બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 46

નનુ પાકસ્વેદગન્ધરૂપકાર્યત્રયોપલબ્ધેસ્ત્ર્યાત્મકો દેહ ઇત્યયુક્તમ્ ।
પ્રાણાવકાશયોરપ્યુપલબ્ધ્યા દેહસ્ય પઞ્ચભૂતાત્મત્વાદિત્યરુચ્યા વ્યાખ્યાન્તરમાહ- પુનશ્ચેતિ ।
દેહધારકત્વાદ્ધાતવસ્તૈસ્ત્રિધાતુત્વાત્ર્યાયાત્મક ઇત્યન્વયઃ ।
દેહસ્ય કેવલાબ્જત્વે વાતં પિત્તં ચ વાયવ્યં તૈજસં ન સ્યાતામિતિ ભાવઃ ।
પૃથિવીતરભૂતાપેક્ષયાપાં બાહુલ્યમ્ ।
કિઞ્ચ દેહનિમિત્તાનાં કર્મણામબ્બાહુલ્યાત્તાભિર્ભૂતાન્તરાણ્યુપલક્ષ્યન્ત ઇત્યાહ- કર્મ ચેત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.3
પ્રાણગતેશ્ ચ । બ્બ્સ્_3,1.3 ।
પ્રાણાનાં ચ દેહાન્તરપ્રતિપત્તૌ ગતિઃ શ્રાવ્યતે- ઽતમુત્ક્રામન્તં પ્રાણો ઽનૂત્ક્રામતિ પ્રાણમનૂત્ક્રામન્તં સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તિઽ (બૃ. 4.4.2) ઇત્યાદિશ્રુતિભિઃ ।
સા ચ પ્રાણાનાં ગતિર્નાશ્રયમન્તરેણ સંભવતીત્યતઃ પ્રાણગતિપ્રયુક્તા તદાશ્રયભૂતાનામપાપમપિ ભૂતાન્તરોપસૃષ્ટાનાં ગતિરવગમ્યતે ।
નહિ નિરાશ્રયાઃ પ્રાણાઃ ક્વચિદ્ગચ્છન્તિ તિષ્ઠન્તિ વા જીવતો દર્શનાત્

ઉત્ક્રાન્તૌ પ્રાણા દેહબીજપઞ્ચભૂતાશ્રયાઃ પ્રાણત્વજ્જીવદ્દેહસ્થપ્રાણવદિત્યાહ- પ્રાણગતેશ્ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.4
અગ્ન્યાદિગતિશ્રુતેર્ ઇતિ ચેન્ ન ભાક્તત્વાત્ । બ્બ્સ્_3,1.4 ।
સ્યાદેતત્ ।
નૈવ પ્રાણા દેહાન્તરપ્રતિપત્તૌ સહ જીવેન ગચ્છન્તિ અગ્ન્યાદિગતિશ્રુતેઃ ।
તથાહિ શ્રુતિર્મરણકાલે વાગાદયઃ પ્રાણા અગ્ન્યાદીન્દેવાગચ્છતીતિ દર્શયતિ- ઽયત્રાસ્ય પુરુષસ્ય મૃતસ્યાગ્નિં વાગપ્યેતિ વાતં પ્રાણઃઽ (બૃ. 3.2.13) ઇત્યાદિનેતિ ચેત્ ।
ન ।
ભાક્તત્વાત્ ।
વાગાદીનામગ્ન્યાદિગતિશ્રુતિર્ગૌણી કેશેષુ ચાદર્શનાત્ ।
ઽઓષધીર્લોમાનિ વનસ્પતીન્કેશાઃઽ (બૃ. 3.2.13) ઇતિ હિ તત્રામ્નાયતે ।
નહિ લોમાનિ કેશાશ્ચોત્પ્લુત્યૌષધીર્વનસ્પતીંશ્ચ ગચ્છન્તીતિ સંભવતિ ।
નચ જીવસ્ય પ્રાણોપાધિપ્રત્યાખ્યાને ગમનમવકલ્પ્યતે ।
નાપિ પ્રાણૈર્વિના દેહાન્તર ઉપભોગ ઉપપદ્યતે ।
વિસ્પષ્ટં ચ પ્રાણાનાં સહ જીવેન ગમનમન્યત્ર શ્રાવિતમ્ ।
અતો વાગાદ્યધિષ્ઠાત્રીણામગ્ન્યાદિદેવતાનાં વાગાદ્યુપકારિણીનાં મરણકાલ ઉપકારનિવૃત્તિમાત્રમપેક્ષ્ય વાગાદયો ઽગ્ન્યાદીન્ગચ્છન્તીત્યુપચર્યતે

fન્: અન્યત્ર તમુત્ક્રામન્તમિત્યાદૌ ।
પ્રાણાનાં ગતિરસિદ્ધેત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- અગ્ન્યાદીતિ ।
અદર્શનાદોષધિવનસ્પતિગમનસ્યેતિ શેષઃ ।
લોમાન્યપિયન્તીત્યર્થઃ ॥
પ્રાણાનામગ્ન્યાદિષુ લયસ્ય મુખ્યત્વે જીવસ્ય ગતિભોગયોરયોગાત્સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તીતિ વિસ્પષ્ટશ્રુતેર્લોમાદિગૌણલયપાઠાચ્ચ ગૌણત્વમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.5
પ્રથમે ઽશ્રવણાદ્ ઇતિ ચેન્ ન તા એવ હ્ય્ ઉપપત્તેઃ । બ્બ્સ્_3,1.5 ।
સ્યાદેતત્ ।
કથં પુનઃ ઽપઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિઽ (છા. 5.3.3) ઇત્યેતન્નિર્ધારયિતું પાર્યતે ।
યાવતા નૈવ પ્રથમે ઽગ્નાવપાં શ્રવણમસ્તિ ।
ઇહ હિ દ્યુલોકપ્રભૃતયઃ પઞ્ચાગ્નયઃ પઞ્ચાનામાહુતીનામાદારત્વેનાધીતાઃ ।
તેષાં ચ પ્રમુખે ઽઅસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિઃઽ (છા. 5.4.1) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽતસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિઽ (છા. 5.4.2)
ઇતિ શ્રદ્ધા હૌમ્યદ્રવ્યત્વેનાવેદિતા ।
ન તત્રાપો હૌમ્યદ્રવ્યતયા શ્રુતાઃ ।
યદિ નામ પર્જન્યાદિષૂત્તરેષુ ચતુર્ષ્વગ્નિષ્વપાં હૌમ્યદ્રવ્યતા પરિકલ્પ્યેત પરિકલ્પ્યતાં નામ ।
તેષુ હોતવ્યતયોપાત્તાનાં સોમાદીનામબ્બહુલત્વોપપત્તેઃ ।
પ્રથમે ત્વગ્નૌ શ્રુતાં શ્રદ્ધાં પરિત્યજ્યાશ્રુતા આપઃ પરિકલ્પ્યન્ત ઇતિ સાહસમેતત્ ।
શ્રદ્ધા ચ નામ પ્રત્યયવિશેષઃ પ્રસિદ્ધિસામર્થ્યાત્ ।
તસ્માદયુક્તઃ પઞ્ચમ્યાહુતાવપાં પુરુષભાવ ઇતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
યતસ્તત્રાપિ પ્રથમે ઽગ્નૌ તા એવાપઃ શ્રદ્ધાશબ્દેનાભિપ્રેયન્તે ।
કુતઃ ઉપપત્તેઃ ।
એવંહ્યાદિમધ્યાવસાનસંગાનાદનાકુલમેતદેકવાક્યમુપપદ્યતે ।
ઇતરથા પુનઃ પઞ્ચમ્યામાહુતાવપાં પુરુષવચસ્ત્વપ્રકારે પૃષ્ટે પ્રતિવચનાવસરે પ્રથમાહુતિસ્થાને યદ્યનપો હૌમ્યદ્રવ્યં શ્રદ્ધાં નામાવતારયેત્તતો ઽન્યથા પ્રશ્નો ઽન્યથા પ્રતિવચનમિત્યેકવાક્યતા ન સ્યાત્ ।
ઽઇતિ તુ પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિઽ ઇતિ ચોપસંહરન્નેતદેવ દર્શયતિ ।
શ્રદ્ધાકાર્યં ચ સોમવૃષ્ટ્યાદિ સ્થૂલીભવદબ્બહુલં લક્ષ્યતે ।
સા ચ શ્રદ્ધાયા અપ્ત્વે યુક્તિઃ ।
કારણાનુરૂપં હિ કાર્યં ભવતિ ।
નચ શ્રદ્ધાખ્યઃ પ્રત્યયો મનસો જીવસ્ય વા ધર્મઃ સન્ધર્મિણો નિષ્કૃષ્ય હોમાયોષાદાતું શક્યતે પશ્વાદિભ્ય ઇવ હૃદયાદીનિત્યાપ એવ શ્રદ્ધાશબ્દા ભવેયુઃ ।
શ્રદ્ધાશબ્દશ્ચાપ્સૂપપદ્યતે, વૈદિકપ્રયોગદર્શનાત્ ઽશ્રદ્ધા વા આપઃઽ ઇતિ ।
તનુત્વં શ્રદ્ધાસારૂપ્યં ગચ્છન્ત્ય આપો દેહબીજભૂતા ઇત્યતઃ શ્રદ્ધાશબ્દાઃ સ્યુઃ ।
યથા સિંહપરાક્રમો નરઃ સિંહશબ્દો ભવતિ ।
શ્રદ્ધાપૂર્વકકર્મસમવાયાચ્ચાપ્સુ શ્રદ્ધાશબ્દ ઉપપદ્યતે, મઞ્ચશબ્દ ઇવ પુરુષેષુ ।
શ્રદ્ધાહેતુત્વાચ્ચ શ્રદ્ધાશબ્દોપપત્તિઃ ઽઅપો હાસ્મૈ શ્રદ્ધાં સંનમન્તે પુણ્યાય કર્મણેઽ ઇતિ શ્રુતેઃ

fન્: સંગાનં તમુત્ક્રામન્તમિત્યાદૌ ।
અનપઃ અબ્દ્યો ઽન્યતઃ ।
અસ્મૈ યજમાનાય ।
સંનમન્તે જનયન્તિ ।
ભૂતાન્તરયુક્તાનામપાં ગતિમુક્ત્વા પુરુષવચસ્ત્વં તાસામાક્ષિપ્ય સમાધત્તે- પ્રથમ ઇતિ ।
નનુ પ્રથમપદં વ્યર્થમુત્તરાગ્નિષ્વપ્યપામશ્રવણાદિત્યાશઙ્ક્ય સોમવૃષ્ટ્યન્નરેતસામબ્રૂપત્વાદુત્તરત્ર તાસાં શ્રવણમસ્તિ, ન પ્રથમ ઇત્યાહ- યદિનામેતિ ।
પઞ્ચાગ્નિષ્વપામાહુતિત્વે સિદ્ધે તાસાં પઞ્ચમ્યામાહુતૌ પુરુષવચસ્ત્વં ભવેન્ન તત્સિદ્ધં પ્રથમાગ્નૌ તાસામનાહુતિત્વાદિતિ શઙ્કાર્થઃ એવં હિ શ્રદ્ધાશબ્દેનાપાં ગ્રહે સતિ પ્રશ્નોત્તરોપસંહારાણાં સંગાનાદેકાર્થત્વાદેકવાક્યતોપપદ્યતે, અગ્રહે તુ ચતુર્ષ્વગ્નિષ્વેવાપામાહુતિત્વાચ્ચતુર્થ્યામાહુતાવિતિ વાચ્યં, અતઃ પ્રશ્નોપસંહારયોઃ પઞ્ચમ્યામિતિ શ્રવણાત્, પ્રથમાગ્નાવપ્યાપ એવ ગ્રાહ્યા ઇતિ સમાધાનાર્થઃ ।
અનપઃ અદ્ભ્યો ઽન્યતઃ ।
એતદેવેતિ ।
શ્રદ્ધાશબ્દસ્યાબર્થકત્વં દર્શયતીત્યર્થઃ ।
ઉપપત્તેરિત્યસ્યાર્થાન્તરમાહ- શ્રદ્ધાકાર્યમિતિ ।
તસ્યાઃ શ્રદ્ધાહુતેઃ સોમઃ સંભવતીત્યાદિના શ્રદ્ધાસોમાદીનાં પૂર્વપૂર્વપરિણામત્વં શ્રુતં તતો દ્રવપરિણામત્વાત્ શ્રદ્ધાયા અપ્ત્વં પ્રત્યયાત્મકમુખ્યશ્રદ્ધાયા આહુતિત્વાયોગાચ્ચેત્યર્થઃ ।
શ્રદ્ધાશબ્દસ્યાપ્સુ સૂક્ષ્મત્વગુણેન વૃત્તિમુક્ત્વા લક્ષણાં વક્તું શ્રદ્ધાયા અદ્ભિરેકકર્મયોગિત્વં હેતુત્વં વા સંબન્ધમાહ- શ્રદ્ધાપૂર્વકેતિ ।
અસ્મૈ યજમાનાય ।
સ્નાનાદ્યર્થમાપઃ શ્રદ્ધાં સંનમન્તે જનયન્તીતિ શ્રુત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.6
અશ્રુતત્વાદ્ ઇતિ ચેન્ નેષ્ટાદિકારિણાં પ્રતીતેઃ । બ્બ્સ્_3,1.6 ।
અથાપિ સ્યાત્પ્રતિવચનાભ્યાં નામાપઃ શ્રદ્ધાદિક્રમેણ પઞ્ચમ્યામાહુતૌ પુરુષાકારં પ્રતિપદ્યેરન્ ।
નતુ તત્સંપરિષ્વક્તા જીવા રંહેયુઃ ।
અશ્રુતત્વાત્ ।
નહ્યત્રાપામિવ જીવાનાં શ્રાવયિતા કશ્ચિચ્છબ્દો ઽસ્તિ ।
તસ્માદ્રંહતિ સંપરિષ્વક્ત ઇત્યયુક્તમિતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
કુતઃ - ઇષ્ટાદિકારિણાં પ્રતીતેઃ ।
ઽઅથ ય ઇમે ગ્રામ ઇષ્ટાપૂર્તે દત્તમિત્યુપાસતે તે ધૂમમભિસંભવન્તિઽ (છા. 5.10.6) ઇત્યુપક્રમ્યેષ્ટાદિકારિણાં ધૂમાદિના પિતૃયાણેન પથા ચન્દ્રપ્રાપ્તિં કથયતિ- ઽઆકાશાચ્ચન્દ્રમસમેષ સોમો રાજાઽ (છા. 5.10.4) ઇતિ ।
ત એવેહાપિ પ્રતીયન્તે ઽતસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેઃ સોમો રાજા સંભવતિઽ (છા. 5.4.2) ઇતિ શ્રુતિસામાન્યાત્ ।
તેષાં ચાગ્નિહોત્રાદર્શપૂર્ણમાસાદિકર્મસાધનભૂતા દધિપયઃપ્રભૃતયો દ્રવદ્રવ્યભૂયસ્ત્વાત્પ્રત્યક્ષમેવાપઃ સન્તિ ।
તાં આહવનીયે હુતાઃ સૂક્ષ્મા આહુત્યો ઽપૂર્વરૂપાઃ સત્યસ્તાનિષ્ટાદિકારિણ આશ્રયન્તિ ।
તેષાં ચ શરીરં નૈધનેન વિધાનેનાન્ત્યે ઽગ્રાવૃત્વિજો જુહ્વતિ ઽઅસૌ સ્વર્ગાય લોકાય સ્વાહાઽ ઇતિ ।
તતસ્તાઃ શ્રદ્ધાપૂર્વકકર્મસમવાયિન્ય આહુતિમય્ય આપો ઽપૂર્વરૂપાઃ સત્યસ્તાનિષ્ટાદિકારિણો જીવાન્પરિવેષ્ટયામું લોકં ફલદાનાય નયન્તીતિ યત્તદત્ર જુહોતિનાભિધીયતે- ઽશ્રદ્ધાં જુહ્વતિઽ (બૃ. 6.2.9) ઇતિ ।
તથાચાગ્નિહોત્રે ષટ્પ્રશ્નીનિર્વચનરૂપેણ વાક્યશેષેણ ઽતે વા એતે આહુતી હુતે ઉત્ક્રામતઃઽ ઇત્યેવમાદિનાગ્નિહોત્રાહુત્યોઃ ફલારમ્ભાય લોકાન્તરપ્રાપ્તિઃ પ્રદર્શિતા ।
તસ્માદાહુતીમયીભિરદ્ભિઃ સંપરિષ્વક્તા જીવા રંહન્તિ સ્વકર્મફલોપભોગાયેતિ શ્લિષ્યતે

fન્: નૈધનેન અન્ત્યેષ્ટ્યાખ્યેન ।
અસૌ સ્વર્ગાય ગચ્છત્વિતિ મન્ત્રાર્થઃ ।
અપાં ગતિમુપેત્યાદ્ભિઃ સહ જીવાનાં ગતિમાક્ષિપ્ય સમાધત્તે- અથાપીત્યાદિના ।
દ્યુલોકાગ્નૌ શ્રદ્ધાહુતેઃ સોમો રાજા સંભવતીત્યુક્ત્વા વાક્યશેષે ધૂમાદિમાર્ગેણ આકાશાચ્ચન્દ્રમસં પ્રાપ્તા ઇષ્ટ્યાદિકારિણ એષ સોમો રાજેત્યુક્તાઃ, અતઃ સોમરાજાશબ્દસામાન્યાદિષ્ટ્યાદિકારિણાં જીવાનાં શ્રદ્ધાશબ્દિતાદ્ભિઃ સહ ગતિરિહ શ્રદ્ધાહુતિવાક્યે પ્રતીયત ઇત્યર્થઃ ।
તેષાં સૂક્ષ્માભિર્દ્રવ્યાપૂર્વરૂપાભિઃ પઞ્ચીકૃતાભિરદ્ભિઃ સંબન્ધં વદન્ સહગતિં વિવૃણોતિ- તેષાં ચાગ્નિહોત્રેતિ ।
નિધનં મરણં તન્નિમિત્તકમન્ત્યેષ્ટિવિધાનં, અસૌ યજમાનઃ, સ્વર્ગાય ગચ્છત્વિતિ મન્ત્રાર્થઃ ।
હુતદ્રવ્યરૂપાણામપાં ગમને શ્રુત્યન્તરમાહ- તથાચેતિ ।
અગ્નિહોત્રપ્રકરણે જનકેન યાજ્ઞવલ્ક્યં પ્રતિ ઽનત્વેવૈનયોઃ સાયંપ્રાતરાહુત્યોસ્ત્વમુત્ક્રાન્તિં ન ગતિં ન પ્રતિષ્ઠાં ન તૃપ્તિં ન પુનરાવૃત્તિં ન લોકં પ્રત્યુત્થાયિનં વેત્થઽઇતિ ષટ્ પ્રશ્નાઃ કૃતાસ્તેષાં નિર્વચનમપિ રાજ્ઞૈવ ઽતે વા એતે આહુતી હુતે ઉત્ક્રામતઃ તે ઽન્તરિક્ષદ્વારા દિવં ગચ્છતસ્તે દિવમેવાહવનીયં પ્રતિષ્ઠાં કુર્વાતે દિવં તર્પયતસ્તે તતઃ પુનરાવર્તેતે તતઃ પૃથિવ્યાં પુરુષે યોષિતિ ચ હુતે પુરુષરૂપેણોત્તિષ્ઠતઃઽઇતિ વાક્યશેષેણ કૃતમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.7
કથં પુનરિદમિષ્ટાદિકારિણાં સ્વકર્મફલોપભોગાય રંહણં પ્રતિજ્ઞાયતે ।
યાવતા તેષાં ધૂમપ્રતીકેન વર્ત્મના ચન્દ્રમસમધિરૂઢાનામન્નભાવં દર્શયતિ- ઽએષ સોમો રાજા તદ્દેવાનામન્નં તે દેવા ભક્ષયન્તિઽ (છા. 5.10.4) ઇતિ ઽતે ચન્દ્રં પ્રાપ્યાન્નં ભવન્તિ તાંસ્તત્ર દેવા યથા સોમં રાજાનમપ્યાયસ્વાપક્ષીયસ્વેત્યેવમેનાંસ્તત્ર ભક્ષયન્તિઽ (બૃ. 6.2.16) ઇતિ ચ સમાનવિષયં શ્રુત્યન્તરમ્ ।
નચ વ્યાઘ્રાદિભિરિવ દેવૈર્ભક્ષ્યમાણાનામુપભોગઃ સંભવતીતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
ભાક્તં વાનાત્મવિત્ત્વાત્ તથા હિ દર્શયતિ । બ્બ્સ્_3,1.7 ।
વાશબ્દશ્ચોદિતદોષવ્યાવર્તનાર્થઃ ।
ભાક્તમેષામન્નત્વં ન મુખ્યમ્ ।
મુખ્યે હ્યન્નત્વે સ્વર્ગકામો યજેત ઇત્યેવઞ્જાતીયકાધિકારશ્રુતિરુપપધ્યેત ।
ચન્દ્રમણ્ડલે ચેદિષ્ટાદિકારિણામુપભોગો ન સ્યાત્કિમર્થમધિકારિણ ઇષ્ટાદ્યાયાસબહુલં કર્મ કુર્યુઃ ।
અન્નશબ્દશ્ચોપભોગહેતુત્વસામાન્યાદન્ને ઽપ્યુપચર્યમાણો દૃશ્યતે ।
યથા વિશો ઽન્નં રાજ્ઞાં પશવો ઽન્નં વિશામિતિ ।
તસ્માદિષ્ટસ્ત્રીપુત્રમિત્રભૃત્યાદિભિરિવ ગુણભાવોપગતૈરિષ્ટાદિકારિભિર્યત્સુખવિહરણં દેવાનાં તદૈવેષાં ભક્ષણમભિપ્રેતં ન મોદકાદિવચ્ચર્વણં નિગરણં વા ।
ઽન હ વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્ત્યેતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિઽ (છા. 3.6.1) ઇતિ ચ દેવાનાં ચર્વણાદિવ્યાપારં વારયતિ ।
તેષાં ચેષ્ટાદિકારિણાં દેવાન્પ્રતિ ગુણભાવોપગતાનામપ્યુપભોગ ઉપપદ્યતે રાજોપજીવિનામિવ પરિજનાનામ્ ।
અનાત્મવિત્ત્વાચ્ચેષ્ટાદિકારિણાં દેવોપભોગ્યભાવ ઉપપદ્યતે ।
તથાહિ શ્રુતિરનાત્મવિદાં દેવોપભોગ્યતાં દર્શયતિ- ઽઅથ યો ઽન્યાં દેવતામુપાસ્તે ઽન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુરેવં સ દેવાનામ્ઽ (બૃ. 1.4.10) ઇતિ ।
સ ચાસ્મિન્નપિ લોક ઇષ્ટાદિભિઃ કર્મભિઃ પ્રીમન્પશુવદ્દેવાનામુપકરોતીતિ લોકે તદુપજીવી તદાદિષ્ટં ફલમુપભુઞ્જાનઃ પશુવદ્દેવાનામુપકરોતીતિ ગમ્યતે ॥
અનાત્મવિત્ત્વાત્તથાહિ દર્શયતીત્યસ્યાપરા વ્યાખ્યા- અનાત્મવિદો હ્યેતે કેવલકર્મિણૈષ્ટાદિકારિણો ન જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયાનુષ્ઠાયિનઃ ।
પઞ્ચાગ્નિવિદ્યામિહાત્મવિદ્યેત્યુપચરન્તિ પ્રકરણાત્ ।
પઞ્ચાગ્નિવિજ્ઞાનવિહીનત્વાચ્ચેદમિષ્ટાદિકારિણાં ગુણવાદેનાન્નત્વમુદ્ભાવ્યતે પઞ્ચાગ્નિવિજ્ઞાનપ્રશંસાયૈ ।
પઞ્ચાગ્નિવિદ્યા હીહ વિધિત્સિતા ।
વાક્યતાત્પર્યાવગમાત્ ।
તથાહિ શ્રુત્યન્તરં ચન્દ્રમણ્ડલે ભોગસદ્ભાવં દર્શયતિ- ઽસ સોમલોકે વિભૂતિમનુભૂય પુનરાવર્તતેઽ (પ્ર. 5.4) ઇતિ ।
તથાન્યદપિ શ્રુત્યન્તરમ્ ઽઅથ યે શતં પિતૃણાં જિતલોલોકાનામાનન્દાઃ સ એકઃ કર્મદેવનામાનન્દો યે કર્મણા દેવત્વમભિસંપદ્યતેઽ (બૃ. 4.3.33) ઇતીષ્ટાદિકારિણાં દેવૈઃ સંવસતાં ભોગપ્રાપ્તિં દર્શયતિ ।
એવં ભાક્તત્વાદન્નભાવવચનસ્યેષ્ટાદિકારિણો ઽત્ર જીવારંહન્તીતિ પ્રતીયતે ।
તસ્માદ્રંહતિ સંપરિષ્વક્ત ઇતિ યુક્તમેવોક્તમ્

fન્: અધિક્રિયતે પુરુષો વિધિના સંબધ્યતે ઽનેનેત્યધિકારઃ ફલકામના ।
યથા પશુર્ભોગ્ય એવમજ્ઞઃ ન ભેદધીમાન્દેવાનાં ભોગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
સંપ્રત્યુત્તરસૂત્રવ્યાવર્ત્યં શઙ્કતે- કથમિત્યાદિના ।
અત્ર સોમાખ્યચન્દ્રસ્યાન્નત્વમુક્તં નેષ્ટાદિકારિણામિતિ ભ્રાન્તિનિરાસાર્થં શ્રુત્યન્તરમાહ- તે ચન્દ્રમિતિ ।
યથા યજ્ઞે ચમસસ્થં સોમમૃત્વિજ આપ્યાયસ્વેતિ ક્રિયાવૃત્તૌ લોટ્ પુનઃ પુનરાપ્યાય્ય પુનઃ પુનરપક્ષય્ય ભક્ષયન્તિ ।
એવમેનાનિષ્ટાદિકારિણો ઽન્નરૂપાન્ ભક્ષયન્તિ દેવા ઇત્યર્થઃ ।
અધિક્રિયતે પુરુષો વિધિના સંબધ્યતે ઽનેનેત્યધિકારઃ ફલકામના ।
શાસ્ત્રાનર્થક્યવારણાય અન્નત્વં ગોણમિતિ ભાવઃ ।
કેન દોષેણ તેષાં દેવભોગ્યતેત્યત આહ- અનાત્મવિત્ત્વાચ્ચેતિ ।
યથા પશુર્ભોગ્ય એવમજ્ઞઃ સ ભેદધીમાન્ દેવાનાં ભોગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
આત્મશબ્દસ્ય મુખ્યત્વબલેન સૂત્રાંશં વ્યાખ્યાય પ્રકૃતપઞ્ચાગ્નયઃ સૂત્રકૃતાત્મત્વેનોપચરિતા ઇતિ વ્યાખ્યાન્તરમાહ- અનાત્મેત્યાદિના ।
વિદ્યાસ્તુત્યર્થમન્નત્વં ન મુખ્યમિત્યત્ર શ્રુત્યન્તરાર્થં સૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે- તથાહીતિ ।
એવં ગતિપર્યાલોચનયા વૈરાગ્યમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.2.8
2 કૃતાત્યયાધિકરણમ્ । સૂ. 8-11
કૃતાત્યયે ઽનુશયવાન્ દૃષ્ટસ્મૃતિભ્યાં યથેતમનેવં ચ । બ્બ્સ્_3,1.8 ।
ઇષ્ટાદિકારિણાં ધૂમાદિના વર્ત્મના ચન્દ્રમણ્ડલમધિરૂઢાનાં ભુક્તભોગાનાં તતઃ પ્રત્યવરોહ આમ્નાયતે- ઽતસ્મિન્યાવત્સંપાતમુષિત્વાથૈતમેવાધ્વાં પુનર્નિવર્તન્તે તથેતમ્ઽ (છા. 5.10.5) ઇત્યારભ્ય યાવદ્રમણીયચરણા બ્રાહ્મણાદિયોનિમાપદ્યન્તે કપૂયચરણાઃ શ્વાદિયોનિમિતિ ।
તત્રેદં વિચાર્યતે- કિં નિરનુશયા ભુક્તકૃત્સ્નકર્માણો ઽવરોહન્ત્યાહોસ્વિત્સાનુશયા ઇતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
નિરનુશયા ઇતિ ।
કુતઃ - યાવત્સંપાતમિતિ વિશેષણાત્ ।
સંપાતશબ્દેનાત્ર કર્માશય ઉચ્યતે- સંપતન્ત્યનેનાસ્માલ્લોકાદમું લોકં ફલોપભોગાયેતિ ।
યાવત્સંપાતમુષિત્વેતિ ચ કૃત્સ્નસ્ય તસ્ય કૃતસ્ય તત્રૈવ ભુક્તતાં દર્શયતિ ।
તેષાં યદા તત્પર્યવેતિઽ (બૃ. 6.2.16) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરેણૈવ એવાર્થઃ પ્રદર્શ્યતે ।
સ્યાદેતત્ ।
યાવદમુષ્મિંલ્લોક ઉપભોક્તવ્યં કર્મ તાવદુપભુઙ્ ક્ત ઇતિ કલ્પયિષ્યામીતિ ।
નૈવં કલ્પયિતું શક્યતે યત્કિઞ્ચેત્યન્યત્ર પરામર્શાત્ ।
પ્રાપ્યન્તં કર્મણસ્તસ્ય યત્કિઞ્ચેહ કરોત્યયમ્ ।
તસ્માલ્લોકાત્પુનરૈત્યસ્મૈ લોકાય કર્મણે (બૃ. 4.4.6) ઇતિ હ્યપરા શ્રુતિર્યત્કિઞ્ચેત્યવિશેષપરામર્શેન કૃત્સ્નસ્યેહ કૃતસ્ય કર્મણસ્તત્ર ક્ષયિતાં દર્શયતિ ।
અપિચ પ્રાયણમનારબ્ધફલસ્ય કર્મણો ઽભિવ્યઞ્જકમ્ ।
પ્રાક્પ્રાયણાદારબ્ધફલેન કર્મણા પ્રતિબદ્ધસ્યાભિવ્યક્ત્યનુપપત્તેઃ ।
તચ્ચાવિશેષાદ્યાવત્કિઞ્ચિદનારબ્ધફલં તસ્ય સર્વસ્યાભિવ્યઞ્જકમ્ ।
નહિ સાધારણે નિમિત્તે નૈમિત્તિકમસાધારણં ભવિતુમર્હતિ ।
ન હ્યવિશિષ્ટે પ્રદીપસંનિધૌ ધટો ઽભિવ્યજ્યતે ન પટ ઇત્યુપપદ્યતે ।
તસ્માન્નિરનુશયા અવરોહન્તીત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ કૃતાત્યયે ઽનુશયવાનિતિ ।
યેન કર્મવૃન્દેન ચન્દ્રમસમારૂઢાઃ ફલોપભોગાય તસ્મિન્નુપભોગેન ક્ષીયતે તેષાં યદંમયં શરીરં ચન્દ્રમસ્યુપભોગાયારબ્ધં તદુપભોગક્ષયદર્શનશોકાગ્નિસંપર્કાદિવ ચ ઘૃતકાઠિન્યમ્ ।
તતઃ કૃતાત્યયે કૃતસ્યેષ્ટાદેઃ કર્મણઃ ફલોપભોગેનોપક્ષયે સતિ સાનુશયા એવેમમવરોહન્તિ ।
કેન હેતુના ।
દૃષ્ટસ્મૃતિભ્યામિત્યાહ ।
તથાહિ પ્રત્યક્ષા શ્રુતિઃ સાનુશયાનામવરોહં દર્શયતિ- ઽતદ્ય ઇહ રમણીયચરણા અભ્યાશો હ યત્તે રમણીયાં યોનિમાપદ્યેરન્બ્રાહ્મણયોનિં વા ક્ષત્રિયયોનિં વા વૈશ્યયોનિં વાથ યૈહ ક પૂયચરણાં અભ્યાશો હ યત્તે કપૂયાં યોનિમાપદ્યેરઞ્શ્વયોનિં વા સૂકરયોનિં વા ચણ્ડાલયોનિં વાઽ (છા. 5.10.7) ઇતિ ।
ચરણશબ્દેનાનુશયઃ સૂચ્યત ઇતિ વર્ણયિષ્યતિ ।
દૃષ્ટશ્ચાયં જન્મનૈવ પ્રતિપણ્યુચ્ચાવચરૂપ ઉપભોગઃ પ્રવિભજ્યમાન ।
આકસ્મિકત્વાસંભવાદનુશયસદ્ભાવં સૂચયતિ, અભ્યુદયપ્રત્યવાયયોઃ સુકૃતદુષ્કૃતહેતુત્વસ્ય સામાન્યતઃ શાસ્ત્રેણાવગમિત્વાત્ ।
સ્મૃતિરપિ ઽવર્ણા આશ્રમાશ્ચ સ્વકર્મનિષ્ઠાઃ પ્રેત્ય કર્મફલમનુભૂય તતઃ શેષેણ વિશિષ્ટદેશજાતિકુલરૂપાયુઃશ્રુતવૃત્તસુખમેધસો જન્મ પ્રતિપદ્યન્તેઽ ઇતિ સાનુશયાનામેવાવરોહં દર્શયતિ - કઃ પુનરનુશયો નામેતિ ।
કેચિત્તાવદાહુઃ - સ્વર્ગાર્થસ્ય કર્મણો ભુક્તફલસ્યાવશેષઃ કશ્ચિદનુશયો નામ ભાણ્ડાનુસારિસ્નેહવત્ ।
યથાહિ સ્નેહભાણ્ડં રિચ્યમાનં ન સર્વાત્મના રિચ્યતે ભાણ્ડાનુસાર્યેવ કશ્ચિત્સ્નેહશેષો ઽવતિષ્ઠતે તથાનુશયો ઽપીતિ ।
નનુ કાર્યવિરોધિત્વાદદૃષ્ટસ્ય ન ભુક્તફલસ્યાવશેષાવસ્થાનં ન્યાય્યમ્ ।
નાયં દોષઃ ।
નહિ સર્વાત્મના ભુક્તફલત્વં કર્મણઃ પ્રતિજાનીમહે ।
નનુ નિરવશેષકર્મફલોપભોગાય ચન્દ્રમણ્ડલમારૂઢઃ ।
બાઢમ્ ।
તથાપિ સ્વલ્પકર્માવશેષમાત્રેણ તત્રાવસ્થાતું ન લભ્યતે ।
યથા કિલ કશ્ચિત્સેવકઃ સકલૈઃ સેવોપકરણૈ રાજકુલમુપસૃપશ્ચિરપ્રવાસાત્પરિક્ષીણવહૂપકરણશ્છત્રપાદુકાદિમાત્રાવશેષો ન રાજકુલે ઽવસ્થાતું શક્નોતિ ।
એવમનુશયમાત્રપરિગ્રહો ન ચન્દ્રમણ્ડલો ઽવસ્થાતું શક્નોતીતિ ।
નચૈતદ્યુક્તમિવ ।
નહિ સ્વર્ગસ્થસ્ય કર્મણો ભુક્તફલસ્યાવશેષાનુવૃત્તિરુપપદ્યતે કાર્યવિરોધિત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
નન્વેતદયુક્તમ્ ।
ન સ્વર્ગફલસ્ય કર્મણો નિખિલસ્ય ભુક્તફલત્વં ભવિષ્યતીતિ ।
તદેતદપેશલમ્ ।
સ્વર્ગાર્થં કિલ કર્મ સ્વર્ગસ્થસ્યૈવ સ્વર્ગફલં નિખિલં ન જનયતિ સ્વગ્રચ્યુતસ્યાપિ કઞ્ચિત્ફલલેશં જનયતીતિ ।
ન શબ્દપ્રમાણકામાનીદૃશી કલ્પનાવકલ્પતે ।
સ્નેહભાણ્ડે તુ સ્નેહલેશાનુવૃત્તિર્દૃષ્ટત્વાદુપપદ્યતે ।
તથા સેવકસ્યોપકરણલેશાનુવૃત્તિશ્ચ દૃશ્યતે ।
નત્વિહ તથા સ્વર્ગફલસ્ય કર્મણો લેશાનુવૃત્તિર્દૃશ્યતે નાપિ કલ્પયિતું શક્યતે સ્વર્ગફલત્વશાસ્ત્રવિરોધાત્ ।
અવશ્યં ચૈતદેવં વિજ્ઞેયમ્ ।
ન સ્વર્ગફલસ્યેષ્ટાદેઃ કર્મણો ભાણ્ડાનુસારિસ્નેહવદેકદેશો ઽનુવર્તમાનો ઽનુશય ઇતિ ।
યદિહિ યેન સુકૃતેન કર્મણેષ્ટાદિના સ્વર્ગમન્વભૂવંસ્તસ્યૈવ કશ્ચિદેકદેશો ઽનુશયઃ કલ્પ્યેત તતો રમણીય એવૈકો ઽનુશયઃ સ્યાન્ન વિપરીતઃ ।
તત્રેયમનુશયવિભાગશ્રુતિરુપરુધ્યેત- ઽતદ્ય ઇહ રમણીયચરણા, અથ કપૂયચરણાઃઽ (છા. 5.10.7) ઇતિ ।
તસ્માદામુષ્મિકફલે કર્મજાત ઉપભુક્તે ઽવશિષ્ટમૈહિકફલં કર્માન્તરજાતમનુશયસ્તદ્વન્તઽવરોહન્તીતિ ।
યદુક્તં યત્કિઞ્ચેત્યવિશેષપરામર્શાત્સર્વસ્યેહ કૃતસ્ય કર્મણઃ ફલોપભોગેનાન્તં પ્રાપ્ય નિરનુશયા અવરોહન્તીતિ ।
નૈતદેવમ્ ।
અનુશયસદ્ભાવસ્યાવગમિતત્વાત્ ।
યત્કિઞ્ચિદિહ કૃતમામુષ્મિકફલં કર્મારબ્ધભોગં તત્સર્વં ફલોપભોગેન ક્ષપયિત્વેતિ ગમ્યતે ।
યદપ્યુક્તં પ્રાયણમવિશેષાદનારબ્ધફલં કૃત્સ્નમેવ કર્માભિવ્યનક્તિ તત્ર કેનચિત્કર્મણામુષ્મિંલ્લોકે ફલમારભ્યતે કેનચિદસ્મિન્નિત્યત્વં પ્રત્યુક્તમ્ ।
અપિચકેન હેતુના પ્રાયણમનારબ્ધફલસ્ય કર્મણો ઽભિવ્યઞ્જકં પ્રતિજ્ઞાયત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
યથૈવ તર્હિ પ્રાક્પ્રયાણાદારબ્ધફલેન કર્મણા પ્રતિબદ્ધસ્યેતરસ્ય વૃત્ત્યુદ્ભવાનુપપત્તિરિત્યેવં પ્રાયણકાલે ઽપિ વિરુદ્ધફલસ્યાનેકસ્ય કર્મણો યુગપત્ફલારમ્ભાસંભવાદ્બલવતા પ્રતિબદ્ધસ્ય દુર્બલસ્ય વૃત્ત્યુદ્ધવાનુપપતિતિરિતિ ।
નહ્યનારબ્ધફલત્વસામાન્યેન જાત્યન્તરોપભોગ્યફલમપ્યનેકં કર્મૈકસ્મિન્પ્રાયણે યુગપદભિવ્યક્તં સદેકાં જાતિમારભત ઇતિ શક્યં વક્તું, પ્રતિનિયતફલત્વવિરોધાત્ ।
નાપિ કસ્યચિત્કર્મણઃ પ્રાયણે ઽભિવ્યક્તિઃ કસ્યચિદુચ્છેદ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
ઐકાન્તિકફલત્વવિરોધાત્ ।
નહિ પ્રાયશ્ચિત્તાદિભિર્હેતુભિર્વિના કર્મણામુચ્છેદઃ સંભાવ્યતે ।
સ્મૃતિરપિ વિરુદ્ધફલેન કર્મણા પ્રતિબદ્ધસ્ય કર્માન્તરસ્ય ચિરમવસ્થાનં દર્શયતિ- ઽકદાચિત્સુકૃતં કર્મ કૂચસ્થમિહ તિષ્ઠતિ ॥
મજ્જમાનસ્ય સંસારે યાવદ્દુઃખાદિમુચ્યતે ઇત્યેવઞ્જાતીયકા ।
યદિ ચ કૃત્સ્નમનારબ્ધફલં કર્મૈકસ્મિન્પ્રાયણે ઽભિવ્યક્તં સદેકાં જાતિમારભેત તતઃ સ્વર્ગનરકતિર્યગ્યોનિષ્વધિકારાનવગમાદ્ધર્માધર્માનુત્પત્તૌ નિમિત્તાભાવાન્નોત્તરા જાતિરુપપદ્યેત ।

બ્રહ્મહત્યાદીનાં ચૈકૈકસ્ય કર્મણો ઽનેકજન્મનિમિત્તત્વં સ્મર્યમાણમુપરુધ્યેત ।
નચ ધર્માધર્મયોઃ સ્વરૂપફલસાધનાદિસમધિગમે શાસ્ત્રાદતિરિક્તં કારણં શક્યં સંભાવયતુમ્ ।
નચ દૃષ્ટફલસ્ય કર્મણઃ કારીર્યાદેઃ પ્રાયણમભિવ્યઞ્જકં સંભવતીત્યવ્યાપિકાપીયં પ્રાયણસ્યાભિવ્યઞ્જકત્વકલ્પના ।
પ્રદીપોપન્યાસો ઽપિ કર્મબલાબલપ્રદર્શનેનૈવ પ્રતિનીતઃ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મરૂપાભિવ્ક્ત્યનભિવ્યક્તિવચ્ચેદં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યથાહિ પ્રદીપઃ સમાને ઽપિ સંનિધાને સ્થૂલં રૂપમભિવ્યનક્તિ ન સૂક્ષ્મમ્ ।
એવં પ્રાયણં સમાને ઽપ્યનારબ્ધફલસ્ય કર્મજાતસ્ય પ્રાપ્તાવસરત્વે બલવતઃ કર્મણો વૃત્તિમુદ્ભાવયતિ ન દુર્બલસ્યેતિ ।
તસ્માચ્છ્રુતિસ્મૃતિન્યાયવિરોધાદશ્લિષ્ટો ઽયમશેષકર્માભિવ્યક્ત્યભ્યુપગમઃ ।
શેષકર્મસદ્ભાવે ઽનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ઇત્યયમપ્યસ્થાને સંભ્રમઃ ।
સમ્યગ્દર્શનાદશેષકર્મક્ષયશ્રુતેઃ ।
તસ્માત્સ્થિતમેતદેવાનુશયવન્તો ઽવરોહન્તીતિ ।
તે ચાવરોહન્તો યથેતમનેવં ચાવરોહન્તિ ।
યથેતમિતિ યથાગતમિત્યર્થઃ ।
અનેવમિતિ તદ્વિપર્યયેણેત્યર્થઃ ।
ધૂમાકાશયોઃ પિતૃયાણે ઽધ્વન્યુપાત્તયોરવરોહે સંકીર્તનાદ્યથેતંશબ્દાચ્ચ યથાગતમિતિ પ્રતીયતે ।
રાત્ર્યાદ્યસંકીર્તનાદભ્રાદ્યુપસંખ્યાનાચ્ચ વિપર્યયો ઽપિ પ્રતીયતે

fન્: અનુશયઃ કર્મ ।
તત્ કર્મ ।
પ્રત્યવૈતિ પરિક્ષીણં ભવતિ ।
અભિવ્યક્તિઃ ફલોન્મુખતા ।
તત્ તત્રાવરોહતાં જીવાનાં મધ્યે ઇહ કર્મભૂમૌ રમણીયચરણાઃ પુણ્યકર્મણઃ ઇતિ યત્ તત્ આભ્યાશોહ અવશ્યં હીત્યર્થઃ ।
કપૂયં પાપમ્ ।
રિચ્યમાનં વિયુજ્યમાનમ્ ।
ઇદાનીં ગત્યન્તરભાવિનીમાગતિં નિરૂપપયતિ- કૃતાત્યય ઇતિ ।
ભોક્તવ્યકર્મસમાપ્ત્યાનન્તર્યમથશબ્દાર્થઃ ।
યથેતમિત્યારભ્ય શ્વાદિયોનિમિત્યન્તં વાક્યં યાવત્તાવદામ્નાયત ઇતિ યોજના ।
અત્ર યાવત્સંપાતમિતિ વિશેષણાદ્રમણીયચરણા ઇતિ વાક્યાચ્ચ સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
અનુશયઃ કર્મ, અત્ર પૂર્વપક્ષે કર્માભાવેનાગતેરનિયમાદ્વૈરાગ્યાદાર્ઢ્યં, સિદ્ધાન્તે કર્મસત્ત્વેનાગતિનિયમાદ્વૈરાગ્યદાર્ઢ્યમિતિ ભેદઃ ।
તેષામિષ્ટાદિકારિણાં યદા તત્કર્મ પર્યવૈતિ વિપરિક્ષીણં ભવતિ તદા પુનરાવર્તન્ત ઇતિ શ્રુત્યન્તરેણાપિ કૃત્સ્રકર્મણશ્ચન્દ્રલોકે ભુક્તત્વમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યાવત્પદસઙ્કોચો ન યુક્તઃ શ્રુત્યન્તરવિરોધાદિત્યાહ- નૈવમિતિ ।
અયં નરો યત્કિઞ્ચિદિહ લોકે કર્મ કરોતિ તસ્યાન્તં ફલં પરલોકે પ્રાપ્ય કર્માર્થં પુનરાયાતીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
કર્માભાવે શ્રુતિમુક્ત્વા યુક્તિમાહ- અપિચેતિ ।
અભિવ્યક્તિઃ ફલોન્મુખતા, મરણેનાભિવ્યક્તસ્ય સર્વસ્ય કર્મણઃ પરલોકભોગસ્યાવશ્યંભાવાત્કર્માભાવ ઇત્યર્થઃ ।
ચરણાખ્યસીલમાત્રાદવરોહ ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તપ્રતિજ્ઞાં વ્યાચષ્ટે- યેનેત્યાદિના ।
તત્ તત્રાવરોહતાં જીવાનાં મધ્યે યે કેચિદિહ કર્મભૂમૌ રમણીયચરણાઃ પુણ્યકર્માણઃ પુણ્યયોનિભાજ ઇતિ યત્ તત્ અભ્યાશો હ અવશ્યં હીત્યર્થઃ ।
કપૂયં પાપમ્ ।
દૃષ્ટશબ્દસ્ય શ્રુત્યર્થમુક્ત્વાર્થાન્તરમાહ- દૃષ્ટશ્ચેતિ ।
ઽપુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મ ભવતિ પાપઃ પાપેનઽઇત્યાદિશાસ્ત્રેણ સુખદુઃખયોર્ધર્માર્ધર્મહેતુકત્વમવગતમ્ ।
તતશ્ચ જન્મારબ્ય દૃષ્ટો ભોગઃ કર્મહેતુકઃ ભોગત્વાત્, સ્વર્ગભોગવદિત્યાનુશયસિદ્ધિઃ, વિપક્ષે ચ હેત્વભાવાત્ ભોગસ્યાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
સ્મૃતવાશ્રમાઃ આશ્રમિણઃ પ્રેત્ય મૃત્વા લોકાન્તરે કર્મફલં ભુક્ત્વા તતઃ શેષેણ ભુક્તાદન્યેન કર્મણા અનુશયાખ્યેન પુનર્જન્મ પ્રતિપદ્યન્તે ઇતિ સંબન્ધઃ ।
વિશિષ્ટા દેશાદયો મેધાન્તા દશ ગુણા યેષુ તે તથોક્તાઃ ।
શ્રુતં જ્ઞાનં, વૃત્તં આચારઃ ।
સ્વાભિમતાનુશયં વક્તું પૃચ્છતિ- કઃ પુનરિતિ ।
કૃતસ્ય કર્મણઃ સ્વર્ગે ભોગે સતિ ભુક્તસ્ય કર્મણો લેશો ઽનુશયસ્તદ્વાનવરોહતિ ભાણ્ડે સ્નેહલેશસ્ય દૃષ્ટત્વાત્, તતઃ શેષેણેતિ સ્મૃતેશ્ચેત્યેકદેશિવ્યાખ્યામાહ- કેચિદિત્યાદિના ।
રિચ્યમાનં સ્નેહેન વિયુજ્યમાનમ્ ।
નનુ ભોગનાશ્યત્વાત્ કર્મણો લેશો ન યુક્તઃ ઇતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
કૃત્સ્નકર્મણો ભોગે જાતે નાશઃ સ્યાત્, નતુ ભોગો જાત ઇતિ પરિહારાર્થઃ ।
ભોગો ન જાયત ઇત્યયુક્તમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ભોગઃ સાવશેષો જાત ઇતિ સમાધત્તે- બાઢમિત્યાદિના ।
ઇદમેકદેશિવ્યાખ્યાનં દૂષયતિ- નચેતિ ।
ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽઇત્યાદિશાસ્ત્રેણ સ્વર્ગભોગાર્થં કર્મ ચોદિતં, તચ્છેષસ્ય મર્ત્યભોગહેતુત્વે શાસ્ત્રવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સ્વર્ગહેતુકર્મશેષાદવરોહે કપૂયયોન્યાપત્તિશ્રુતિવિરોધ ઇત્યાહ- અવશ્યં ચેતિ ।
સ્વાભિમતમનુશયમાહ- તસ્માદિતિ ।
પૂર્વપક્ષબીજમનૂદ્ય દૂષયતિ- યદિત્યાદિના ।
ક્ષપયિત્વા પુનરાગચ્છન્તીતિ પ્રાપ્યન્તમિતિ વાક્યેન ગમ્યત ઇતિ યોજના ।
જન્મારભ્ય દૃષ્ટભોગલિઙ્ગાનુગૃહીતયા રમણીયકપૂયચરણશ્રુત્યૈહિકાનુશયાક્યકર્મવિશેષણપરયા વિરોધાત્, યત્કિઞ્ચેતિ યાવત્સંપાતમિતિ ચ સામાન્યશબ્દયોરામુષ્મિકવિષયત્વેન સઙ્કોચો ન્યાય્ય ઇતિ ભાવઃ ।
મરણં કૃત્સ્નકર્માભિવ્યઞ્જકમિત્યયુક્તમ્, ઉક્તાનુશયશ્રુતિવિરોધાદિત્યાહ- તદપીતિ ॥
બલવદનારબ્ધકર્મપ્રતિબન્ધાચ્ચ ન કૃત્સ્નકર્માભિવ્યક્તિરિત્યાહ- અપિચેત્યાદિના ।
તસ્ય કૃતસ્નકર્મવ્યઞ્જકત્વે હેતુર્નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
પ્રશ્નં મત્વોત્તરં શઙ્કતે- આરબ્ધેતિ ।
આરબ્ધવદનારબ્ધસ્યાપિ બલવતઃ પ્રતિબન્ધકત્વાન્ન સર્વકર્મણઃ ફલદાનાયાભિવ્યક્તિરિતિ સમાધત્તે- યથેતિ ।
અનારશબ્ધફલત્વાવિશેષાત્સર્વકર્મણામભિવ્યક્તિમાશઙ્ક્ય મિથોવિરુદ્ધસ્વર્ગનરકાદિદેહફલાનામેકદેહારમ્ભકત્વાસંભવ ઉક્તસ્તં વિવૃણોતિ- નહીતિ ।
અસ્તુ તર્હિ દુર્બલસ્ય કર્મણો નાશ ઇત્યત આહ -નાપીતિ ।
નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મેત્યેકાન્ત ઉત્સર્ગઃ સ ચ પ્રાયશ્ચિતબ્રહ્મજ્ઞાનધ્યાનૈર્બાધ્યતે ન મરણમાત્રણેત્યર્થઃ ।
મરણેન દુર્બલકર્માવિનાશે માનમાહ- સ્મૃતિરિતિ ।
કર્મનાશપક્ષં નિરસ્ય પ્રકૃતકૃત્સ્નકર્માભિવ્યક્તિપક્ષે દોષાન્તરમાહ- યદિ ચેતિ ।
ઽકૃત્સ્નકર્મણામેકસ્મિન્ દેવાદિજન્મનિ ભોગેન ક્ષયાન્ન જન્માન્તરં સ્યાત્, જ્ઞાનાભાવાન્ન મુક્તિરિત્યજ્ઞદેવસ્ય કષ્ટાન્તરાલદશા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઽશ્વસૂકરખરોષ્ટ્રાણાં ગો ઽજાવિમૃગપક્ષિણામ્ ।
ચણ્ડાલપુલ્કસાનાં ચ બ્રહ્મહા યોનિમૃચ્છતિ ।
ઽઇત્યાદિસ્મૃતિવિરોધાચ્ચ ન સર્વકર્મણામેકજન્મારમ્ભકત્વમિત્યાહ- બ્રહ્મેતિ ।
નન્વેકસ્ય કર્મણઃ કથમનેકજન્મફલકત્વમ્, અદૃષ્ટત્વાદિત્યાહ- નચેતિ ।
કિઞ્ચ વ્યઞ્જકત્વે ઽપિ મરણસ્ય કિં સર્વકર્મવ્યઞ્જકત્વં કલ્પ્યતે ઉત યત્કિઞ્ચિત્કર્મવ્યઞ્જકત્વમ્ ।
નાદ્યઃ, ઇહ કૃતકારીર્યાદેરત્રૈવ ફલહેતોર્મરણવ્યજ્યત્વાસંભવાદિત્યાહ- નચેતિ ।
દ્વિતીયં નિરસ્યન્ પરોક્તં દૃષ્ટાન્તં વિઘટયતિ- પ્રદીપેતિ ।
રૂપાણાં પ્રદીપવત્, મરણં ન કસ્યચિદપિ કર્મણો વયઞ્જકં કિન્તુ પ્રબલકર્મપ્રતિબન્ધાભાવે દુર્બલં વ્યજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એવં મરણસ્ય વ્યઞ્જકત્વાનઙ્ગીકારેણ પ્રદીપદૃષ્ટાન્તો નિરસ્તઃ,
અઙ્ગીકારે ઽપ્યનુકૂલો દૃષ્ટાન્ત ઇત્યાહ- સ્થૂલેતિ ।
સૂક્ષ્મમનુદ્ભૂતરૂપમિતિ મરણે સર્વકર્માભિવ્યક્ત્યસિદ્ધિરિતિ શેષઃ ।
એવં સર્વકર્મસઙ્ઘ એકજન્મારમ્ભક ઇત્યૈકભવિકઃ કર્માશય ઇતિ મતનિરાસમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
ચરણશ્રુત્યા ઽતતઃ શેષેણઽઇત્યાદિસ્મૃત્યા ઽપ્રબલપ્રતિબન્ધાત્ઽઇતિન્યાયેન ચાનભિવ્યક્તકર્મસદ્ભાવાદિત્યર્થઃ ।
નનુ મુક્ત્યનુપપત્ત્યાઙ્ગીકાર્ય ઐકભવિક ઇત્યત આહ- શેષેતિ ।
સૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે- તે ચેત્યાદિના ।
અવરોહમાર્ગ ઇત્થં શ્રૂયતે-ઽતસ્મિન્ યાવત્સંપાતમુષિત્વા અથૈતમેવાધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્તે યથેતમાકાશમાકશાદ્વાયું વાયુર્ભૂત્વા ધૂમો ભવતિ ધૂમો ભૂત્વાભ્રં ભૂત્વા મેઘો ભવતિ ભૂત્વા પ્રવર્ષતિ ત ઇહ વ્રીહિયવા ઓષધિવનસ્પતયસ્તિલમાષા ઇતિ જાયન્તે અતો વૈ ખલુ દુર્નિષ્પ્રપતરં યો યો હ્યન્નમત્તિ યો રેતઃ સિઞ્ચતિ તદ્ભૂય એવ ભવતિ તદ્ય ઇહ રમણીયચરણા રમણીયાં યોનિમાપદ્યન્તેઽઇતિ ।
ધૂમાદ્યધ્વના યથેતં યથાગતં તથેતમધ્વાનં પુનરાયન્તીત્યુક્ત્વા ધૂમાદિરૂપપિતૃમાર્ગસ્થરાત્ર્યાદિકં નોક્તમધિકં ચાભ્રાદિકમુક્તમિતિ મત્વા સૂત્રકૃતોક્તં યથેતમનેવં ચેતિ ।
અવશિષ્ટશ્રુત્યર્થો ઽગ્ને સ્ફુટીભવિષ્યતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.2.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.2.9
ચરણાદ્ ઇતિ ચેન્ નોપલક્ષણાર્થેતિ કાર્ષ્ણાજિનિઃ । બ્બ્સ્_3,1.9 ।
અતાપિ સ્યાત્ ।
યા શ્રુતિરનુશયસદ્ભાવપ્રતિપાદનાયોદાહૃતા- ઽતદ્ય ઇહ રમણીયચરણાઃઽ (છા. 5.10.7) ઇતિ ।
સા ખલુ ચરણાદ્યોન્યાપત્તિં દર્શયતિ નાનુશયાત્ ।
અન્યચ્ચરણમન્યો ઽનુશયઃ ।
ચરણં ચારિત્રમાચારઃ શીલમિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
અનુશયસ્તુ ભુક્તફલાત્કર્મણો ઽતિરિક્તં કર્માભિપ્રેતમ્ ।
શ્રુતિશ્ચ કર્માચરણે ભેદેન વ્યપદિશતિ- ઽયથાકારી યથાચારી તથા ભવતિઽ (બૃ. 4.4.5) ઇતિ, ઽયાન્યનવદ્યાનિ કર્માણિ તાનિ સેવિતવ્યાનિ નો ઇતરાણિ, યાન્યસ્માકં સુચરિતાનિ તાનિ ત્વયોપસ્યાનિઽ (તૈ. 1.11.2) ઇતિ ચ ।
તસ્માચ્ચરણાદ્યોન્યાપત્તિશ્રુતેર્નાનુશયસિદ્ધિરિતિચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
યતો ઽનુશયોપલક્ષણાર્થૈવૈષા ચરણશ્રુતિરિતિ કાર્ષ્ણાજિનિરાચાર્યો મન્યતે

સંપ્રતિ શ્રુતિસ્થચરણશબ્દમાક્ષેપપૂર્વકં સૂત્રકૃદ્વ્યાચષ્ટે- ચરણાદિતિ ચેદિતિ ।
ઽઅદ્રોહઃ સર્વભૂતેષુ કર્મણા મનસા ગિરા ।
અનુગ્રહશ્ચ જ્ઞાનં ચ શીલમેતદ્વિદુર્બુધાઃઽઇતિ સ્મૃતાવુક્તાવદ્રોહાદયઃ શાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનરૂપં શીલં સર્વકર્માઙ્ગમુક્તં તદ્બોધકં ચરણપદમઙ્ગિનઃ શ્રૌતાદિકર્મણો લક્ષકં, કર્મણ એવોત્તરાવસ્થા ધર્માધર્માખ્યાપૂર્વમિતિ કર્મલક્ષણયૈવ તદભિન્નાપૂર્વાખ્યાનુશયસિદ્ધિરિતિ કાર્ષ્ણાજિનિમતમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.2.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.2.10
આનર્થક્યમ્ ઇતિ ચેન્ ન તદપેક્ષત્વાત્ । બ્બ્સ્_3,1.10 ।
સ્યાદેતત્ ।
કસ્માત્પુનશ્ચરણશબ્દેન શ્રૌતં શીલં વિહાય લાક્ષણિકો ઽનુશયઃ પ્રત્યાય્યતે ।
નનુ શીલસ્યૈવ શ્રૌતસ્ય વિહિતપ્રતિષ્દ્ધસ્ય સાધ્વસાધુરૂપસ્ય શુભાશુભયોન્યાપત્તિઃ ફલં ભવિષ્યતિ ।
અવશ્યં ચ શીલસ્યાપિ કિઞ્ચિત્ફલમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
અન્યથા હ્યાનર્થક્યમેવ પ્રસજ્યતેતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
કુતઃ - તદપેક્ષિતત્વાત્ ।
ઇષ્ટાદિ હિ કર્મજાતં ચરણાપેક્ષમ્ ।
નહિ સદાચારહીનઃ કશ્ચિદધિકૃતઃ સ્યાત્- ઽઆચારહીનં ન પુનન્તિ વેદાઃઽ ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્યઃ પુરુષાર્થત્વે ઽપ્યાચારસ્ય નાનર્થક્યમ્ ।
ઇષ્ટાદૌ હિ કર્મજાતે ફલમારભમાણે તદપેક્ષ એવાચારસ્તત્રૈવ કઞ્ચિદતિશયમારપ્સ્યતે ।
કર્મ ચ સર્વાર્થકારીતિ શ્રુતિસ્મૃતિપ્રસિદ્ધિઃ ।
તસ્માત્કર્મૈવ શીલોપલક્ષિતમનુશયભૂતં યોન્યાપત્તૌ કારણમિતિ કાર્ષ્ણાજિનેર્મતમ્ ।
નહિ કર્મણિ સંભવતિ શીલાદ્યોન્યાપત્તિર્યુક્તા ।
નહિ પદ્ભ્યાં પલાયિતું પારયમાણો જાનુભ્યાં રંહિતુમર્હતીતિ

તદેવ શઙ્કાસમાધાનાભ્યમાહ- આનર્થક્યમિતિ ચેદિત્યાદિના સૂત્રેણ ।
ચરણશબ્દવાચ્યસ્યૈવ ગ્રહણસંભવાન્ન લક્ષણા યુક્તેતિ શઙ્કિત્વૈવ બ્રૂતે- નન્વિતિ ।
પ્રતિષિદ્ધં શીલં ક્રોધાનૃતાદિરૂપમ્ ।
કિઞ્ચ શીલસ્ય નિષ્ફલત્વાયોગાચ્છ્રુતયોન્યાપત્તિસ્તસ્યૈવ ફલં નાનુશયસ્યેત્યાહ- અવશ્યં ચેતિ ।
વેદાસ્તદર્થકર્માણ્યાચારં વિના ન ફલન્તીતિ સ્મૃત્યા શીલસ્ય કર્માઙ્ગત્વાન્ન પૃથક્ફલાપેક્ષા, અઙ્ગિફલેનાર્થવત્ત્વાત્ ।
ન ચાઙ્ગમાત્રાદ્યોન્યાપત્તિઃ ફલમિતિ વાચ્યમ્ ।
અઙ્ગસ્ય ફલાસંભવેન મુખ્યાર્થસ્યાચારસ્ય ગ્રહણાયોગાલ્લક્ષણા યુક્તેતિ સમાધાનાર્થઃ ।
યદ્યાચારસ્ય સ્નાનાદિવત્ પુરુષસંસ્કારતયા પુરુષાર્થત્વં તદાપ્યવિરોધ ઇત્યાહ- પુરુષાર્થત્વે ઽપીતિ ।
અઙ્ગાવબદ્ધોપાસ્તિવદાચારોર્ઽથવાનિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ તર્હિ શીલખ્યાચારાદેવ યોન્યાપત્તિરિત્યાશઙ્ક્ય ઽપુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણાઽઇત્યાદિ શ્રુત્યા વિરોધાન્નૈવમિત્યાહ- કર્મ ચેતિ ।
પારયમાણઃ શક્તઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.2.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.11
સુકૃતદુષ્કૃતે એવેતિ તુ બાદરિઃ । બ્બ્સ્_3,1.11 ।
બાદરિસ્ત્વાચાર્યઃ સુકૃતદુષ્કૃતે એવ ચરણશબ્દેન પ્રત્યાય્યેતે ઇતિ મન્યતે ।
ચરણમનુષ્ઠાનં કર્મેત્યનર્થાન્તરમ્ ।
તથાહિ- અવિશેષેણ કર્મમાત્રે ચરતિઃ પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે ।
યો હીષ્ટાદિલક્ષણં પુણ્યં કર્મ કરોતિ તં લૌકિકા આચક્ષતે ધર્મં ચરત્યેષ મહાત્મેતિ ।
આચારો ઽપિ ચ ધર્મવિશેષ એવ ।
ભેદવ્યપદેશસ્તુ કર્મચરણયોર્બાહ્મણપરિવ્રાજકન્યાયેનાપ્યુપપદ્યતે ।
તસ્માદ્રમણીયચરણાઃ પ્રશસ્તકર્મણાઃ કપૂયચરણા નિન્દિતકર્માણ ઇતિ નિર્ણયઃ

fન્: ગોબલીવર્દન્યાયો ઽપ્યયમેવ ।
યદ્યપ્યક્રોધાદિરૂપં શીલં સાધારણધર્માત્મકં વિશેષરૂપાત્ કર્મણો ઽભિન્નં તથાપિ ચરણાચારશબ્દૌ કર્મવાચિનાવેવ ન શીલવાચકાવિતિ ન લક્ષણાવસર ઇતિ બાદરિમતં મુખ્યસિદ્ધાન્તમાહ- સુકૃતેતિ ।
ચરણશબ્દાર્થમુપસંહરતિ- આચારો ઽપીતિ ।
કર્મણ એવાચારત્વે યથાકારીત્યાદિભેદોક્તિઃ કથમિત્યત આહ- ભેદવ્યપદેશ ઇતિ ।
નિરૂપપદાચારશબ્દાત્ સદાચારરૂપો વિશેષો ભાતિ ।
અતસ્તત્સમભિવ્યાહૃતઃ કર્મસામાન્યવાચકો યથાકારીતિ શબ્દસ્તદિતરવિશેષપરઃ એવમનવદ્યાનિ કર્માણીતિ સામાન્યતઃ, અસ્માકં સુચરિતાનીતિ વિશેષ ઇતિ વિવેકઃ ।
તસ્માદનુશયબલાદાગત્યવશ્યંભાવાનુસન્ધાનાદ્વૈરાગ્યમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.12
3 અનિષ્ટાદિકાર્યધિકરણમ્ । સૂ. 12-21
અનિષ્ટાદિકારિણામ્ અપિ ચ શ્રુતમ્ । બ્બ્સ્_3,1.12 ।
ઇષ્ટાદિકારિણશ્ચન્દ્રમસં ગચ્છતીત્યુક્તમ્ ।
યે ત્વિતરે ઽનિષ્ટાદિકારિણસ્તે ઽપિ કિં ચન્દ્રમસં ગચ્છન્ત્યુત ન ગચ્છન્તીતિ ચિન્ત્યતે ।
તત્ર તાવદાહુઃ - ઇષ્ટાદિકારિણ એવ ચન્દ્રમસં ગચ્છન્તીત્યેતન્ન ।
કસ્માત્ ।
યતો ઽનિષ્ટાદિકારિણામપિ ચન્દ્રમણ્ડલં ગન્તવ્યત્વેન શ્રુતમ્ ।
એથાહ્યવિશેષેણ કૌષીતકિનઃ સમામનન્તિ- ઽયે વૈ કે ચાસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ ચન્દ્રમસમેવ તે સર્વે ગચ્છન્તિઽ (કૌષી. 1.2) ઇતિ ।
પઞ્ચભ્યામાહુતાવિત્યાહુતિસંખ્યાનિયમાત્ ।
યસ્માત્સર્વ એવ ચન્દ્રમસમાસીદેયુઃ ।
ઇષ્ટાદિકારિણામિતરેષાં ચ સમાનગતિત્વં ન યુક્તમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇતરેષાં ચન્દ્રમણ્ડલે ભોગાભાવાત્

એવં પુણ્યાત્મનાં ગત્યાગતિચિન્તયા વૈરાગ્યં નિરૂપ્ય પાપિનાં તચ્ચિન્તયા તન્નિરૂપયતિ- અનિષ્ટાદિકારિણામપીતિ ।
ઽયે વૈ કે ચઽઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ, ઽવૈવસ્વતં સંગમનં જનાનામ્ઽઇતિ શ્રુતેશ્ચ સંશયે પ્રથમાધિકરણેન સિદ્ધનિયમાક્ષેપસંગત્યા પૂર્વપક્ષસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- તત્રેત્યાદિના ।
યમરાજં પાપિજનાનાં સમ્યગ્ગમ્યં, હવિષા પ્રીણયતેતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષે પુણ્યવતામેવ ચન્દ્રગતિરિતિ નિયમાભાવાત્ પુણ્યવૈયર્થ્યં પાપાદ્વૈરાગ્યાદાર્ઢ્યં ચેતિ ફલં, સિદ્ધાન્તે પાપિનાં ચન્દ્રલોકદર્શનમપિ નાસ્તીતિ પુણ્યાર્થવત્ત્વં વૈરાગ્યદાર્ઢ્યં ચેતિ ફલમ્ ।
પઞ્ચમાગ્નૌ દેહારમ્ભ ઇતિ નિયમાત્પાપિનામપિ પ્રથમદ્યુલોકાગ્નિપ્રાપ્તિર્વાચ્યેત્યાહ- દેહારમ્ભ ઇતિ ।
પાપિનાં સ્વર્ગભોગાભાવે ઽપિ માર્ગાન્તરાભાવા ચન્દ્રગતિરિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.13
સંયમને ત્વ્ અનુભૂયેતરેષામારોહાવ્ અરોહૌ તદ્ગતિદર્શનાત્ । બ્બ્સ્_3,1.13 ।
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
નૈતદસ્તિ સર્વે ચન્દ્રમસં ગચ્છન્તીતિ ।
એતત્કસ્માત્ ।
યતો ભોગાયૈવ ચન્દ્રારોહણં ન નિષ્પ્રયોજનમ્ ।
નાપિ પ્રત્યવરોહાયૈવ ।
યથા કશ્ચિદ્વૃક્ષમારોહતિ પુષ્પફલોપાદાનાયૈવ ન નિષ્પ્રયોજનં નાપિ પતનાયૈવ ।
ભોગશ્ચાનિષ્ટાદિકારિણાં ચન્દ્રમસિ નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદિષ્ચાદિકારિણ એવ ચન્દ્રમસમારોહન્તિ નેતરે ।
તે તુ સંયમનં યમાલયમવગાહ્ય સ્વદુષ્કૃતાનુરૂપા યામીર્યાતના અનુભૂય પુનરેવેમં લોકં પ્રત્યવરોન્તિ ।
એવંભૂતૌ તેષામારોહાવરોહૌ ભવતઃ ।
કુતઃ - તદ્ગતિદર્શનાત્ ।
તથાહિ યમવચનસરૂપા શ્રુતિઃ પ્રયતામનિષ્ટાદિકારિણાં યમવશ્યતાં દર્શયતિ- ઽન સાંપરાયઃ પ્રતિભાતિ બાલં પ્રમાદ્યન્તં વિત્તમોહેન મૂઢમ્ ।
અયં લોકો નાસ્તિ પર ઇતિ માની પુનઃ પુનર્વશમાપદ્યતે મેઽ (કઠ. 2.6) ઇતિ ।
ઽવૈવસ્વતં સંગમનં જનાનામ્ઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકં ચ બહ્વેવ યમવશ્યતાપ્રાપ્તિલિઙ્ગં ભવતિ

સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- તુશબ્દ ઇત્યાદિના ।
સંયમને યમલોકે યમકૃતા યાતના અનુભૂયાવરોહન્તીત્યેવમારોહાવરોહાવિતિ યોજના સૂત્રસ્ય જ્ઞેયા ।
પ્રયતાં મૃત્વા ગચ્છતામ્ ।
સમ્યક્ પરસ્તાત્પ્રાપ્યત ઇતિ સંપરાયઃ પરલોકઃ તદુપાયઃ સાંપરાયઃ, બાલમજ્ઞં, વિશેષતો વિત્તરાગેણ મૂઢં મોહાત્પ્રમાદં કુર્વન્તં પ્રતિ ન ભાતિ ।
સ ચ બાલો ઽયં સ્ત્રીવિત્તાદિલોકો ઽસ્તિ ન પરલોકો ઽસ્તીતિ માની ।
સ મે મમ યમસ્ય વશમાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
પાપિનાં યમવશ્યતાવાદિવિશેષશ્રુતિસ્મૃતિબલાત્ઽયે વૈ કે ચઽઇત્યવિશેષશ્રુતિરિષ્ટાદિકારિવિષયત્વેન વ્યાખ્યેયેતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.14
સ્મરન્તિ ચ । બ્બ્સ્_3,1.14 ।
અપિચ મનુવ્યાસપ્રભૃતયઃ શિષ્ટાઃ સંયમને પુરે યમાયત્તં કપૂયકર્મવિપાકં સ્મરન્તિ નાચિકેતોપાખ્યાનાદિષુ

સૂત્રત્રયસ્ય ભાષ્યં સુબોધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.15
અપિ ચ સપ્ત । બ્બ્સ્_3,1.15 ।
અપિચ સપ્ત નરકા રૌરવપ્રમુખા દુષ્કૃતફલોપભોગભૂમિત્વેન સ્મર્યન્તે પૌરાણિકૈઃ ।
તાનનિષ્ટાદિકારિણઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
કુતસ્તે ચન્દ્રં પ્રાપ્નુયુરિત્યભિપ્રાયઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.16
નનુ વિરુદ્ધમિદં યમાયત્તા યાતનાઃ પાપકર્મણો ઽનુભવન્તીતિ ।
યાવતા તેષુ રૌરવાદિષ્વન્યે ચિત્રગુપ્તાદયો નાનાધિષ્ઠાતારઃ સ્મર્યન્ત ઇતિ ।
નેત્યાહ-
તત્રાપિ ચ તદ્વ્યાપારાદવિરોધઃ । બ્બ્સ્_3,1.16 ।
તેષ્વપિ સપ્તસુ નરકેષુ તસ્યૈવ યમસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વવ્યાપારાભ્યુપગમાદવિરોધઃ ।
યમપ્રયુક્તા એવ હિ તે ચિત્રગુપ્તાદયો ઽધિષ્ઠાતારઃ સ્મર્યન્તે

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.17
વિદ્યાકર્મણોર્ ઇતિ તુ પ્રકૃતત્વાત્ । બ્બ્સ્_3,1.17 ।
પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયામ્ ઽવેત્થ યથાસૌ લોકો ન સંપૂર્યતેઽ (છા. 5.3.3) ઇત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનાવસરે શ્રૂયતે- ઽઅથૈતયોઃ પથોર્ન કતરેણચન તાનીમાનિ ક્ષુદ્રાણ્યસકૃદાવર્તીનિ ભૂતાનિ ભવન્તિ ।
જાયસ્વ મ્રિયસ્વેત્યેતત્તૃતીયં સ્થાનં તેનાસૌ લોકો ન સંપૂર્યતેઽ (છા. 5.10.8) ઇતિ ।
તત્રૈતયોઃ પથોરિતિ વિદ્યાકર્મણોરિત્યેતત્ ।
કસ્માત્ ।
પ્રકૃતત્વાત્ ।
વિદ્યાકર્મણી હિ દેવયાનપિતૃયાણયોઃ પથોઃ પ્રતિપત્તૌ પ્રકૃતે ।
ઽતદ્ય ઇત્થં વિદુઃઽ ઇતિ વિદ્યા તયા પ્રતિપત્તવ્યો દેવયાનઃ પન્થાઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
ઽઇષ્ટાપૂર્તે દત્તમ્ઽ (છા. 5.10.1,3) ઇતિ કર્મ તેન પ્રતિપત્તવ્યઃ પિતૃયાણઃ પન્થાઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
તત્પ્પક્રિયાયામ્- ઽઅથૈતયોઃ પથોર્ન કતરેણચનઽ ઇતિ શ્રુતમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ- યે ન વિદ્યાસાધનેન દેવયાને પત્યધિકૃતા નાપિ કર્મણા પિતૃયાણે તેષામેષ ક્ષુદ્રજન્તુલક્ષણો ઽસકૃદાવર્તી તૃતીયઃ પન્થા ભવતીતિ ।
તસ્માદપિ નાનિષ્ટાદિકારિભિશ્ચન્દ્રમાઃ પ્રાપ્યતે ।
સ્યાદેતત્ ।
તે ઽપિ ચન્દ્રબિમ્બમારુહ્ય તતો ઽવરુહ્ય ક્ષુદ્રજન્તુત્વં પ્રતિપત્સ્યન્ત ઇતિ ।
તદપિ નાસ્તિ ।
આરોહાનર્થક્યાત્ ।
અપિચ સર્વેષુ પ્રયત્સુ ચન્દ્રલોકં પ્રાપ્નુવત્સ્વસૌ લોકઃ પ્રયદ્ભિઃ સંપૂર્યેતેત્યતઃ પ્રશ્નવિરુદ્ધં પ્રતિવચનં પ્રસજ્યેત ।
તથાહિ પ્રતિવચનં દાતવ્યં યથાસૌ લોકો ન સંપૂર્યતે ।
અવરોહાભ્યુપગમાદસંપૂર્ણોપપત્તિરિતિ ચેત્ ।
ન ।
અશ્રુતત્વાત્ ।
સત્યમવરોહાદપ્યસંપૂરણમુપપદ્યતે ।
શ્રુતિસ્તુ તૃતીયસ્થાનસંકીર્તનેનાસંપૂરણં દર્શયતિ- ઽએતત્તૃતીયં સ્થાનં તેનાસૌ લોકો ન સંપૂર્યતેઽ (છા. 5.10.8) ઇતિ ।
તેનાનારોહાદેવાસંપૂરણમિતિ યુક્તમ્ ।
અવરોહસ્યેષ્ટાદિકારિષ્વપ્યવિશિષ્ટત્વે સતિ તૃતીયસ્થાનોક્ત્યાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તુશબ્દસ્તુ શાકાન્તરીયવાક્યપ્રભવામશેષગમનાશઙ્કામુચ્છિનત્તિ ।
એવં સત્યધિકૃતાપેક્ષઃ શાખાન્તરીયે વાક્યે સર્વશબ્દો ઽવતિષ્ઠતે ।
યે વૈ કેચિદધિકૃતા અસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ ચન્દ્રમસમેવ તે સર્વે ગચ્છન્તીતિ

યદુક્તં માર્ગાન્તરાભાવાત્ પાપિનામપિ ચન્દ્રગતિરિતિ ।
તન્ન ।
તૃતીયમાર્ગશ્રુતેરિત્યાહ- વિદ્યાકર્મણોરિતિ ।
માર્ગદ્વિતયોક્ત્યનન્તરં તૃતીયમાર્ગોક્તિપ્રારમ્ભાર્થઃ શ્રુતાવથશબ્દઃ ।
એતયોર્વિદ્યાકર્મણોઃ પથિદ્વયસાધનયોરન્યતરેણાપિ સાધનેન યે નરા ન યુક્તાસ્તે જન્મમરણાવૃત્તિરૂપતૃતીયમાર્ગસ્થાનિ ભૂતાનિ ભવન્તિ, ક્રિયાવૃત્તૌ લોટ્, તેન પાપિનાં ચન્દ્રગત્યભાવાચ્ચન્દ્રલોકો ન સંપૂર્યત ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
પ્રતિપત્તાવિતિ ।
પ્રાપ્તિસાધને ઇત્યર્થઃ ।
અપિચ પાપિનાં ચન્દ્રગતૌ અસૌ લોકઃ સંપૂર્યેત ઽઅતશ્ચ ન સંપૂર્યતેઽઇત્યેતત્પ્રતિવચનં વિરુદ્ધં પ્રસજ્યેતેત્યન્વયઃ ।
અવરોહાદસંપૂરણમશ્રુતં ન કલ્પ્યં શ્રુતહાન્યાપત્તેરિત્યાહ- ન અશ્રુતત્વાદિતિ ।
અવરોહ એવ તૃતીયં સ્થાનં શ્રુત્યુક્તમિત્યત આહ- અવરોહસ્યેતિ ।
ઇમમધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્ત ઇતિ ઇષ્ટાદિકારિણામવરોહોક્તેરનિષ્ટાદિકારિણામપિ અવરોહસ્યાર્થસિદ્ધત્વાત્ પુનરુક્તિર્વ્યર્થેત્યર્થઃ ।
અથૈતયોરિતિ માર્ગાન્તરોપક્રમબાધસ્તૃતીયશબ્દબાધશ્ચેત્યતઃ સ્થાનશબ્દો માર્ગલક્ષક ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.18
યત્પુનરુક્તં દેહલાભોપપત્તયે સર્વે ચન્દ્રમસં ગન્તુમર્હન્તિ, પઞ્ચમ્યામાહુતાવિત્યાહુતિસંખ્યાનિયમાદિતિ ।
તત્પ્રત્યુચ્યતે-
ન તૃતીયે તથોપલબ્ધેઃ । બ્બ્સ્_3,1.18 ।
ન તૃતીયે સ્થાને દેહલાભાય પઞ્ચસંખ્યાનિયમ આહુતીનામાદર્તવ્યઃ ।
કુતઃ - તથોપલબ્ધેઃ ।
તથાહ્યન્તરેણૈવાહુતિસંખ્યાનિયમં વર્ણિતેન પ્રકારેણ તૃતીયસ્થાનપ્રાપ્તિરુપલભ્યતે ઽજાયસ્વ મ્રિયસ્વેત્યેતત્તૃતીયં સ્થાનમ્ઽ (છા. 5.10.8) ઇતિ ।
અપિચ ઽપઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિઽ (છા. 5.3.3) ઇતિ મનુષ્યશરીરહેતુત્વેનાહુતિસંખ્યા સંકીર્ત્યતે ન કીટપતઙ્ગાદિશરીરહેતુત્વેન, પુરુષશબ્દસ્ય મનુષ્યજાતિવચનત્વાત્ ।
અપિચ પઞ્ચમ્યામાહુતાવપાં પુરુષવચસ્ત્વમુપદિશ્યતે નાપઞ્ચમ્યામાહુતૌ પુરુષવચસ્ત્વં પ્રતિષિધ્યતે, વાક્યસ્ય દ્વ્યર્થતાદોષાત્ ।
તત્ર યેષામારોહાવરોહૌ સંભવતસ્તેષાં પઞ્ચમ્યામાહુતૌ દેહ ઉદ્ભવિષ્યતિ ।
અન્યેષાં તુ વિનૈવાહુતિસંખ્યયા ભૂતાન્તરોપસૃષ્ટાભિરદ્ભિર્દેહ આરભ્યતે

એવમવિશેષશ્રુતેર્માર્ગાન્તરાભાવાચ્ચેતિ પૂર્વપક્ષબીજદ્વયં નિરસ્ય તૃતીયબીજનિરાસાર્થં સૂત્રમાદત્તે- યત્પુનરિત્યાદિના ।
વિદ્યાકર્મશૂન્યાનાં કૃમિકીટાદિભાવેન જાયસ્વેત્યાદિશ્રુત્યા નિરન્તરજન્મમરણોપલબ્ધેર્નાહુતિસંખ્યાદર ઇત્યર્થઃ ।
પુરુષશબ્દાચ્ચૈવમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
મનુષ્યદેહસ્યાપિ નાહુતિસઙ્ખ્યાનિયમ ઇત્યાહ- અપિચેત્યાદિના ।
વિધિનિષેધરૂપાર્થદ્વયે વાક્યભેદઃ સ્યાદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.19
સ્મર્યતે ઽપિ ચ લોકે । બ્બ્સ્_3,1.19 ।
અપિચ સ્મર્યતે લોકે ।
દ્રોણધૃષ્ટદ્યુમ્નપ્રભૃતીનાં સીતાદ્રૌપદીપ્રભૃતીનાં ચાયોનિજત્વમ્ ।
તત્ર દ્રોણાદીનાં યોષિદ્વિષયૈકાહુતિર્નાસ્તિ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નાદીનાં તુ યોષિત્પુરુષવિષયે દ્વે અપ્યાહુતી ન સ્તઃ ।
યથા ચ તત્રાહુતિસંખ્યાનાદરો ભવત્યેવમન્યત્રાપિ ભવિષ્યતિ ।
બલાકાપ્યન્તરેણૈવ રેતઃસેકં ગર્ભં ધત્ત ઇતિ લોકરૂઢિઃ

અનિયમે સ્મૃતિસંવાદાર્થં સૂત્રમ્- સ્મર્યતે ઽપીતિ ।
લોક્યતે ઽનેનેતિ લોકો ભારતાદિરુક્તઃ મુખ્યાર્થમપ્યાહ- બલાકેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.20
દર્શનાચ્ ચ । બ્બ્સ્_3,1.20 ।
અપિચ ચતુર્વિધે ભૂતગ્રામે જરાયુજાણ્ડજસ્વેદજોદ્ભિજ્જલક્ષણે સ્વેદજોદ્ભિજ્જયોરન્તરેણૈવ ગ્રામ્યધર્મમુત્પત્તિદર્શનાદાહુતિસંખ્યાનાદરો ભવતિ ।
એવમન્યત્રાપિ ભવિષ્યતિ

fન્: જીવજં જરાયુજમ્ , ઉદ્ભિજ્જં વૃક્ષાદિ ।
ઽઅણ્ડજાનિ ચ જરાયુજાનિ ચ સ્વેદજાનિ ચોદ્ભિજ્જાનિ ચ ઽઇતિશ્રુત્યવષ્ટમ્ભેન સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અપિચેતિ ।
અન્યત્રાપ્યનિષ્ટાદિકારિષ્વિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.21
નનુ ઽતેષાં ખલ્વેષાં ભૂતાનાં ત્રીણ્યેવ બીજાનિ ભવન્તિ અણ્ડજં જીવજમુદ્ભિજ્જમ્ઽ (છા. 6.3.1) ઇતિ ।
અત્ર ત્રિવિધ એવ ભૂતગ્રામઃ શ્રૂયતે કથં ચતુર્વિધત્વં ભૂતગ્રામસ્ય પ્રતિજ્ઞાતમિતિ ।
અત્રોચ્યતે-
તૃતીયશબ્દાવરોધઃ સંશોકજસ્ય । બ્બ્સ્_3,1.21 ।
ઽઆણ્ડજં જીવજમુજદ્ભિજમ્ઽ (છા. 6.3.1) ઇત્યત્ર તૃતીયેનોદ્ભિજ્જશબ્દેનૈવ સ્વેદજોપસંગ્રહઃ કૃતઃ પ્રત્યેતવ્યઃ ।
ઉભયોરપિ સ્વેદજોદ્ભિજ્જયોર્ભૂમ્યુદકોદ્ભેદપ્રભવત્વસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
સ્થાવરોદ્ભેદાત્તુ વિલક્ષણો જઙ્ગમોદ્ભેદ ઇત્યન્યત્ર સ્વેદજોદ્ભિજ્જયોર્ભેદવાદ ઇત્યવિરોધઃ

fન્: સંશોકજં સ્વેદજમ્ ।
અનયા શ્રુત્યા ચાતુર્વિધ્યં કથમુક્તં શ્રુત્યન્તરે ત્રીણ્યેવેત્યવધારણવિરોધાદિતિ શઙ્કોત્તરત્વેન સૂત્રમાદત્તે- નન્વિત્યાદિના ।
જીવજં જરાયુજં મનુષ્યાદિ, ભૂમિમુદ્ભિદ્ય જાયતે વૃક્ષાદિકં, ઉદકં ભિત્ત્વા જાયતે યૂકાદિ જઙ્ગમમિતિ ભેદઃ ।
સંશોકઃ સ્વેદઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.3.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.4.22
4 સાભાવ્યાપત્યધિકરણમ્ । સૂ. 22
સાભાવ્યાપત્તિરુપપત્તેઃ । બ્બ્સ્_3,1.22 ।
ઇષ્ટાદિકારિણશ્ચન્દ્રમસમારુહ્ય તસ્મિન્યાવત્સંપાતમુષિત્વા તતઃસાનુશયા અવરોહન્તીત્યુક્તમ્ ।
અતાવરોહપ્રકારઃ પરીક્ષ્યતે ।
તત્રેયમવરોહશ્રુતિર્ભવતિ- ઽઅથૈચમેવાધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્તે યથેતમાકાશમાકાશાદ્વાયું વાયિર્ભૂત્વા ધૂમો ભવતિ ધૂમો ભૂત્વાભ્રં ભવત્યભ્રં ભૂત્વા મેઘો ભૂત્વા પ્રવર્ષતિઽ (છા. 5.10.5) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમાકાશાદિસ્વરૂપમેવાવારોહન્તઃ પ્રતિપદ્યન્તે કિંવાકાશાદિસામ્યમિતિ ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવદાકાશાદિસ્વરૂપમેવ પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ ।
કુતઃ એવં હિ શ્રુતિર્ભવતિ ।
ઇતરથા લક્ષણા સ્યાત્ ।
શ્રુતિલક્ષમાવિષયે ચ શ્રુતિર્ન્યાય્યા ન લક્ષણા ।
તથાચ વાયુર્ભૂત્વા ધૂમો ભવતીત્યેવમાદીન્યક્ષરાણિ તત્તત્સ્વરૂપોપત્તાવાઞ્જસ્યેનાવકલ્પન્તે ।
તસ્માદાકાશાદિસ્વરૂપપ્રતિપત્તિરિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - આકાશાદિસામ્યં પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ ।
ચન્દ્રમણ્ડલે યદંમયં શરીરમુપભોગાર્થમારબ્ધં તદુપભોગક્ષયે સતિ પ્રવિલીયમાનં સૂક્ષ્મમાકાશસમં ભવતિ તતો વાયોર્વશમેતિ તતો ધૂમાદિભિઃ સંપૃચ્યત ઇતિ ।
તદેતદુચ્યતે- ઽયથેતમાકાશમાકાશાદ્વાયુમ્ઽ (છા. 5.10.5) ઇત્યેવમાદિના ।
કુત એતત્ ।
ઉપપત્તેઃ ।
એવં હ્યેતદુપપદ્યતે ।
નહ્યન્યસ્યાન્યભાવો મુખ્ય ઉપપદ્યતે ।
આકાશસ્વરૂપપ્રતિપત્તૌ ચ વાય્વાદિક્રમેણાવરોહો નોપપદ્યતે ।
વિભુત્વાચ્ચાકાશેન નિત્યસંબન્ધવત્ત્વાન્ન તત્સાદૃશ્યાપત્તેરન્યસ્તત્સંબન્ધો ઘટતે ।
શ્રુત્યસંભવે ચ લક્ષણાશ્રયણં ન્યાય્યમેવ ।
અત આકાશાદિતુલ્યતાપત્તિરેવાત્રાકાશાદિભાવ ઇત્યુપચર્યતે

5 નાતિચિરાધિકરણમ્ । સૂ. 23
એવં પાપિનાં ગત્યાગતી વિચાર્ય સંપ્રતીષ્ટાદિકારિણામવરોહે વિશેષમાહ- સાભાવ્યાપત્તિરૂપપત્તેઃ ।
યથેતમનેવં ચેત્યુક્તરીત્યા યથાગતં ધૂમાદ્યધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્તે, નિવૃત્તાશ્ચાનુશયિનઃ કર્માન્તે દ્રુતદેહા આકાશં ગતા આકાશસદૃશા ભવન્તિ ।
આકાશસાદૃશ્યાનન્તરં પિણ્ડીકૃતા અતિસૂક્ષ્મલિઙ્ગોપહિતાઃ વાયુનેતસ્તતશ્ચ નીયમાના વાયુસમા ભવન્તિ ।
સો ઽનુશયી સંઘો વાયુસમો ભૂત્વા ધૂમસંગતસ્તત્સમો ભવતિ, ધૂમસમો ભૂત્વાભ્રસમો ભવતિ ।
અપો બિભર્તીત્યભ્રં, મેહતિ સિઞ્ચતીતિ વૃષ્ટિકર્તા મેઘસ્તત્સમો ભૂત્વા વર્ષધારાદ્વારા પૃથિવીં પ્રવિશ્ય વ્રીહિયવાદિરૂપો ભવતીતિ સિદ્ધાન્તગત્યા શ્રુત્યર્થઃ ।
પૂર્વોત્તરયુક્તિદ્વયં સંશ્યબીજં મન્તવ્યં, પૂર્વત્ર માર્ગદ્વયમુક્ત્વા તૃતીયત્વોક્તેર્યુક્તં સ્થાનશબ્દસ્ય માર્ગલક્ષકત્વમિહ તુ દુગ્ધં દધિ ભવતીત્યાદિપ્રયોગે ભવતિશ્રુતેર્વિકારસ્વરૂપાપત્તૌ મુખ્યત્વાત્ સાદૃશ્યાપત્તિલક્ષણાબીજં નાસ્તીતિ પ્રત્યુદાહરણસઙ્ગતિઃ ।
શ્રુતિમુખ્યત્વં ફલમિતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
અનુશયિનાં પૂર્વસિદ્ધાકાશાદિસ્વરૂપાપત્ત્યયોગાલ્લક્ષણેતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિત્યાદિના ।
સમાનો ભાવો ધર્મો યસ્ય તદ્ભાવઃ સાભાવ્યં સામ્યમિતિ સૂત્રપદાર્થઃ ।
એવં હ્યેતદિતિ ।
એતદ્ભવનમેવં સાદૃશ્યરૂપમેવોપપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અનુશયિનામાકાશાદિભ્યો નિર્ગમનાન્યથાનુપપત્ત્યાપિ સાદૃશ્યલક્ષણેત્યાહ- આકાશસ્વરૂપેતિ ।
સંયોગલક્ષણામાશઙ્ક્યાહ- વિભુત્વાદિ તિ ।
ભવતિશ્રુત્યા સંયોગલક્ષણાયામનુવાદઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
વિવિધભૂતસામ્યમવરોહે ભવતીત્યનુસંધાનાદ્વૈરાગ્યમુપસંહરતિ- અત ઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.4.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.5.23
નાતિચિરેણ વિશેષાત્ । બ્બ્સ્_3,1.23 ।
તત્રાકાશાદિપ્રતિપત્તૌ પ્રાગ્વિરીહ્યાદિપ્રતિપત્તેર્ભવતિ વિશયઃ ।
કિં દીર્ઘં કાલં પૂર્વપૂર્વસાદૃશ્યેનાવસ્થાયોત્તરસાદૃશ્યં ગચ્છન્ત્યુતાલ્પમિતિ ।
તત્રાનિયમો નિયમકારિણઃ શાસ્ત્રસ્યાભાવાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઇદમાહ- નાતિચિરેણેતિ ।
અલ્પમલ્પં કાલમાકાશાદિભાવેનાવસ્થાય વર્ષધારાભિઃ સહેમાં ભુવમાપતન્તિ ।
કુત એતત્ ।
વિશેષદર્શનાત્ ।
તથાહિ વ્રીહ્યાદિભાવાપત્તેરનન્તરં વિશિનષ્ટિ- ઽઅતો વૈ ખલુ દુર્નિષ્પ્રપતરમ્ઽ
(છા. 5.10.6) ઇતિ ।
તકાર એતશ્ચન્દસ્યાં પ્રક્રિયાયાં લુપ્તો મન્તવ્યઃ ।
દુર્નિપ્રપતતરં દુર્નિષ્ક્રમતરં દુઃખતરમસ્માદ્વ્રીહ્યાદિભાવાન્નિઃસરણં ભવતીત્યર્થઃ ।
તદત્ર દુઃખં નિષ્પ્રપતનં પ્રદર્શયન્પૂર્વેષુ સુખં નિષ્પ્રપતનં દર્શયતિ ।
સુખદુઃખતાવિશેષશ્ચાયં નિષ્પ્રપતનસ્ય કાલાલ્પત્વદીર્ઘત્વનિમિત્તઃ ।
તસ્મિન્નવધૌ શરીરાનિષ્પત્તેરુપભોગાસંભવાત્ ।
તસ્માદ્વ્રીહ્યાદિભાવાપત્તેઃ પ્રાગલ્પેનૈવ કાલેનાવરોહઃ સ્યાદિતિ

નાતિચિરેણ ।
ઉક્તં સાદૃશ્યમુપજીવ્ય લોકે ગન્તૃણાં ચિરાચિરગતિદર્શનાત્સંશયં વદન્ પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેત્યાદિના ।
અનિયમાત્ કદાચિદ્વિલમ્બેન યોન્યાપત્તિરિતિ પૂર્વપક્ષફલં, સિદ્ધાન્તે તુ વ્રીહીયવાદિભાવાદનુશયિનાં વિલમ્બેન નિર્ગમનમિતિ વિશેષાદાકાશાદિભાવાચ્છીઘ્રં નિર્ગમ ઇત્યવિલમ્બેન યોન્યાપત્તિરિત્યનુસંધાનાદ્વૈરાગ્યદાર્ઢ્યમિતિ વિવેકઃ ।
નન્વાકાશાદિષ્વનુશયિનાં સુખં વ્રીહિયવાદિષુ દુઃખમિતિ દુઃશબ્દાદ્ભાતિ ન ચિરાચિરનિર્ગમનમિત્યત આહ- સુખદુઃખતાવિશેષશ્ચાયમિતિ ।
અવધિઃ કાલઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.5.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.6.24
6 અન્યાધિષ્ઠિતાધિકરણમ્ । સૂ. 24-27
અન્યાધિષ્ઠિતેષુ પૂર્વવદભિલાપાત્ । બ્બ્સ્_3,1.24 ।
તસ્મિન્નેવારોહે પ્રવર્ષણાનન્તરં પઠ્યતે- ઽત ઇહ વ્રીહિયવા ઓષધિવનસ્પતયસ્તિલમાષા ઇતિ જાયન્તેઽ (છા. 5.10.6)
ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમસ્મિન્નવધૌ સ્થાવરજાત્યાપન્નાઃ સ્થાવરસુખદુઃખભાજો ઽનુશાયિનો ભવત્યાહોસ્વિત્ક્ષેત્રજ્ઞાન્તરાધિષ્ઠિતેષુ સ્થાવરશરીરેષુ સંશ્લેષમાત્રં ગચ્છન્તીતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
સ્થાવરજાત્યાપન્નાસ્તત્સુખદુઃખભાજો ઽનુશયિનો ભવન્તીતિ ।
કુત એતત્ ।
જનેર્મુખ્યાર્થત્વોપપત્તેઃ સ્થાવરભાવસ્ય ચ શ્રુતિસ્મૃત્યોરુપભોગસ્થાનત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
પશુહિંસાદિયોગાચ્ચેષ્ટાદેઃ કર્મજાતસ્યાનિષ્ટફલત્વોપપત્તેઃ ।
તસ્માન્મુખ્યમેવેદમનુશયિનાં વ્રીહ્યાદિજન્મ ।
શ્વાદિજન્મવત્ ।
યથા શ્વયોનિં વા સૂકરયોનિં વા ચમ્ડાલયોનિં વેતિ મુખ્યમેવાનુશયિનાં શ્વાદિજન્મ તત્સુખદુઃખાન્વિતં ભવતિ ।
એવં વ્રીહ્યાદિષુ સંસર્ગમાત્રમનુશયિનઃ પ્રતિપદ્યન્તે ન તત્સુખદુઃખાન્વિતં ભવતિ ।
એવં વ્રીહ્યાદિજન્માપીતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ અન્યૈર્જીવૈરધિષ્ઠિતેષુ વ્રીહ્યાદિષુ સંસર્ગમાત્રમનુશયિનઃ પ્રતિપદ્યન્તે ન તત્સુખદુઃખભાજો ભવન્તિ ।
પૂર્વવત્ ।
યથા વાયુધૂમાદિભાવો ઽનુશયિનાં તત્સંશ્લેષમાત્રમ્ ।
એવં વ્રીહ્યાદિભાવો ઽપિ જાતિસ્થાવરૈઃ સંશ્લેષમાત્રમ્ ।
કુત એતત્ ।
તદ્વદેવેહાપ્યભિલાપાત્ ।
કો ઽભિલાપસ્ય તદ્વદ્ભાવઃ ।
કર્મવ્યાપારમન્તરેણ સંકીર્તનમ્ ।
યથાકાશાદિષુ પ્રવર્ષણાન્તેષુ ન કઞ્ચિત્કર્મવ્યાપારં પરામૃશત્યેવં વ્રીહ્યાદિજન્મન્યપિ ।
તસ્માન્નાસ્ત્યત્ર સુખદુઃખભાક્ત્વમનુશયિનામ્ ।
યત્ર તુ સુખદુઃખભાક્ત્વમભિપ્રૈતિ પરામૃશતિ તત્ર કર્મવ્યાપારં રમણીયચરણાઃ કપૂયચરણા ઇતિ ચ ।
અપિચ મુખ્યે ઽનુશયિનાં વ્રીહ્યાદિજન્મનિ વ્રીહ્યાદિષુ લૂયમાનેષુ કણ્ડ્યમાનેષુ પચ્યમાનેષુ ભક્ષ્યમાણેષુ ચ તદભિમાનિનો ઽનુશયિનઃ પ્રવસેયુઃ ।
યો હિ જીવો યચ્છરીરમભિમન્યતે સ તસ્મિન્પીડ્યમાને પ્રવસતીતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
તત્ર વ્રીહ્યાદિભાવાદ્રેતઃસિગ્ભાવો ઽનુશયિનાં નાભિલપ્યેત ।
અતઃ સંસર્ગમાત્રમનુશયિનામન્યાધિષ્ઠિતેષુ વ્રીહ્યાદિષુ ભવતિ ।
એતેન જનેર્મુખ્યાર્થત્વં પ્રતિબ્રૂયાદુપભોગસ્થાનત્વં ચ સ્થાવરભાવસ્ય ।
નચ વયમુપભોગસ્થાનત્વં સ્થાવરભાવસ્યાવજાનીમહે ।
ભવત્વન્યેષાં જન્તૂનામપુણ્યસામર્થ્યેન સ્થાવરભાવમુપગતાનામેતદુપભોગસ્થાનમ્ ।
ચન્દ્રમસસ્ત્વવરોહન્તો ઽનુશયિનો ન સ્થાવરભાવમુપભુઞ્જત ઇત્યાચક્ષ્મહે

અન્યાભિલાપાત્ ।
શ્રુતિક્રમાત્ અર્થક્રમાચ્ચાધિકરણાનાં ક્રમો બોધ્યઃ ।
ઇહ ભૂમૌ વર્ષધારાદ્વારા પતિતાસ્તે ઽનુશયિનો વ્રીહ્યાદિસામ્યેન જાયન્ત ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
અત્ર જાયન્ત ઇતિ શ્રુતેઃ પૂર્વત્રાકાશાદિવર્ષાન્તસાદૃશ્યોક્તેશ્ચ સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
અસ્મિન્નવધૌ વર્ષસાદૃશ્યાનન્તરમિત્યર્થઃ ।
દુર્નિષ્પ્રપતરશબ્દેન ચિરનિર્ગલનલક્ષણોક્તા ન યુક્તા, દુઃખેન નિર્ગમનમિતિ મુખ્યસંભવાદિત્યાક્ષેપસઙ્ગત્યા પૂર્વપક્ષયતિ- કિં તાવદિત્યાદિના ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે સ્થાવરત્વનિવૃત્તયે ઽધિકારિણાં યત્નગૌરવં, સિદ્ધાન્તે વ્રીહ્યાદિસંશ્લેષમાત્રં પરિહર્તું યત્નલાઘવં વૈરાગ્યદાર્ઢ્યં ચેતિ વિવેકઃ ।
નનુ દેહોત્પત્ત્યા જીવાનાં જન્મ સ્યાન્ન સ્વતઃ, વ્રીહ્યદેસ્તુ ન દેહત્વમિત્યત આહ- સ્થાવરભાવસ્યેતિ ।
ઽસ્થાણુમન્યે ઽનુસંયન્તિઽઇત્યાદ્યા શ્રુતિઃ ।
ઽશરીરજૈઃ કર્મદોષૈર્યાતિ સ્થાવરતાં નરઃઽઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ ।
નનુ સ્વર્ગિણાં પાપાભાવાત્કથં સ્થાવરત્વં, તત્રાહ- પશ્વિતિ ।
સોમાદ્યુચ્છિષ્ટભક્ષણસુરાગ્રહાવાદિશબ્દાર્થઃ ।
ક્રત્વર્થહિંસાદેરપિ હિંસાત્વાદિસામાન્યેન પ્રવૃત્તેર્ન હિંસ્યાદિત્યાદિશાસ્ત્રનિષિદ્ધત્વાકારેણ દુરિતાપૂર્વકારિત્વમવિરુદ્ધમિતિ સાઙ્ખ્યા આહુઃ ।
શ્રુતો ઽત્ર વ્રીહ્યાદિભાવો ઽનુશયિનાં ન જન્યરૂપઃ કર્મવિશેષપરામર્શં વિનાત્રોક્તત્વાત્, પૂર્વોક્તાકાશાદિભાવવદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇત્યાદિના ।
પૂર્વવદિતિ પદં દૃષ્ટાન્તત્વેન હેત્વંશત્વેન ચ વ્યાખ્યાતં યદત્ર પ્રકરણે કર્મવિશેષપરામર્શકમુચ્યતે તજ્જન્મેતિ વ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તમપ્યાહ- યત્ર ત્વિતિ ।
અપિચ ઽયો યો હ્યન્નમત્તિ યો રેતઃ સ્ત્રિયાં સિઞ્ચતિ તદ્ભૂય એવ ભવતિઽઇતિ વાક્યશેષે વ્રીહ્યાદિષુ પ્રવિષ્ટસ્યાનુશયિસંઘસ્યાન્નદ્વારા રેતઃસિક્પુરુષયોગઃ શ્રુતસ્તદન્યથાનુપપત્ત્યાપિ જન્મશ્રુતિર્ન મુખ્યેત્યાહ- અપિચેત્યાદિના ।
વ્રીહ્યાદિરૂપદેહનાશે દેહિનામુક્તાન્તેરવશ્યંભાવાદ્રેતઃ સિગ્યોગો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
એતેનેતિ ।
ઉક્તાનુમાનાર્થાપત્તિભ્યામ્ ।
જાયત ઇતિ શ્રુતેર્મુખ્યાર્થત્વમનુશયિભોગાયતનત્વં ચ વ્રીહ્યાદેઃ પ્રતિબ્રૂયાદિત્યર્થઃ ।
નનુ વ્રીહ્યાદેર્ભોગાયતનત્વાનઙ્ગીકારે પૂર્વોક્તશ્રુતિસ્મૃતિપ્રસિદ્ધિબાધ ઇત્યત આહ- નચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.6.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.6.25
અશુદ્ધમ્ ઇતિ ચેન્ ન શબ્દાત્ । બ્બ્સ્_3,1.25 ।
યત્પુનરુક્તં પશુહિંસાદિયોગાદશુદ્ધમાધ્વરિકં કર્મ તસ્યાનિષ્ટમપિ ફલમવકલ્પત ઇત્યતો મુખ્યમેવાનુશયિનાં વ્રીહ્યાદિજન્માસ્તુ તત્ર ગૌણી કલ્પનાનર્થિકેતિ તત્પરિહ્રિયતે ।
ન, શાસ્ત્રહેતુત્વાદ્ધર્માધર્મવિજ્ઞાનસ્ય ।
અયં ધર્મો ઽયમધર્મ ઇતિ શાસ્ત્રમેવ વિજ્ઞાને કારણમ્ ।
અતીન્દ્રિયત્વાત્તયોઃ અનિયતદેશકાલનિમિત્તત્વાચ્ચ ।
યસ્મિન્દેશે કાલે નિમિત્તે ચ યો ધર્મો ઽનુષ્ઠીયતે સ એવ દેશકાલનિમિત્તાન્તરેષ્વધર્મો ભવતિ ।
તેન શાસ્ત્રાદૃતે ધર્માધર્મવિષયં વિજ્ઞાનં ન કસ્યચિદસ્તિ ।
શાસ્ત્રાચ્ચ હિંસાનુગ્રહાદ્યાત્મકો જ્યોતિષ્ટોમો ધર્મ ઇત્યવધારિતઃ સ કથમશુદ્ધ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
નનુ ઽન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનિઽ ઇતિ શાસ્ત્રમેવ ભૂતવિષયાં હિંસામધર્મ ઇત્યવગમયતિ ।
બાઢમ્ ।
ઉત્સર્ગસ્તુ સઃ ।
અપવાદઃ ઽઅગ્નીષોમીયં પશુમાલભેતઽ ઇતિ ।
ઉત્સર્ગાપવાદયોશ્ચ વ્યવસ્થિતવિષયત્વમ્ ।
તસ્માદ્વિશુદ્ધં કર્મ વૈદિકં, શિષ્ટૈરનુષ્ઠીયમાનત્વાદનિન્દ્યમાનત્વાચ્ચ ।
તેન ન તસ્ય પ્રતિરૂપં ફલં જાતિસ્થાવરત્વમ્ ।
નચ શ્વાદિજન્માદિવદપિ વ્રીહ્યાદિજન્મ ભવિતુમર્હતિ ।
તદ્ધિ કપૂયતરણાનધિકૃત્યોચ્યતે નૈવમિહ વૈશેષિકઃ કશ્ચિદધિકારો ઽસ્તિ ।
અતશ્ચન્દ્રમણ્ડલસ્ખલિતાનામનુશાયિનાં વ્રીહ્યાદિસંશ્લેષમાત્રં તદ્ભાવ ઇત્યુપચર્યતે

વૈદિકં કર્માશુદ્ધં ન ભવતિ શાસ્ત્રવિહિતત્વાદિતિ સૂત્રાર્થં પ્રપઞ્ચયતિ- અયં ધર્મ ઇત્યાદિના ।
શુચૌ દેશે પ્રાતઃ સાયઙ્કાલે જીવનાદિનિમિત્તે કૃતમગ્નિહોત્રં ધર્મો ભવતિ સ એવાશુચિદેશે મધ્યરાત્રે મરણાદિનિમિત્તે કૃતઃ સન્નધર્મો ભવતીતિ નિર્ણયઃ શાસ્ત્રૈકસાધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તતઃ કિં તત્રાહ- શાસ્ત્રાચ્ચેતિ ।
નનુ યા હિંસા સો ઽધર્મ ઇત્યુત્સર્ગસ્ય વિશેષવિધિના બાધો ઽત્ર ન યુક્તઃ ।
નાભિચરેદિતિ નિષિદ્ધશ્યેનસ્ય પુરુષાર્થત્વવત્ નિષિદ્ધહિંસાદેરપિ ક્રતૂપકારકત્વાવિરોધાદિતિ, તત્રાહ- ઉત્સર્ગાપવાદયોરિતિ ।
અયમર્થઃ-કામ્યે કર્મણિ સર્વત્ર કરણાંશે રાગતઃ પ્રવૃત્તિઃ, અઙ્ગેષુ વિધિત ઇતિ સ્થિતિઃ ।
તથાચ શ્યેનાખ્યે કર્મણિ નિષેધે ઽપિ રાગપ્રાબલ્યાત્ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ક્રત્વઙ્ગહિંસાદૌ તુ વિધિત એવ પ્રવૃત્તિર્વાચ્યા ।
સ ચ વિધિર્યદ્યુત્સર્ગપ્રાપ્તમનર્થહેતુત્વં ન બાધેત તર્હિ પ્રવર્તકો ન સ્યાત્, પ્રવર્તકત્વે વા વિધિરનર્થાય સ્યાત્, અતો નિરવકાશો વિધિઃ સાવકાશમુત્સર્ગમવિહિતહિંસાદિષુ સ્થાપયતીતિ ।
ઇદં ચ નિષેધશાસ્ત્રસ્ય હિંસાત્વાદિસામાન્યેન પ્રવૃત્તિમઙ્ગીકૃત્યોક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તસ્ય રાગપ્રાપ્તહિંસાવિષયત્વાદ્વૈધહિંસાયામપ્રવૃત્તેર્નાશુદ્ધત્વશઙ્કાવસર ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પ્રતિરૂપં દુઃખરૂપં તસ્ય ફલં નેતિ યોજના ।
ઇહ વ્રીહ્યાદિભાવે કશ્ચિદધિકારઃ કર્મપરામર્શો નાસ્તીત્યુક્તમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.6.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.6.26
રેતઃસિગ્યોગો ઽથ । બ્બ્સ્_3,1.26 ।
ઇતશ્ચ વ્રીહ્યાદિસંશ્લેષમાત્રં તદ્ભાવો યત્કારણં વ્રીહ્યાદિભાવસ્યાનન્તરમનુશયિનાં રેતઃસિગ્ભાવ આમ્નાયતે - ઽયો યો હ્યન્નમત્તિ યો રેતઃ સિઞ્ચતિ તદ્ભૂય એવ ભવતિઽ (છા. 5.10.6) ઇતિ ।
નચાત્ર મુખ્યો રેતઃસિગ્ભાવઃ સંભવતિ ।
ચિરજાતો હિ પ્રાપ્તયૌવનો રેતઃસિગ્ભવતિ ।
કથમિવાનુપચરિતં તદ્ભાવમદ્યમાનાન્નાનુગતો ઽનુશયી પ્રતિપદ્યતે ।
તત્ર તાવદવશ્યં રેતઃસિગ્યોગ એવ રેતઃસિગ્ભાવો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
તદ્વદ્વ્રીહ્યાદિભાવો ઽપિ વ્રીહ્યાદિયોગ એવેત્યવિરોધઃ

અથ વ્રીહ્યાદિભાવાનન્તરં રેતઃ સિગ્ભાવઃ શ્રુતઃ ।
તત્રાન્નસ્થાનુશયિનો રેતઃ સેકકર્તૃત્વાયોગાદ્યોગમાત્રં વાચ્યં તદ્વદુપક્રમે ઽપિ યોગ એવાસ્થેયઃ, અન્યથોપક્રમોપસંહારયોર્વિરોધઃ સ્યાદિતિ મત્વોક્તમ્- ઇત્યવિરોધ ઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.6.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.6.27
યોનેઃ શરીરમ્ । બ્બ્સ્_3,1.27 ।
અથ રેતઃસિગ્ભાવસ્યાનન્તરં યોનૌ નિષિક્તે રેતસિ યોનેરધિકશરીરમનુશયિનામનુશયફલોપભોગાય જાયત ઇત્યાહ શાસ્ત્રમ્ - ઽઽતદ્ય ઇહ રમણીયચરણાઃઽ (છાય 5.10.7) ઇત્યાદિ ।
તસ્માદપ્યવગમ્યતે નાવરોહે વ્રીહ્યાદિભાવાવસરે તચ્છરીરમેવ સુખદુઃકાન્વિતં ભવતીતિ ।
તસ્માદ્વ્રીહ્યાદિસંશ્લેષમાત્રમનુશયિનાં તજ્જન્મેતિ સિદ્ધમ્