બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 69

॥ ઇતિ ચતુર્થસ્યાધ્યાયસ્યોત્ક્રાન્તિગતિનિરૂપણાખ્યો દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
ચતુર્થે ઽધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,3.1.1
ચતુર્થે ઽધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ ।
અત્ર પાદે સગુણવિદ્યાવતો મૃતસ્ય ઉત્તરમાર્ગ અભિધાનમ્
1 અર્ચિરાદિ અધિકરણમ્ । સૂ. 1
અર્ચિરાદિના તત્પ્રથિતેઃ । બ્બ્સ્_4,3.1 ।
આસૃતિ ઉપક્રમાત્ સમાન ઉત્ક્રાન્તિઃ ઇતિ ઉક્તમ્ ।
સૃતિસ્તુ શ્રુત્યન્તરેષુ અનેકધા શ્રૂયતે ।
નાડીરશ્મિસંબન્ધેન એકધા ઽઅથૈતૈરેવ રશ્મિભિરૂર્ધ્વ આક્રમતેઽ (છા. 8.6.5) ઇતિ ।
અર્ચિરાદિક એકા ઽતે ઽર્ચિષમભિસંભવન્ત્યર્ચિષો ઽહઃઽ (બૃ. 6.2.15) ઇતિ ।
ઽસ એતં દેવયાનં પન્થાનમાસાદ્યાગ્નિલોકમાગચ્છતિઽ (કૌ. 1.3) ઇતિ અન્યા ।
ઽયદા વૈ પુરુષો ઽસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ સ વાયુમાગચ્છતિઽ (બૃ. 5.10.1) ઇતિ અપરા ।
ઽસૂર્યદ્વારેણ તે વિરજાઃ પ્રયાન્તિઽ (મુણ્ડ, 1.2.11) ઇતિ ચ અપરા ।
તત્ર સંશયઃ - કિં પરસ્પરં ભિન્ના એતાઃ સૃતય કિં વ એક એવ અનેકવિશેષણ ઇતિ ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવત્ ભિન્નાઃ એતાઃ સૃતય ઇતિ ।
ભિન્નપ્રકરણત્વાત્ ।
ભિન્ન ઉપાસનાશેષત્વાત્ ચ ।
અપિ ચ ઽઅથૈતૈરેવ રશ્મિભિઃઽ(છા. 8.6.5) ઇતિ અવધારણમ્ અર્ચિરાદિ અપેક્ષાયામ્ ઉપરુધ્યેત ।
ત્વરાવચનં ચ પીડ્યેત ઽસ યાવત્ક્ષિપ્યેન્મનસ્તાવદાદિત્યં ગચ્છતિઽ (છા. 8.6.5) ઇતિ ।
તસ્માત્ અન્યોન્યભિન્ના એવ એતે પન્થાન ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે અભિદધ્મહે - અર્ચિરાદિન ઇતિ - સર્વો બ્રહ્મપ્રેપ્સુઃ અર્ચિરાદિન એવ અધ્વના રંહતિ ઇતિ પ્રતિજાનીમહે ।
કુતઃ - તત્ પ્રથિતેઃ ।
પ્રથિતો હિ એષ માર્ગઃ સર્વેષાં વિદુષામ્ ।
તથા હિ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાપ્રકરણે ઽયે ઽચામી અરણ્યે શ્રદ્ધાં સત્યમુપાસતેઽ (બૃ. 6.2.15) ઇતિ વિદ્યાન્તરશીલિનામ્ અપિ અર્ચિરાદિકા સૃતિઃ શ્રાવ્યતે ।
સ્યાત્ એતત્ ।
યાસુ વિદ્યાસુ ન કાચિત્ ગતિઃ ઉચ્યતે તાસુ ઇયમ્ અર્ચિરાદિક ઉપતિષ્ઠતાં યાસુ તુ અન્યા શ્રાવ્યતે તાસુ કિમ્ ઇતિ અર્ચિરાદિ આશ્રયણમ્ ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે - ભવેત્ એતદેવં યદિ અત્યન્તભિન્ના એવ એતાઃ સૃતયઃ સ્યુઃ ।
એક એવ તુ એષા સૃતિઃઅનેકવિશેષણા બ્રહ્મલોકપ્રપદની ક્વચિત્ કેનચિત્ વિશેષણેન ઉપલક્ષિત ઇતિ વદામઃ ।
સર્વત્ર એકદેશપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ઇતરેતર વિશેષણવિશેષ્યભાવ ઉપપત્તેઃ ।
પ્રકરણભેદે અપિ હિ વિદ્યા એકત્વે ભવતિ ઇતરેતર વિશેષણ ઉપસંહારવત્ ગતિવિશેષણાનામ્ અપિ ઉપસંહારઃ ।
વિદ્યાભેદે અપિ તુ ગતિ એકદેશપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ગન્તવ્ય અભેદાત્ ચ ગતિ અભેદ એવ ।
તથા હિ ઽતે તેષુ બ્રહ્મલોકેષુ પરાઃ પરાવતો વસન્તિઽ (બૃ. 6.2.15) ઽતસ્મિન્વસન્તિ શાશ્વતીઃ સમાઃઽ (બૃ. 5.101) ઽસા યા બ્રહ્મણો જિતિર્યા વ્યુષ્ટિસ્તાં જિતિં જયતિ તાં વ્યુષ્ટિં વ્યશ્નુતેઽ (કૌષી. 1.4) ઽતદ્ય એવૈતં બ્રહ્મલોકં બ્રહ્મચર્યેણાનુવિન્દતિઽ (છા. 8.4.3) ઇતિ ચ તત્ર તત્ર તત્ એવ એકં ફલં બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિલક્ષણં પ્રદર્શ્યતે ।
યત્ તુ એતૈઃ એવ ઇતિ અવધારણમ્ અર્ચિરાદિ આશ્રયણે ન સ્યાત્ ઇતિ ।
ન એષ દોષઃ ।
રશ્મિપ્રાપ્તિપરત્વાત્ અસ્ય ।
ન હિ એક એવ શબ્દો રશ્મીન્ ચ પ્રાપયિતુમ્ અર્હતિ અર્ચિરાદીન્ ચ વ્યાવર્તયિતુમ્ ।
તસ્માત્ રશ્મિસંબન્ધ એવ અયમવધાર્યત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ત્વરાવચનં તુ અર્ચિરાદિ અપેક્ષાયામ્ અપિ ગન્તવ્યાન્તરાપેક્ષા શૈઘ્ર્યાર્થત્વાત્ ન ઉપરુધ્યતે ।
યથા નિમિષમાત્રેણ અત્ર આગમ્યત ઇતિ ।
અપિ ચ ઽઅથૈતયોઃ પથોર્નકતરેણાચનઽ (છા. 5.108) ઇતિ માર્ગદ્વયભ્રષ્ટાનાં કષ્ટં તૃતીયં સ્થાનમ્ આચક્ષાણા પિતૃયાણવ્યતિરિક્તમ્ એકમેવ દેવયાનમ્ અર્ચિરાદિપર્વાણં પન્થાનં પ્રથયતિ ।
ભૂયાંસિ અર્ચિરાદિસૃતૌ માર્ગપર્વાણિ અલ્પીયાંસિ તુ અન્યત્ર ।
ભૂયસાં ચ અનુગુણ્યેન અલ્પીયસાં નયનં ન્યાય્યમ્ ઇતિ અતઃ અપિ અર્ચિરાદિના તત્ પ્રથિતેઃ ઇતિ ઉક્તમ્