બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 70

એવમુત્ક્રાન્તિં નિરૂપ્ય તત્સાધ્યં માર્ગં ગન્તવ્યં ચ નિરૂપયિતું પાદમારભતે- અર્ચિરાદિના તત્પ્રથિતેઃ ।
વૃત્તાનુવાદપૂર્વકમાદ્યાધિકરણસ્ય વિષયં માર્ગમાહ- આસૃતીતિ ।
વિરજા વિરજસઃ નિષ્પાપા ઇત્યર્થ ।
શ્રુતિવિપ્રતિપત્ત્યા સંશયઃ ।
પૂર્વં યદાકદાચિન્મૃતસ્યાપિ ફલપ્રાપ્તિરુક્તા તદ્વદ્યેન કેનચિન્માર્ગેણ ગતિરિતિ પૂર્વપક્ષફલં વિકલ્પઃ, સિદ્ધાન્તે માર્ગૈક્યમિતિ વિવેકઃ ।
ઉપાસનાભેદાત્તચ્છેષત્વેન ધ્યેયાનાં માર્ગાણાં ભેદઃ, એવકારાચ્ચ ।
કિઞ્ચ માર્ગભેદે સત્યસ્માદયં માર્ગસ્ત્વરયા પ્રાપક ઇતિ યુક્તં ન માર્ગૈક્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઉપાસનાભેદે ઽપ્યુપાસ્યબ્રહ્મૈક્યવન્માર્ગૈક્યવિરુદ્ધમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
તસ્ય માર્ગસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાદિતિ હેત્વર્થઃ ।
યે ચેત્યવિશેષશ્રુતિરશ્રુતગતિવિદ્યાવિષયયેતિ માર્ગભેદં શઙ્કતે- સ્યાદેતદિતિ ।
એકસ્યૈવ માર્ગસ્યાનેકાન્યાગ્ન્યાદીનિ વિશેષણાનીત્યુક્તે લાઘવાન્ન માર્ગભેદઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ચેતિ સમાધ્યર્થઃ ।
ગન્તવ્યૈક્યં વિવૃણોતિ- તથાહીતિ ।
પરાવતો દીર્ઘાયુષો હિરણ્યગર્ભસ્ય પરા દીર્ઘાઃ સમાઃ સંવત્સરાન્વસન્તિ કાર્યબ્રહ્મણો યા જિતિઃ સર્વત્ર જયઃ, વ્યુષ્ટિર્વ્યાપ્તિસ્તાં લભત ઇત્યર્થઃ ।
એવં ગન્તવ્યૈક્યવત્પ્રત્યભિજ્ઞયા માર્ગૈક્યનિશ્ચયાત્પ્રકરણભેદો ઽપ્રયોજક ઇત્યુક્તં સંપ્રત્યેવકારત્વરાવચનયોર્ગતિમાહ- યત્ત્વિત્યાદિના ।
રાત્રૌ સ્પષ્ટરશ્મ્યભાવાદ્વિદુષો રશ્મ્યયોગપ્રાપ્તૌ તન્નિરાસાર્થમેવકારો નાન્યવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
યથા લૌકિકમાર્ગે વિલમ્બસ્તથા અર્ચિરાદૌ નેતિ ત્વરાવચનોપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
માર્ગૈક્યે લિઙ્ગમાહ- અપિચેતિ ।
શુભમાર્ગબાહુલ્યે તૃતીયસ્થાનોક્તિર્ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમાર્ગૈક્યે ઽપ્યર્ચિરાદિનેતિ ।
વિશેષણે કો હેતુરિત્યત આહ- ભૂયાંસીતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,3.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,3.2.2
2 વાયુ અધિકરણમ્ । સૂ. 2
વાયુમ્ અબ્દાદ્ અવિશેષવિશેષાભ્યામ્ । બ્બ્સ્_4,3.2 ।
કેન પુનઃ સંનિવેશવિશેષેણ ગતિવિશેષાણાનામ્ ઇતરેતર વિશેષણવિશેષ્યભાવ ઇતિ તત્ એતત્ સુહૃત્ ભૂત્વા આચાર્યો ગ્રથયતિ ।
ઽસ એતં દેવયાનં પન્થાનમાપદ્યાગ્નિલોકમાગચ્છતિ સ વાયુલોકં સ ઇન્દ્રલોકં સ પ્રજાપતિલોકં સ બ્રહ્મલોકમ્ઽ(કૌ. 1.3) ઇતિ કૌષીતકીનાં દેવયાનઃ પન્થાઃ પઠ્યતે ।
તત્ર અર્ચિઃ અગ્નિલોકશબ્દૌ તાવત્ એકાર્થૌ જ્વલનવચનત્વાત્ ઇતિ ન અત્ર સંનિવેશક્રમઃ ક્વચિત્ અન્વેષ્યઃ ।
વાયુઃ તુ અર્ચિરાદૌ વર્ત્મનિ ન શ્રુતઃ કતમ્ અસ્મિન્ સ્થાને નિવેશયિતવ્ય ઇતિ ।
ઉચ્યતે - ઽતે ઽર્ચિષમેવાભિસંભવન્ત્યર્ચિષો ઽહરહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમાપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષડુદઙ્ઙેતિ માંસાસ્તાન્ માસેભ્યઃસંવત્સરં સંવત્સરાદિત્યમ્ઽ (છા. 5.10.1,2) ઇતિ અત્ર સંવત્સરાત્ પરાઞ્ચમ્ આદિત્યાત્ અર્વાઞ્ચં વાયુમ્ અભિસંભવન્તિ ।
કસ્માત્ ।
અવિશેષવિશેષાભ્યામ્ ।
તથા હિ - ઽસ વાયુલોકમ્ ઽ(કૌ. 1.3) ઇતિ અત્રાવિશેષ ઉપદિષ્ટસ્ય વાયોઃ શ્રુત્યન્તરે વિશેષ ઉપદોશો દૃશ્યતે ઽયદા વૈ પુરુષો ઽસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ સ વાયુમાગચ્છતિ તસ્મૈ સ તત્ર વિજિહીતે યથા રથચક્રસ્ય ખં તેન સ ઊર્ધ્વમાક્રમતે સ આદિત્યમાગચ્છતિઽ (બૃ. 5.101) ઇતિ ।
એતસ્માત્ આદિત્યાત્ વાયોઃ પૂર્વત્વદર્શનાત્ વિશેષાત્ અબ્દ આદિત્યયોઃ અન્તરાલે વાયુઃ નિવેશયિતવ્યઃ ।
કસ્માત્ પુનઃ અગ્નેઃ પરત્વદર્શનાત્ વિશેષાત્ અર્ચિષઃ અનન્તરં વાયુઃ ન નિવેશ્યતે ।
ન એષઃ અસ્તિ વિશેષ ઇતિ વદામઃ ।
નનુ ઉદાહૃતા શ્રુતિઃ - ઽસ એતં દેવયાનં પન્થાનમાપદ્યાગ્નિલોકમાગચ્છતિ સ વાયુલોકં સ વરુણલોકમ્ઽ (કૌષી. 1.3) ઇતિ ।
ઉચ્યતે - કેવલ- અત્ર પાઠઃ પૌર્વાપર્યેણાવસ્થિતો ન અત્ર ક્રમવચનઃ ।
કશ્ચિત્ શબ્દઃ અસ્તિ ।
પદાર્થ ઉપદર્શનમાત્રં હિ અત્ર ક્રિયતે એતમ્ એતં ચ આગચ્છતિ ઇતિ ઇતરત્ર પુનઃ વાયુપ્રત્તેન રથચક્રમાત્રેણ ચ્છિદ્રેણ ઊર્ધ્વમ્ આક્રમ્ય આદિત્યમ્ આગચ્છતિ ઇતિ અવગમ્યતે ક્રમઃ ।
તસ્માત્ સૂક્તમ્ અવિશેષવિશેષાભ્યામ્ ઇતિ ।
વાજસનેયિનઃ તુ ઽમાસેભ્યો દેવલોકં દેવલોકાદાદિત્યમ્ઽ (બૃ. 6.2.15) ઇતિ સમામનન્તિ ।
તત્ર આદિત્યાન્ અન્તર્યાય દેવલોકાત્ વાયુમ્ અભિસંભવેયુઃ ।
વાયુમ્ અબ્દાત્ ઇતિ તુ છન્દોગશ્રુતિ અપેક્ષયા ઉક્તમ્ ।
છાન્દોગ્ય વાજસનેયકયોઃ તુ એકત્ર દેવલોકો ન વિદ્યતે પરત્ર સંવત્સરઃ ।
તત્ર શ્રુતિદ્વયપ્રત્યયાત્ ઉભૌ અપિ ઉભયત્ર ગ્રથયિતવ્યૌ ।
તત્ર અપિ માસસંબન્ધાત્ સંવત્સરઃ પૂર્વઃ પશ્ચિમો દેવલોક ઇતિ વિવેક્તવ્યમ્