બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 41

fન્: પ્રાણવિષયઃ પ્રાણોત્પત્તિસંખ્યાતત્ત્વાદિવિષયઃ ।
આનુલોમ્યમાઞ્જસ્યમ્ ।
યથા તૃતીયાધ્યયે ચતુર્થપાદેષ્વપ્રતિગ્રહેષ્વધિકરણપૂર્વપક્ષન્યાયો બહુસૂત્રવ્યવહિતો ઽપિ સોમવમને પરામૃશ્યતે તદ્વદત્રાપિ જ્ઞેયમ્ ।
પૂર્વાધિકરણે કર્તુઃ સ્વરૂપં વિચાર્ય તદુપકરણાનામિન્દ્રિયાણામુત્પત્તિ સાધયતિ- તથા પ્રાણાઃ ।
ભૂતભોક્તૃવિચારાનન્તરં ભૌતિકપ્રાણવિચાર ઇતિ હેતુહેતુમદ્ભાવં પાદયોઃ સંગતિમાહ- વિયદાદીતિ ।
તમેવ વિપ્રતિષેધમાહ- તત્રેત્યાદિના ।
યદ્યપિ પ્રાણાનામનુત્પત્તૌ એકવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનુપપત્તેર્વિયદધિકરણન્યાયાત્તેષામુત્પત્તિઃ સિધ્યતિ તથાપિ પ્રલયે પ્રાણસદ્ભાવશ્રુતેર્ગતિકથનાર્થમેતદધિકરણમિત્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
અત્ર પ્રાણા વિષયાઃ ।
તે કિમુત્પદ્યન્તે ન વેતિ શ્રુતીનાં વિપ્રતિપત્ત્યા સંશયે તાસાં સમબલત્વાદનિર્ણય ઇત્યપ્રામાણ્યમિતિ પૂર્વપક્ષફલં, તત્ર ગૌણવાદી સમાધાનમાહ- અથવેતિ ।
પ્રાણાનાં પ્રલયે સદ્ભાવશ્રુતેર્નિરવકાશત્વેન બલીયસ્ત્વાદુત્પત્તિશ્રુતિર્જીવોત્પત્તિશ્રુતિવદ્ગૌણીત્યવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
અપ્રમાણપક્ષવદ્ગૌણપક્ષો ઽપિ મુખ્યસિદ્ધાન્તિનઃ પૂર્વપક્ષ એવેતિ જ્ઞાપનાર્થમથવેત્યુક્તમ્ ।
મુખ્યસિદ્ધાન્ત્યાહ- અત ઇતિ ।
તથાશબ્દમાક્ષિપતિ- કથમિતિ ।
આનુલોમ્યમાઞ્જસ્યમિત્યર્થઃ ।
સામ્યં સ્ફુટયતિ- યથાદૃષ્ટસ્યેતિ ।
દૂષણવત્પ્રાણા ઇત્યનન્વિતમ્ ।
યદ્યપ્યદૃષ્ટવત્પ્રાણા અપ્યનિયતા ઇતિ સૂત્રમન્વેતિ તથાપિ પુનરુક્તમ્ ।
જીવવત્પ્રાણા નોત્પદ્યન્ત ઇતિ સૂત્રાર્થશ્ચેદપસિદ્ધાન્ત ઇત્યાક્ષેપાર્થઃ ।
સમાધત્તે- ન ।
ઉદાહરણેતિ ।
દૃષ્ટાન્તો દાર્ષ્ટાન્તિકસંનિહિતો વાચ્ય ઇત્યઙ્ગીકૃત્યૈકવાક્યસ્થત્વેન સાંનિધ્યમુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ નાયં નિયમઃ ।
જૈમિનિના ભગવતા વ્યવહિતદૃષ્ટાન્તસ્યાશ્રિતત્વાદિત્યાહ- અથવેતિ ।
અસ્તિ તૃતીયાધ્યાયે ઽશ્વપ્રતિગ્રહેષ્ટ્યધિકરણં, તસ્યેદં વિષયવાક્યં, ઽયાવતો ઽશ્વાન્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્તાવતો વારુણાંશ્ચતુષ્કપાલાન્નિર્વપેત્ઽઇત્યેતદુત્તરાધિકરણે કિમિયં વારુણીષ્ટિર્દાતુરુત પ્રતિગ્રહીતુરિતિ વિશયે ઽપ્રતિગૃહ્ણીયાત્ઽઇતિ શ્રુતેઃ પ્રતિગ્રહીતુરિત્યાશઙ્ક્ય ઽપ્રજાપતિર્વરુણાયાશ્વમનયત્ઽઇત્યુપક્રમે દાતૃકીર્તનાલ્લિઙ્ગાદશ્વદાતુરેવેતિ સ્થાસ્યતિ, અતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદિત્યસ્ય પદસ્યાશ્વાન્ યઃ પ્રતિગ્રાહયેદિત્યર્થઃ દદ્યાદિતિ યાવત્ ।
ઽયો ઽશ્વદાતા સ વારુણીમિષ્ટિં કુર્યાત્ઽઇતિ વાક્યાર્થે સ્થિતે ચિન્તા-અશ્વદાનનિમિત્તેયમિષ્ટિઃ કિં લૌકિકે ઽશ્વદાને વૈદિકે વેતિ ।
તત્ર ઽન કેસરિણો દદાતિઽ, ઇતિ નિષિદ્ધલૌકિકાશ્વદાને દોષસંભવાત્તન્નિરાસાર્થેયમિષ્ટિરિતિ દોષાત્ત્વિષ્ટિર્લૌકિકે સ્યાદિતિ સૂત્રેણ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ-ઽઅત્ર હિ વરુણો વા એતં ગૃહ્ણાતિ યો ઽશ્વં પ્રતિગૃહ્ણાતિઽઇતિ દાતુર્દેષં સંકીર્ત્યેષ્ટિર્વિહિતા ।
વરુણશબ્દો જલોદરાખ્યરોગે રૂઢઃ ।
નચ લૌકિકે ઽશ્વદાને ઽયં રોગો ભવતિ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
નચાનેનૈવ વાક્યેન પ્રસિદ્ધિઃ ।
દાને દોષસ્તન્નિરાસાર્થા ચેષ્ટિરિતિવદતોર્ઽથભેદે વાક્યભેદાત્ ।
નચ વૃણોતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા વરુણશબ્દો નિષેધાતિક્રમકૃતદોષાનુવાદક ઇતિ યુક્તં, રૂઢિત્યાગાપાતાત્ ।
તત્ત્યાગે ચ વૈદિકે ઽપિ દાને ઽશ્વત્યાગજન્યદુઃખં પ્રાપ્તમુક્તવ્યુત્પત્ત્યા શક્નોત્યનુવદિતું, તસ્માત્પ્રાપ્તાનુવાદ્યર્થવાદો ઽયમિતિ યજ્ઞસંબન્ધિન્યશ્વદાને ઇયમિષ્ટિરિત્યેવં વિચાર્યોક્તમ્- પાનવ્યાપચ્ચ તદ્વદિતિ ।
સોમપાને ક્રિયમાણે વ્યાપદ્વમનં યદિ સ્યાત્તદા ઽએતં સૌમેન્દ્રં શ્યામાકં ચરું નિર્વપેત્ઽઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્રાશ્વપ્રતિગ્રહેષ્ટ્યધિકરણપૂર્વપક્ષન્યાયો બહુસૂત્રવ્યવહિતસ્તદ્વદિતિ પરામૃશ્યતે, તદ્વલ્લૌકિકે ધાતુસામ્યાર્થં પીતસોમસ્ય વમને ઽયં ચરુઃ સ્યાદ્વમનનિમિત્તેન્દ્રિયશોષાખ્યદોષસ્ય દૃષ્ટસ્ય ઽઇન્દ્રિયેણ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યઃ સોમં વમતિઽઇત્યનુવાદાદિતિ પૂર્વપક્ષસૂત્રાર્થઃ ।
વૈદિકે તુ સોમપાને શેષપ્રતિપત્તેર્જાતત્વાદ્વમને ઽપિન દોષ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
લોકે વમનકૃતેન્દ્રિયશોષસ્ય ધાતુસામ્યકરત્વેન ગુણત્વાન્ન દોષતા ।
વેદે તુ ઽમા મે વાઙ્નાભિમતિગાઃઽઇતિ સામ્યગ્જરણાર્થમન્ત્રલિઙ્ગાદ્વમને કર્મવૈગુણ્યાત્તસ્ય દોષતા ।
તસ્માદ્વૈદિકસોમવમને સૌમેન્દ્રશ્ચરુરિતિ સ્થિતમિત્યેવમાદિષુ સૂત્રેષ્વિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,4.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,4.1.2
ગૌણ્યસંભવાત્ । બ્બ્સ્_2,4.2 ।
યત્પુનરુક્તં પ્રાગુત્પત્તેઃ સદ્ભાવશ્રવણાદ્ગૌણી પ્રાણાનામુત્પત્તિશ્રુતિરિતિ ।
તત્પ્રત્યાહ- ગૌણ્યસંભવાદિતિ ।
ગૌણ્યા અસંભવો ગૌણ્યસંભવઃ ।
નહિ પ્રાણાનામુત્પત્તિશ્રુતિર્ગૌણી સંભવતિ ।
પ્રતિજ્ઞાહાનિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઽકસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિઽ (મુણ્ડ. 1.1.3) ઇતિ હ્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાય તત્સાધનાયેદમામ્નાયતે- ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃઽ (મુણ્ડ. 2.1.3) ઇત્યાદિ ।
સા ચ પ્રતિજ્ઞા પ્રાણાદેઃ સમસ્તસ્ય જાગતો બ્રહ્મવિકારત્વે સતિ પ્રકૃતિવ્યતિરેકેણ વિકારાભાવાત્સિદ્ધ્યતિ ।
ગૌણ્યાં તુ પ્રાણાનામુત્પત્તિશ્રુતૌ પ્રતિજ્ઞેયં હીયેત ।
તથાચ પ્રતિજ્ઞાતાર્થમુપસંહરતિ- ઽપુરુષ એવેદં વિશ્વં કર્મ તપો બ્રહ્મ પરામૃતમ્ઽ (મુણ્ડ. 2.2.11) ઇતિ, ઽબ્રહ્મૈવેદં વિશ્વમિદં વરિષ્ટમ્ઽ (મુણ્ડ. 2.2.11) ઇતિ ચ ।
તથા ઽઆત્મનો વા અરે દર્શનેન શ્રવણેન મત્યા વિજ્ઞાનેનેદં સર્વં વિદિતમ્ઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકાસુ શ્રુતિષ્વેષૈવ પ્રતિજ્ઞા યોજયિતવ્યા ।
કથં પુનઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ પ્રાણાનાં સદ્ભાવશ્રવણમ્ ।
નૈતન્મૂલપ્રકૃતિવિષયમ્ ।
ઽઅપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રો હ્યક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ (મુણ્ડ, 2.1.2) ઇતિ મૂલપ્રકૃતેઃ પ્રાણાદિસમસ્તવિશેષરહિતત્વાવધારણાત્ ।
અવાન્તરપ્રકૃતિવિષયં ત્વેતત્સ્વવવિકારાપેક્ષં પ્રગુત્પત્તેઃ પ્રાણાનાં સદ્ભાવાવધારણમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
વ્યાકૃતવિષયાણામપિ ભૂયસીનામવસ્થાનાં શ્રુતિસ્મૃત્યોઃ પ્રકૃતિવિકારભાવપ્રસિદ્ધેઃ ।
વિયદધિકરણે હિ ઽગૌણ્યસંભવાત્ઽ ઇતિ પૂર્વપક્ષસૂત્રત્વાદ્ગૌણી જન્મશ્રુતિરસંભવાદિતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાહાન્યા ચ તત્ર સિદ્ધાન્તો ઽભિહિતઃ ।
ઇહ તુ સિદ્ધાન્તસૂત્રત્વાદ્ગોણ્યા જન્મશ્રુતેરસંભવાદિતિ વ્યાક્યાતમ્ ।
તદનુરોદેન ત્વિહાપિ ગૌણી જન્મશ્રુતિસંભવાદિતિ વ્યાચક્ષાણૈઃ પ્રતિજ્ઞાહાનિરુપેક્ષિતા સ્યાત્