ત્વા પુનઃ પ્રબુદ્ધવિષયે ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃ. 2.4.14, 4.5.15) ઇત્યાદિના તત્ અભાવં દર્શયતિ ।
તત્ એવં પરબ્રહ્મવિદો ગન્તવ્યાદિ વિજ્ઞાનસ્ય બાધિતત્વાત્ ન કથઞ્ચન ગતિઃ ઉપપાદયિતું શક્યા ।
કિંવિષયાઃ પુનઃ ગતિશ્રુતય ઇતિ ।
ઉચ્યતે - સગુણવિદ્યાવિષયા ભવિષ્યન્તિ ।
તથા હિ ક્વચિત્ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાં પ્રકૃત્ય ગતિઃ ઉચ્યતે યથા ઽપ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽ (છા. 4.10.5) ઇતિ ઽઅથ યદિદમસ્મિન્બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મઽ (છા. 8.1.1) ઇતિ ચ તત્ર અપિ વામનીત્વાદિભિઃ સત્યકામાદિભિઃ ચ ગુણૈઃ સગુણસ્ય એવ ઉપાસ્યત્વાત્ સંભવતિ ગતિઃ ।
ન ક્વચિત્ પરબ્રહ્મવિષયા ગતિઃ શ્રાવ્યતે યથા ગતિપ્રતિષેધઃ શ્રાવિતઃ ઽન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ ।
ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ(તૈ. 2.1.1) ઇત્યાદિષુ તુ સત્યપિ આપ્નોતેઃ ગત્યર્થત્વે વર્ણિતેન ન્યાયેન દેશાન્તરપ્રાપ્તિ અસંભવાત્ સ્વરૂપપ્રતિપત્તિઃ એવ ઇયમ્ અવિદ્યા અધ્યારોપિત નામ રૂપ પ્રવિલય અપેક્ષયા અભિધીયતે ઽબ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિઽ (બૃ. 4.4.7) ઇત્યાદિવત્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અપિ ચ પરવિષયા ગતિઃ વ્યાખ્યાયમાના પ્રરોચનાય વા સ્યાત્ અનુચિન્તનાય વા ।
તત્ર પ્રરોચનં તાવત્
બ્રહ્મવિદો ન ગતિ ઉક્ત્યા ક્રિયતે ।
સ્વસંવેદ્યેન એવ અવ્યવહિતેન વિદ્યાસમર્પિતેન સ્વાસ્થ્યેન તત્ સિદ્ધેઃ ।
ન ચ નિત્યસિદ્ધનિઃશ્રેયસનિવેદનસ્ય અસાધ્યફલસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય ગતિ અનુચિન્તને કાચિત્ અપેક્ષા ઉપપદ્યતે ।
તસ્માત્ અપરબ્રહ્મણિ વર્તમાના ગતિઃ ।
તત્ર પર અપરબ્રહ્મવિવેક અનવધારણેન અપરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ વર્તમાના ગતિશ્રુતયઃ પરસ્મિન્ અધ્યારોપ્યન્તે ।
કિં દ્વે બ્રહ્મણી પરમ્ અપરં ચ ઇતિ ।
બાઢં દ્વે ઽએતદ્વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં બ્રહ્મયદોઙ્કારઃઽ (પ્ર. 5.2) ઇત્યાદિ દર્શનાત્ ।
કિં પુનઃ પરં બ્રહ્મ કિમ્ અપરમ્ ઇતિ ।
ઉચ્યતે ।
યત્ર અવિદ્યાકૃત નામ રૂપાદિ વિશેષપ્રતિષેધાત્ અસ્થૂલાદિશબ્દૈઃ બ્રહ્મ ઉપદિશ્યતે તત્ પરમ્ ।
તત્ એવ યત્ર નામરૂપાદિવિશેષેણ કેનચિત્ વિશિષ્ટમ્ ઉપાસનાય ઉપદિશ્યતે ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપઃઽ (છા. 3.14.2) ઇત્યાદિશબ્દૈસ્તદપરમ્ ।
નનુ એવમ્ અદ્વિતીયશ્રુતિઃ ઉપરુધ્યેત ।
ન ।
અવિદ્યાકૃત નામ રૂપ ઉપાધિકતયા પરિહૃતત્વાત્ ।
તસ્ય ચ અપરબ્રહ્મ ઉપાસનસ્ય તત્ સંનિધૌ શ્રૂયમાણમ્ ઽસ યદિ પિતૃલોકકામો ભવતિઽ (છા. 8.2.1) ઇત્યાદિ જગત્ ઐશ્વર્યલક્ષણં સંસારગોચરમ્ એવ ફલં ભવતિ ।
અનિવર્તિતત્વાત્ અવિદ્યાયાઃ ।
તસ્ય ચ દેશવિશેષ અવબદ્ધત્વાત્ તત્પ્રાપ્ત્યર્થં ગમનમ્ અવિરુદ્ધમ્ ।
સર્વગતત્વે અપિ ચ આત્મન આકાશસ્ય ઇવ ઘટાદિગમને બુધ્યાદિ ઉપાધિગમને ગમનપ્રસિદ્ધિઃ ઇતિ અવાદિષ્મ ઽતદ્ગુણસારત્વાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 2.3.29) ઇત્યત્ર ।
તસ્માત્ ઽકાર્યં બાદરિઃ (બ્ર. સૂ. 4.3.7) ઇત્યેષ એવ સ્થિતઃ પક્ષઃ ।
ઽપરં જૈમિનિઃઽ (બ્ર.સૂ. 4.3.12) ઇતિ તુ પક્ષાન્તરપ્રતિભાનમાત્રપ્રદર્શનં પ્રજ્ઞાવિકાસનાય ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

એવં બ્રહ્મશ્રુત્યમૃતત્વલિઙ્ગાભ્યાં પ્રકરણાચ્ચ પરવિષયા ગતિરિત્યુક્તં, સંપ્રતિ પ્રજાપતેઃ સભાં વેશ્મ પ્રાપ્નુયામિતિ ઉપાસકસ્ય મરણકાલે કાર્યપ્રાપ્તિસંકલ્પશ્રુતેર્ન પરં ગન્તવ્યમિતિ શઙ્કાં નિરસ્યતિ- નચ કાર્ય ઇતિ ।
પરસ્ય પ્રકૃતત્વાત્, યશઃપદસ્ય પરમાત્મનામત્વપ્રસિદ્ધ્યા યશઃપદેનાત્મોક્તિઃ ।
યશ આત્મા બ્રાહ્મણાનામહં ભવામિ, તથા રાજ્ઞાં યશો વિશાં યશ ઇતિ સાર્વાત્મ્યલિઙ્ગાચ્ચ પરપ્રાપ્તિસંકલ્પ એવાયમિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ વેશ્મપ્રતિપત્તીચ્છા પરબ્રહ્મવિષયા તથાપિ સા કથં ગતિપૂર્વિકા સ્યાદિત્યત આહ- સા ચેતિ ।
તત્તત્ર બ્રહ્મલોકે વિદ્યાવિધીનેનાપરાજિતા પૂરસ્તિ બ્રહ્મણો હિરણ્યગર્ભસ્ય તેનૈવ પ્રભુણાં વિમિતં નિર્મિતં હિરણ્મયં વેશ્માસ્તિ તત્પ્રતિપદ્યતે વિદ્વાનિતિ દહરવિદ્યાયાં ગતિપૂર્વિકા વેશ્મપ્રાપ્તિરુક્તા ।
તેન પરબ્રહ્મણ્યપિ વેશ્મપ્રતિપત્તિશબ્દસામાન્યાદ્ગતિપૂર્વકત્વં તસ્યાઃ સિધ્યતીત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ પદ ગતાવિતિ ધાતુપાઠાદ્વેશ્મ પ્રપદ્યે ઇત્યત્ર માર્ગાપેક્ષા ભાતીત્યાહ- પદેરપીતિ ।
પૂર્વપક્ષમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
આદ્ય એવ સિદ્ધાન્તપક્ષ ઇતિ દૃઢીકર્તુમુપસંક્રમતે- તાવિતિ ।
બ્રહ્મશબ્દમુખ્યત્વાદિહેતૂનામાભાસત્વ્ઃઅં સ્ફુટયતિ- નહીતિ ।
ગન્તવ્યત્વસ્ય બ્રહ્મલોકેષ્વિતિ બહુવચનાદેઃ સંકલ્પાદેવ ગન્ધાદિદિવ્યભોગશ્રુતેશ્ચ પરબ્રહ્મણ્યસંભવાન્મુખ્યાર્થત્યાગ ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યેતદ્વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મેત્યાદિશ્રુતિષુ પ્રયોગસામ્યાદ્બ્રહ્મશબ્દ ઉભયત્ર રૂઢતયા મુખ્યઃએવ તથાપિ પૂર્ણે પરસ્મિન્નવયવાર્થસ્ય નિરતિશયમહત્ત્વસ્ય લાભાદપરબ્રહ્મણ્યમુખ્ય ઇત્યઙ્ગીકૃતમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
યદુક્તં કઠવલ્લીષુ પ્રકરણબલાદ્ગતિઃ પરવિષયેતિ, તત્રાહ- પરેતિ ।
યથા વિદ્યાસંબદ્ધસુષુમ્નાસ્તુત્યર્થં તદસંબદ્ધનાડ્યન્તરકીર્તનં તથા પરવિદ્યાસ્તુત્યર્થં તત્પ્રકરણે ઽપ્યપરવિદ્યાશ્રયગતિકીર્તનં યુજ્યતે, ગતિં વિનાપિ હિ પરવિદ્યા નિરતિશયફલા તસ્યાં ત્વપરવિદ્યાફલં ગતિસાધ્યમન્તર્ભવતીતિ સ્તુતિલાભાદિત્યર્થઃ ।
યદપ્યુક્તં પ્રાપ્તિસંકલ્પો ઽપિ પ્રકૃતપરવિષય ઇતિ તન્નેત્યાહ- પ્રજાપતેરિતિ ।
પ્રજાપતિસભાવેશ્મશ્રુતિભિસ્તત્સંઘાતાત્મકવાક્યેન ચ પ્રકરણં, બાધ્યં, યશો ઽહમિતિ સાર્વાત્મ્યં તૂપાસનાર્થમપરબ્રહ્મણ્યુપયુજ્યત ઇત્યર્થ ।
સ્વપક્ષમુક્ત્વા પરમતં દૂષયતિ- કેચિદિત્યાદિના ।
સર્વગતસ્ય સ્વાત્મભૂતસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ સંસારદેશાદ્દેશાન્તરેણ તત્કાલાત્કાલાન્તરેણ વિશિષ્ટતયા ગન્તવ્યત્વં સ્યાદિતિ પૃથિવીવયોદૃષ્ટાન્તાભ્યાં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
યત્નં વિનૈવ પ્રાપ્તમનન્યત્વમ્, અવસ્થાતદ્વતોરભેદાત્સ્વાત્મભૂતત્વમ્ ।
નનુ યુક્તં ભૂવયસોઃ પ્રાપ્તયોરપિ દેશાન્તરકાલાન્તરવિશિષ્ટત્વેન ગન્તવ્યત્વં તયોર્ગન્તૃભિન્નત્વાત્, બ્રહ્મણસ્તુ ગન્ત્રભિન્નસ્ય કથં ગન્તવ્યત્વં તત્રાહ- સર્વશક્તીતિ ।
યા પ્રાપ્તા ભૂઃ સા ન ગન્તવ્યા યચ્ચ ગન્તવ્યં દેશાન્તરં તત્ત્વપ્રાપ્તમિતિ કુતઃ પ્રાપ્તસ્ય ગન્તવ્યતા વયસો ઽપિ કાલાન્તરે ઽભિવ્યક્તિમાત્રં ન ગન્તવ્યત્વમિતિ વસ્તુગતિઃ ।
અઙ્ગીકૃત્ય વિશિષ્ટભૂવયસોર્ગન્તવ્યતાં પરબ્રહ્મણો દેશકાલવૈશિષ્ટ્યાભાવાન્ન કથઞ્ચિદપિ ગન્તવ્યતેત્યાહ- નેત્યાદિના ।
ઽઅનાદિમત્પરં બ્રહ્મઽઇત્યાદ્યા સ્મૃતિર્દૃશ્યવિશેષસ્ય દૃશિ કલ્પિતત્વાદ્દૃગાત્મનો નિર્વિશેષતેતિ ન્યાયઃ ।
સગુણમેવ બ્રહ્મ સૂત્રાત્માપેક્ષયા પરં ગન્તવ્યં, નિર્વિશેષં તુ નાસ્ત્યેવેતિ શઙ્કતે- જગદુત્પત્તીતિ ।
કિં નિર્વિશેષસ્યાસત્ત્વં માનભાવાત્સવિશેષશ્રુતિવિરોધાદ્વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- નેતિ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે- ઉત્પત્ત્યાદીતિ ।
સવિશેષશ્રુતીનાં નિર્વિશેષશ્રુતિશેષત્વાન્ન વિરોધ ઇત્યાહ- નેતિ ।
નિર્વિશેષશ્રુતીનામેવ સવિશેષશ્રુતિશેષત્વં કિં ન સ્યાદિત્યાહ- કસ્માદિતિ ।
તાસાં સ્વાર્થે ફલવત્ત્વેન નિરાકાઙ્ક્ષત્વાચ્છેષિતા વિશેષશ્રુતીનાં ત્વફલત્વાન્નિષેધ્યવિશેષસમર્પણાદિદ્વારેણ શેષત્વં ફલવત્સંનિધાવફલં તદઙ્ગમિતિ ન્યાયાદિત્યાહ-ઉ ચ્યત ઇત્યાદિના ।
ન કેવલં ન્યાયાચ્છેષતા કિન્તુ શ્રુત્યાપીત્યાહ- પ્રત્યક્ષં ત્વિતિ ।
તત્ર મૂલકારણે બ્રહ્મણ્યેતચ્છુઙ્ગં જગદાત્મકં કાર્યમુત્પન્નમિત્યુપક્રમ્ય તેન શુઙ્ગેન તન્મૂલમન્વિચ્છેત્યુપસંહારે સત એવ જ્ઞેયત્વમુક્તં છાન્દોગ્યે ।
તથા તૈત્તિરીયકે ઽપિ જગજ્જન્માદ્યનુવાદેન બ્રહ્મણ એવ જ્ઞેયત્વં દર્શિતમતઃ સૃષ્ટિશ્રુતીનાં શ્રુત્યૈવ નિર્વિશેષધીશેષતા ભાતીત્યર્થઃ ।
એવં બ્રહ્મણો નિર્વિશેષત્વાન્ન ગન્તવ્યતેતિ ફલિતમાહ- એવમિતિ ।
સ્પષ્ટનિષેધાચ્ચ પરસ્ય ન ગન્તવ્યતેત્યાહ- ન તસ્યેતિ ।
એવં ગન્તવ્યાલોચનયા ગતિં નિરસ્ય ગન્ત્રાલોચનયાપિ નિરસ્યતિ- ગતિકલ્પનાયાં ચેત્યાદિના ।
ભેદાભેદેન દ્વૌ કલ્પાવત્યન્તભેદસ્તૃતીયઃ કલ્પઃ ।
નન્વત્યન્તાભેદકલ્પઃ કિમિતિ નોક્તઃ, તત્રાહ- અત્યન્તેતિ ।
કલ્પત્રયે કિં દૂષણમિતિ પૃચ્છતિ- યદ્યેવમિતિ ।
કલ્પદ્વયે ઽપિ દોષાન્તરમાહ- વિકારાવયવપક્ષયોશ્ચેતિ ।
વિકારાવયવરૂપજીવવિશિષ્ટસ્યઃ બ્રહ્મણઃ સ્થિરત્વાજ્જીવાનાં ગત્યાગતી ન સ્યાતામ્ ।
નહ્યચલાતિસ્થૂલપાષાણસ્થયોર્મણ્ડૂકપાષાણાવયવયોશ્ચલનમસ્તીત્યથ્રઃ ।
અસ્માકં ત્વજ્ઞાનાત્કલ્પિતોપાધિભિર્ગત્યાગતિવિભ્રમ ઇતિ ભાવઃ ।
તૃતીયકલ્પમનૂદ્ય વિકલ્પ્ય દૂષયતિ- અથેત્યાદિના ।
અભેદશ્રુતિવિરોધરૂપો દોષો મમ નાસ્તીતિ ભેદાભેદવાદ્યાહ- વિકારાવયવયોરિતિ ।
ભિન્નયોરભેદો મુખ્યો ન યુક્તો વિરોધાદિતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
કિઞ્ચ પક્ષત્રયમપ્યયુક્તં સંસારિત્વસ્ય તાત્ત્વિકજીવભાવસ્ય નાશે તાત્ત્વિવજીવસ્વરૂપનાશપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચાસ્માભિરિવ ત્વયા બ્રહ્માત્મત્વં જીવસ્ય તાત્ત્વિકરૂપમઙ્ગીકૃતં યદસ્ય સંસારનાશે ઽપિ ન નશ્યેદિત્યાહ- સર્વેષ્વિતિ ।
નનુ કિં બ્રહ્મત્વેન, સંસારાભાવઃ કિલ મોક્ષઃ સ ચ કર્માભાવમાત્રેણ સેત્સ્યતીતિ ક્રમજડાનાં મતમુદ્ભાવ્ય નિરસ્યતિ- યત્ત્વિત્યાદિના ।
તદિતિ ।
એવંવૃત્તં મોક્ષહેતુરિત્યસ્મિન્નર્થે માનાભાવાદિત્યર્થઃ ।
તર્ક એવ માનમિત્યત આહ- ન ચૈતત્તર્કયિતુમિતિ ।
નનુ તવાપ્યેતત્તર્કમાત્રમેકસ્મિઞ્જન્મન્યનેકવિરુદ્ધફલાનાં કર્મણાં ભોગાયોગાદસ્ત્યવશિષ્ટં કર્મ જન્માન્તરસ્ય નિમિત્તમિત્યાશઙ્ક્ય તત્ર માનમાહ- કર્મશેષસદ્ભાવસિદ્ધિશ્ચેતિ ।
સન્ત્વનારબ્ધફલાનિ પુણ્યપાપાનિ તેષાં નિત્યાદ્યનુષ્ઠાનેન ક્ષયાન્ન જન્માન્તરમિતિ શઙ્કતે- સ્યાદેતદિતિ ।
પુણ્યેન પુણ્યસ્ય ન નાશઃ અવિરોધાદન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
પાપસ્યાપિ સર્વાત્મના પુણ્યનાશ્યત્વે માનં નાસ્તીતિ સંચિતપુણ્યપાપાભ્યાં જન્માન્તરં દુર્વારમિત્યાહ- તન્નેત્યાદિના ।
ક્રિયમાણનિત્યાદિનાપિ જન્મ સ્યાત્, કર્મણા પિતૃલોક ઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ, સ્મૃતેશ્ચેત્યાહ- નચ નિત્યેતિ ।
પ્રત્યવાયનિરાસાર્થે નિત્યાદ્યાચારે સત્યનુ પશ્ચાત્ફલાન્તરં નિષ્પદ્યત ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તઃ ।
તદ્યથેતિ ।
નિર્મિતે આરોપિતે સતીત્યર્થઃ ।
તથાપિ કામ્યાદિકર્મસત્તાનિશ્ચયો નાસ્ત્યત આહ- સંશયિતવ્યં ત્વિતિ ।
જ્ઞાનં વિના દેહપાતે મોક્ષ એવેતિ નિશ્ચયાલાભાત્ત્વત્પક્ષે ક્ષતિરિતિ ભાવઃ ।

બ્રહ્મભિન્નસ્ય જીવસ્યં કર્તૃત્વાદિસ્વભાવસ્ય મોક્ષાશાપિ ન યુક્તેત્યાહ- નચેતિ ।
કર્તૃત્વાદિરૂપં કાર્યં ન સ્વભાવઃ કિન્તુ તચ્છક્તિરિતિ શઙ્કતે- સ્યાદેતદિતિ ।
કાર્યગમ્યાયાઃ શક્તેઃ કાર્યસ્યાત્યન્તાનુત્પાદે સત્ત્વમયુક્તમતઃ શક્તિસત્ત્વે તદ્વિષયસ્ય કાર્યસ્યાદૃષ્ટદેશકાલાદિનિમિત્તાનાં ચાત્મના શક્તિદ્વારા નિત્યસંબદ્ધત્વાન્મોક્ષો ન સ્યાદિતિ પરિહરતિ- તચ્ચેત્યાદિના ।
મોક્ષસિદ્ધ્યર્થં જીવસ્ય બ્રહ્મત્વાઙ્ગીકારે સંસારાનુપપત્તિમાશઙ્ક્યાજ્ઞાનાદુપપત્તિમસકૃદુક્તાં સ્મારયતિ- પરસ્માદિત્યાદિના ।
પ્રાસઙ્ગિકં પરિહૃત્ય પરમં પ્રકૃતમુપસંહરતિ- તદેવમિતિ ।
નનુ પરવિદ્યાયામપ્યાપ્નોતિપદેન ગતિઃ શ્રુતેત્યત આહ- બ્રહ્મવિદાપ્નોતીતિ ।
વૈફલ્યાચ્ચ ગતેર્ન પરવિષયત્વમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
અનુચિન્તનપક્ષં પ્રત્યાહ- નચ નિત્યસિદ્ધતિ ।
કથં તર્હિ કૈશ્ચિત્પરવિષયત્વં ગતેરુક્તમિત્યાશઙ્ક્ય ભ્રાન્તેત્યાહ- તત્ર પરાપરેતિ ।
પ્રશ્નપૂર્વકં પરાપરબ્રહ્મવિભાગં વદન્નપરબ્રહ્મણિ ગતેરર્થવત્ત્વમાહ- કિં દ્વે ઇત્યાદિના ।
વ્યાપિનો જીવસ્ય કથં ગતિસ્તત્રાહ- સર્વગતત્વે ઽપીતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,3.5.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,3.6.15
6 અપ્રતીક આલમ્બન અધિકરણમ્ । સૂ. 15-16
અપ્રતીકાલમ્બનાન્ નયતીતિ બાદરાયણ ઉભયથા ચ દોષાત્ તત્ક્રતુશ્ ચ । બ્બ્સ્_4,3.15 ।
સ્થિતમ્ એતત્ કાર્યવિષયા ગતિઃ ન પરવિષયા ઇતિ ।
ઇદમ્ ઇદાનીં સંદિહ્યતે કિં સર્વાન્ વિકાર આલમ્બનાન્ અવિશેષેણ એવ અમાનવઃ પુરુષઃ પ્રાપયતિ બ્રહ્મલોકમ્ ઉત કાંશ્ચિત્ એવ ઇતિ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તં સર્વેષામ્ એવ એષાં વિદુષામ્ અન્યત્ર પરસ્માત્ બ્રહ્ણણો ગતિઃ સ્યાત્ ।
તથા હિ - ઽઅનિયમઃ સર્વાસામ્ઽ - (બ્ર. સૂ. 3.3.31) ઇતિ અત્રાવિશેષેણ એવ એષાં વિદ્યાન્તરેષુ અવતારિત ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ - અપ્રતીક આલમ્બનાન્ ઇતિ ।
પ્રતીક આલમ્બનાન્ વર્જયિત્વા સર્વાન્ અન્યાન્ વિકાર આલમ્બનાન્ નયતિ બ્રહ્મલોકમ્ ઇતિ બાદરાયણ આચાર્યો મન્યતે ।
ન હિ એવમ્ ઉભયથા
અભાવ અભ્યુપગમે કશ્ચિત્ દોષઃ અસ્તિ ।
અનિયમ ન્યાયસ્ય પ્રતીકવ્યતિરિક્તેષુ અપિ ઉપાસનેષુ ઉપપત્તેઃ ।
તત્ક્રતુઃ ચ અસ્ય ઉભયથાભાવસ્ય સમર્થકો હેતુઃ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
યો હિ બ્રહ્મક્રતુઃ સ બ્રાહ્મમ્ ઐશ્વર્યમ્ આસીદેદિતિ શ્લિષ્યતે ઽતં યથા યતોપાસતે તદેવ ભવતિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન તુ પ્રતીકેષુ બ્રહ્મ અક્રતુત્વમ્ અસ્તિ પ્રતીકપ્રધાનત્વાત્ ઉપાસનસ્ય ।
નનુ અબ્રહ્મક્રતુઃ અપિ બ્રહ્મગચ્છતિ ઇતિ શ્રૂયતે યથા પઞ્ચાગ્નિ વિદ્યાયામ્ ઽસ એનાન્બ્રહ્મ ગમયતિઽ (છા. 4.15.5) ઇતિ ભવતુ યત્ર એવમ્ આહત્યવાદ ઉપલભ્યતે તત્ અભાવે તુ ઔત્સર્ગિકેણ તત્ ક્રતુન્યાયેન બ્રહ્મક્રતૂનામ્ એવ તત્પ્રાપ્તિઃ ન ઇતરેષામ્ ઇતિ ગમ્યતે

એવં ગન્તવ્યં નિરૂપ્ય ગન્તૃન્નિર્ધારયતિ- અપ્રતીકેતિ ।
ઽસ એવૈનાન્ બ્રહ્મ ગમયતિઽઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ તત્ક્રતુન્યાયાચ્ચ ।
સંશયમાહ- ઇદમિતિ ।
અનિયમાધિકરણે તત્ત્વવિદો ઽન્યત્ર સર્વોપાસકાનાં માર્ગોપસંહાર ઉક્તઃ, ઇદાનીમપતીકોપાસકાનામેવ માર્ગો ન સર્વેષાં વિકારોપાસકાનામિત્યુભયથાભાવોક્તૌ પૂર્વોક્તવિરોધઃ સ્યાત્, તસ્માદુપાસકમાત્રસ્યોત્તરમાર્ગસિદ્ધિરિતિ પૂર્વપક્ષફલં, સિદ્ધાન્તે તૂભયથાભાવસિદ્ધિઃ ।
અદોષાદિતિ સૂત્રે પરચ્છેદઃ, અવિરોધાદિત્યર્થઃ ।
અનિયમઃ સર્વાસામિતિ સૂત્રે સર્વશબ્દસ્ય પ્રતીકોપાસકાન્યપરત્વાદિતિ ભાવઃ ।
યદ્યપિ પ્રતીકધ્યાયિનાં પિતૃયાણતૃતીયસ્થાનયોરપ્રવેશાદર્ચિરાદિમાર્ગો વાચ્યસ્તથાપિ તેષાં વિદ્યુત્પર્યન્તમેવ ગમનમસ્તુ ન બ્રહ્મપ્રાપ્તિર્બ્રહ્મક્રતુત્વાભાવાત્ ।
યો યત્ ધ્યાયતિ સ તત્પ્રાપ્નોતિ હિ તત્ક્રતુન્યાયઃ શ્રુતિમૂલઃ ।
પ્રતીકેષુ ચ નામાદિષુ ધ્યેયેષુ બ્રહ્મણો ગુણત્વાત્, ન બ્રહ્મધ્યાયિત્વમસ્તિ ।
અસ્ય ચ ન્યાયસ્ય પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયામાહત્યવાદાત્પ્રત્યક્ષવચનાદ્બાધ ઇષ્ટ ઇતિ સૂત્રભાષ્યાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,3.6.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,3.6.16
વિશેષં ચ દર્શયતિ । બ્બ્સ્_4,3.16 ।
નામાદિષુ પ્રતીક ઉપાસનેષુ પૂર્વસ્માત્ પૂર્વસ્માત્ ફલવિશેષમ્ ઉત્તરસ્મિન્ ઉત્તરસ્મિન્ ઉપાસને દર્શયતિ - ઽયાવન્નામ્નો ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિઽ (છા. 7.1.5) ઽવાગ્વાવ નામ્નો ભૂયસીઽ (છા. 7.2.1) ઽયાવદ્વાચો ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિઽ(છા. 7.2.2) ઽમનો વાવ વાચો ભૂયઃઽ (છા. 7.3.1)
ઇત્યાદિના ।
સ ચ અયં ફલવિશેષઃ પ્રતીક તન્ત્રત્વાત્ ઉપાસનાનામ્ ઉપપદ્યતે ।
બ્રહ્મ તન્ત્રત્વે તુ બ્રહ્મણઃ અવિશિષ્ટત્વાત્ કથં ફલવિશેષઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ ન પ્રતીક આલમ્બનાનામ્ ઇતરૈઃ તુલ્યફલત્વમ્ ઇતિ

કિઞ્ચ પ્રતીકતારતમ્યેન ફલતારતમ્યશ્રુતેર્ન પ્રતીકધ્યાયિનાં બ્રહ્મપ્રાપ્તિરિત્યાહ- વિશેષં ચેતિ ।
તસ્માદસતિ વચને બ્રહ્મધ્યાયિન એવ બ્રહ્મગન્તાર ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,3.6.16
ઇતિ શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યશ્રીશઙ્કરભગવત્પાદકૃતૌ શ્રીમચ્છારીરકમીમાંસાભાષ્યે ચતુર્થાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ

ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્કૃતૌ ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં ચતુર્થાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ