બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 45

fન્: દર્શનોપાયાઃ સંન્યાસાદયઃ ।
પ્રસઙ્ગગતં દેહાત્મદૂષણમ્ ।
પઞ્ચસુ દ્યુપર્જન્યપૃથિવીપુરુષયોષિત્સ્વગ્નિધ્યાનં પઞ્ચાગ્નિવિદ્યા ।
કર્મ ધર્માધર્માખ્યં, પૂર્વપ્રજ્ઞા જન્માન્તરસંસ્કારઃ ।
ભાવનાયા દીર્ઘીભાવો ભાવિદેહવિષયત્વમ્ ।
કેવલેતિ સૌગતકલ્પનમ્ ।
મન ઇતિ વૈશેષિકકલ્પનમ્ ।
જીવ ઇતિ દિગમ્બરકલ્પનમ્ ।
લોકાયતકલ્પનામાદ્યગ્રહણેન સંગૃહ્યતિ ।
તદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સંપરિષ્વક્તઃ પ્રશ્નનિરૂપણાભ્યામ્ ।
વૃત્તમનૂદ્ય તૃતીયાધ્યાયાર્થમાહ- દ્વિતીય ઇત્યાદિના ।
અવિરુદ્ધે વેદાન્તાર્થે તજ્જ્ઞાનસાધનચિન્તાવસર ઇત્યનયોર્હેતુહેતુમદ્ભાવઃ ।
લિઙ્ગોપાધિસિદ્ધૌ તદુપહિતજીવસંસારચિન્તેતિ પાદયોરપિ તદ્ભાવસઙ્ગતિઃ ।
અત્ર પ્રથમપાદે વૈરાગ્યમ્ ।
દ્વિતીયે સ્વપ્નાદ્યવસ્થોક્ત્યા ત્વંપદાર્થો બ્રહ્મતત્ત્વં ચોચ્યે ।
તૃતીયે વાક્યાર્થસ્તદર્થમુપાસનાશ્ચ વિચાર્યન્તે ।
ચતુર્થપાદાર્થમાહ- સમ્યગ્દર્શનાદિતિ ।
દર્શનોપાયાઃ સંન્યાસાદયઃ ।
મુક્તિરૂપફલસ્ય સ્વર્ગવત્તારતમ્યનિયમાભાવઃ એકરૂપત્વમિતિ યાવત્ ।
પ્રસઙ્ગાગતં દેહાત્મદૂષણમ્ ।
પઞ્ચસુ દ્યુપર્જન્યપૃથિવીપુરુષયોષિત્સ્વગ્નિત્વધ્યાનં પઞ્ચાગ્નિવિદ્યા ।
યસ્માત્ કર્મણા ગત્યાગતિરૂપો ઽનર્થસ્તસ્માત્ કર્મફલે જુગુપ્સાં ઘૃણાં વિરક્તિં કુર્વીતેતિ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યોપસંહારે શ્રવણાદ્વૈરાગ્યાર્થં પ્રદર્શ્યતે ઇત્યન્વયઃ ।
શાસ્ત્રાદિસૂત્રે નિત્યાનિત્યવિવેકકૃતં વૈરાગ્યમુક્તમ્, ઇહ તદ્દાર્ઢ્યાય ગત્યાગતિક્લેશભાવનાકૃતં તદુચ્યત ઇત્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
અધિકરણવિષયમાહ- જીવ ઇતિ ।
અવિદ્યા પ્રસિદ્ધ ।
વિદ્યેતિ પાઠે ઉપાસના ગ્રાહ્યા ।
કર્મ ધર્માધર્માખ્યં, પૂર્વપ્રજ્ઞા જન્માન્તરસંસ્કારઃ ।
અથ મરણકાલે પ્રાણા હૃદયે જીવેનૈકીભવન્તીત્યર્થઃ ।
રૂપં શરીરં, પઞ્ચીકૃતભૂતભાગાઃ ઉત્તરદેહપરિણામિનો ભૂતસૂક્ષ્માઃ ।
વેદાન્તાર્થજ્ઞાનસાધનવિચારત્વાત્ સર્વાધિકરણાનાં, શ્રુતિશાસ્ત્રાધ્યાયસઙ્ગતયઃ વૈરાગ્યફલકત્વાદેતત્પાદસઙ્ગતિઃ ।
પૂર્વાધિકરણે વ્યવહારાર્થં પઞ્ચીકરણમુક્તં સ વ્યવહારો ઽત્ર નિરૂપ્યત ઇતિ ફલફલિભાવો ઽવાન્તરસઙ્ગતિઃ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે નિરાશ્રયપ્રાણગત્યભાવાત્, ન વૈરાગ્યં, સિદ્ધાન્તે ભૂતાશ્રયપ્રાણગતેર્વૈરાગ્યમિતિ ફલભેદઃ ।
તેજોમાત્રાશ્ચક્ષુરાદયઃ, પશ્યતિ જિઘ્રતીતિ વાક્યશેષાત્ ।
આપઃ પઞ્ચસ્વગ્નિષુ હુતાઃ પઞ્ચમ્યામાહુતૌ હુતાયાં યથા પુરુષશબ્દવાચ્યાઃ પુરુષાત્મના પરિણમન્તે તથા કિં ત્વં વેત્થેતિ શ્વેતકેતું પ્રતિ રાજ્ઞઃ પ્રવાહણસ્ય પ્રશ્નઃ, તસ્ય ચોત્તરાજ્ઞાને તત્પિતરં પ્રતિ રાજોવાચ ઽઅસૌ વાવ લોકે ગૌતમાગ્નિસ્તત્ર શ્રદ્ધાખ્યા આપઃ આહુતિઃ પર્જન્યાગ્નૌ સોમરૂપા ઇહ ખ્લ્વગ્નિહોત્રે શ્રદ્ધયા હુતા દધ્યાદિરૂપા આપો યજમાનસંલગ્નાઃ સ્વર્ગં લોકં પ્રપ્ય સોમાખ્યદિવ્યદેહાત્મના સ્થિતાઃ કર્માન્તે દ્રુતાઃ પર્જન્યે હૂયન્તે તતો વૃષ્ટિરૂપાઃ પૃથિવ્યા અન્નરૂપાઃ પુરુષે રેતોરૂપાઃ યોષિતિ હુતાઃ આપઃ પુરુષશબ્દવાચ્યાઃ પુમાત્મકા ભવન્તિઽઇતિ નિરૂપણં કૃતમ્ ।
નન્વેતદ્દેહં ત્યક્ત્વાદ્ભિઃ સહ ગતસ્ય પશ્ચાદ્દેહાન્તરપ્રાપ્તિરિત્યયુક્તમ્ ।
યથા તૃણજલાયુકા તૃણાન્તરં ગૃહીત્વા પૂર્વતૃણં ત્યજતિ તથા જીવો દેહાન્તરં ગૃહીત્વા પૂર્વદેહં ત્યજતીતિ શ્રુતિવિરોધાદિતિ શઙ્કતે- નન્વન્યેતિ ।
ઇહૈવ કર્માયત્તભાવિદેહં દેવો ઽહમિત્યાદિભાવનયા ગૃહીત્વા પૂર્વદેહં ત્યજતીતિ શ્રુત્યર્થઃ, અતો ન વિરોધ ઇતિ સમાધત્તે- તત્રાપીતિ ।
ભાવનાયા દીર્ઘીભાવો ભાવિદેહવિષયત્વમ્ ।
ઘટાકાશવદુપહિતો જીવઃ સૂક્ષ્મોપાધિગત્યા લોકાન્તરં ગચ્છતીતિ પઞ્ચાગ્નિશ્રુત્યુક્તઃ પ્રકારસ્તદ્વિરોધાદન્યાઃ કલ્પનાઃ સર્વા અનાદર્તવ્યા ઇત્યન્વયઃ ।
સાઙ્ખ્યકલ્પનામાહ- વ્યાપિનામિતિ ।
સુગતકલ્પનામાહ- કેવલલસ્યેતિ ।
નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનસન્તાનરૂપસ્યાત્મનો દેહાન્તરે શબ્દાદિસવિકલ્પકજ્ઞાનાખ્યવૃત્તિલાભો ભવતીત્યર્થઃ ।
કાણાદકલ્પનામાહ- મન ઇતિ ।
દેહાન્તરં પ્રતિ મનોમાત્રં ગચ્છતિ, ઇન્દ્રિયાણિ તુ નૂતનાન્યેવારભ્યન્તે ।
દિગમ્બરકલ્પનામાહ- જીવ ઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.2
નનૂદાહૃતાભ્યાં પ્રશ્ નપ્રતિવચનાભ્યાં કેવલાભિરદ્ભિઃ સંપરિષ્વક્તો રંહતીતિ પ્રાપ્નોતિ ।
અપશબ્દશ્રવણસામર્થ્યાત્ ।
તત્ર કથં સામાન્યેન પ્રતિજ્ઞાયતે સર્વૈરેવ ભૂતસૂક્ષ્મૈઃ સંપરિષ્વક્તો રંહતીતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
ત્ર્યાત્મકત્વાત્ તુ ભૂયસ્ત્વાત્ । બ્બ્સ્_3,1.2 ।
તુશબ્દેન ચોદિતામાશઙ્કમુચ્છિનત્તિ ।
ત્ર્યાત્મિકા હ્યાપસ્ત્રિવૃત્કરણશ્રુતેઃ ।
તાસ્વારમ્ભિકાસ્વાભ્યુપગતાસ્વિતરદપિ ભૂતદ્વયમવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યં ભવતિ ।
ત્ર્યાત્મકશ્ચ દેહસ્ત્રયાણામપિ તેજોબન્નાનાં તસ્મિન્કાર્યોપલબ્ધેઃ ।
પુનશ્ચ ત્ર્યાત્મકસ્ત્રિધાતુત્વાત્ત્રિભિર્વાતપિત્તશ્લેષ્માભિઃ ।
ન સ ભૂતાન્તરાણિ પ્રત્યાખ્યાય કેવલાભિરદ્ભિરારબ્ધું શક્યતે ।
તસ્માદ્ભૂયસ્ત્વાપેક્ષો ઽયમાપઃ પુરુષવચસ ઇતિ ।
પ્રશ્ નપ્રતિવચનયોરપ્શબ્દો ન કૈવલ્યાપેક્ષઃ ।
સર્વદેહેષુ હિ રસલોહિતાદિદ્રવદ્રવ્યભૂયસ્ત્વં દૃશ્યતે ।
નનુ પાર્થિવો ધાતુર્ભૂયિષ્ઠો દેહેષૂપલક્ષ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
ઇતરાપેક્ષયાપ્યપા બાહુલ્યં ભવિષ્યતિ ।
દૃશ્યતે ચ શુક્રશોણિતલક્ષણે ઽપિ દેહબીજે દ્રવબાહુલ્યમ્ ।
કર્મ ચ નિમિત્તકારણં દેહાન્તરારમ્ભે ।
કર્માણિ ચાગ્નિહોત્રાદીનિ સોમાજ્યપયઃપ્રભૃતિદ્રવદ્રવ્યવ્યપાશ્રયાણિ ।
કર્મસમવાયિશ્ચાપઃ શ્રદ્ધાશબ્દોદિતાઃ સહ કર્મભિર્દ્યુલોકાખ્યે ઽગ્નૌ હૂયન્ત ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
તસ્માદપ્યપાં બાહુલ્યપ્રસિદ્ધિઃ ।
બાહુલ્યાચ્ચાપ્શબ્દેન સર્વેષામેવ દેહબીજાનાં ભૂતસૂક્ષ્માણામુપાદાનમિતિ નિરવદ્યમ્